SPIS ZŁOTNIKÓW POZNAŃSKICH W XIX WIEKU - DO POCZ. XX W.

Kronika Miasta Poznania 2000 Nr1 ; Złotnicy

OPRACOWAŁ ZYGMUNT DOLCZEWSKI

Pamięci p. dr Joanny Eckhardt

Z estawienie poniższe stara się uzupełnić spis dra T. N ożyńskiego, dotyczący wieków wcześniejszych. Z pewnością nie jest ono kompletne, wymaga dalszych prac i uzupełnień. Powstawało od dawna i miało charakter bardziej roboczy - służyło doraźnym badaniom muzealnym - aniżeli udokumentowanej pracy naukowej. Może stanowić jednak istotną pomoc dla badaczy poznańskiego złotnictwa XIX-wiecznego. Spis niniejszy oparty jest głównie na nie publikowanej pracy pp. E. Jaśkowskiej i B. Starczewskiej, na notatkach p. Joanny Eckhardt, niegdyś kierowniczki Działu Rzemiosł Artystycznych Muzeum Narodowego w Poznaniu, także na późniejszej literaturze (cytowanej na końcu), księgach adresowych Poznania i własnych badaniach oraz kwerendach autora opracowania. Poza nazwiskami zawiera on także wzmianki o niektórych znanych pracach złotniczych i stosowanych przez złotników cechach mistrzowskich; ich daty pochodzą najczęściej z miejskich cech złotniczych, zmienianychjednak co kilka lat (być może używano jednocześnie cech z różną datą roczną). Nie można chyba wykluczyć, że wśród podanych nazwisk kryją się także złotnicy z okolicznych miejscowości, którzy cechowali swe wyroby u poznańskiego probierza.

1. Ahlgreen Christof Samuel - wym. 1780-1832 (N ożyński 1); cukiernica w Muzeum Sztuk Użytkowych w Poznaniu, sygnatura "CHA"; 2. Ahlgreen Johann - 1 ćw. XIX w. współpracujący, być może w jednym warsztacie, z Christofem Samuelem A.; ramiona świecznika w MSU, sygnatura "AHLG REEN" (profitki noszą sygnaturę" CHA"); 3. Asch Gabriel- 1845, ul. Wielka 19,1848, ul. Szewska 1;

Zygmunt Dolczewski

Ryc. l. Sygnatura" CHA" Christofa Samuela Ahlgreena i znak miejski na cukiernicy srebrnej, Poznań, ok. 1800 r. Ze zb. MSU.

Ryc. 2. Ramka miniatury z orłem i panopliami, R. Baumann i F. W. Below, Poznań, ok. 1865.

Ze zb. MSU.

4. Baumann Carl Friedrich - 1845, Rynek 66; 5. Baumann Rudolph Teodor - mistrz 1837-72,1845, Rynek 90, 1862, Wilhelmstr. 8; 1855, probierz okręgowy; w 1872 określany jako fabrykant; salaterka (1838), cukiernica z morelami (1843), solniczki na orzełkach, patera w stylu angielskim, misa czworoboczna z kompletu toaletowego - w zb. MSU; świecznik pięcioświecowy (zb. pryw.), sygnował swe wyroby "RUDOLPH/ BAUMANN", lub "R. BAUMANN".

, 6. Baumann Theodor - 1826, do 1840; 7. Baumann Theophil - syn Rudolpha Theodora B., 1882, Wilhelmstr. 6, fabryka złotnicza działa do I wojny światowej; dwa wota z niemowlęciem w powijakach (1886) w Żydowi e (?); 8. Below Fryderyk Wilhelm - 1822-95, nie był złotnikiem, lecz grawerem, wykonawcą pieczęci, działał od 1844; znane sąjednak jego złotnicze prace, sygnowane "BELO W", być może niektóre wykonane z R. Baumannem, z którym był w zażyłych stosunkach; tabakierki, ramka do miniatury (z R. Baumannem), klamra do pasa powstańczego (?) z portretem Kościuszki (1863), srebrna miniatura pomnika pierwszych władców Polski (1879) Ch. Raucha ze Złotej Kaplicy w Katedrze, wydawał żetony i breloki na 200-lecie odsieczy wiedeńskiej (1883), wykonywał prace rzeźbione z kości słoniowej (WSB); 9. Benisch - wym. 1832,1835, ul. Wrocławska 248;

Ryc. 3. Sygnatura "RudolphjBaumann" probierza i znak miasta na srebrnej cukiernicy, Poznań, 2 pol. XIX w. Ze zb. MSU.

10. Białas Jan - 1866-1905, uczył się w Śmiglu i Poznaniu, działał od 1885 r., jubiler, rytownik, medalier, zegarmistrz, nakładca medali i oznak patriotycznych np. z okazji 100-lecia Konstytucji 3 maja (1891), medalik na rocznicę insurekcji (1894), srebrne orzełki, odznaki Sokoła (WSB); 11. Bielefeld Carl Wilhelm - 1845, ul. Wrocławska 13/14; 12. Binder - 1868, Św. Marcin 16; 13. Blau Carl J ohann - ur. 1759 (?), zm. 1829; pacyfikał w kościele w Wołkowie; używał cechy "BLAU"(?); 14. Blau Fryderyk August - 1808,1819(7); 15. Blau Johan Christian - czeladnik 1786, być może od 1800 r. prowadził warsztat razem z Carlem Chr.B.(?); pucharek z monetami powstańczymi po 1831 (zaginiony), w zbiorach MSU: kubek z kompletu toaletowego (1823), cukiernica (1834), solniczka (1836), pucharek z monetami powstańczymi (po 1831), (może Carl C. B.(?); cecha "BLAU"(?); 16. Blau Carl Christian - 1800-55(7); 17. Blau Carl Gustav - 1800-53 (1854 7), mistrz od 1826; 1835, Rynek 40; 1844, ul. Wrocławska 37; 1848, ul. Wrocławska 38; nalewka w Katedrze, monstrancja (1850), puchar MSU, używał cechy "C. G. BLAU", prostej lub w łuku; 18. Bodyński Karl Leopold - 1829, relikwiarz (?) klasycystyczny w Zbąszyniu; cecha "LB" w czworoboku; 19. Braun -1819; 20. Brener Adalbert - 1830; 21. Briger J. - 1 ćw. XIX w., wotum (1816) z Kcyni, monstrancja z kościoła w Świedziebni; cecha "BRIGER" i ,JB"; 22. Burghardt Franz Senior - od 1800-32; 23. Burghardt Samuel Fryderyk - syn Krystiana, mistrz przed 1800, działał do 1835(7); 24. Burghardt Traugott - syn Krystiana, przyjęty do cechu 1814, zm. 1833; 25. Czarnecki Walerian - działał 1836-84; w 1831 żołnierz powstańczy 22. Pułku; ukończył naukę w 1836, 1844, ul. Wrocławska 34; 1844, ul. N owa 5 (Bazar), 1855, Breslauerstr. 37; 1855 probierz okręgowy; od 1872 wymieniany jako fabrykant; wotum z Matką Boską (1850) w Kawnicach, wotum (nóżka) w Kcyni, kielichy mszalne w Samoklęskach, Mosinie, neobarokowy w Żegocinie; sygnatury "CZARNECKI" "POZNAŃ" bez kartuszy;

Zygmunt Dolczewski

Ryc. 4. Solniczki na orłach, 1. Blau, Poznań, ok. 1830 r. Ze zb. MSU.

26. Czarnecki Władysław - 1879, ul. Wrocławska 37; 27. Eigel Adalbert - 1790-pocz. XIX w., z Leszna; relikwiarz z promienistą glorią z kościoła w Miłosławiu, obecnie w Katedrze w Gnieźnie; sukienka Matki Boskiej (1801) w Bninie, sukienka (1805) w kościoła Św. Małgorzaty na Śródce w Poznaniu;A w MSU pudernica do cukru klasycystyczna, lichtarzyki; sygnatura "EIGEL"; 28. Ehlert Julius - 1862-68; 29. Fiedler Eduard, (Edmund ?) - działał 1828-65; przyjęty do cechu 1828 1835 i 1845, Wrocławska 10 (róg Gołębiej, dom i pracownia po zegarmistrzu Leonie Masłowskim), zm. 1865; Mott y II, s. 75: "Niemiec rodem, złotnik i jubiler, skład precjozów i sreber"; MSU tabakierka (1838) z monetami powstańczymi, prymus do kawy (1843), puchar pamiątkowy (1855) dla Stanisława Kolanowskiego, talerz z herbem Grzymała; wotum z koniem z kościoła w Tursku, para lichtarzy ołtarzowych w Jabłkowie; sygnatura "FIEDLER" lub "E. FIEDLER"; 30. Fiegel Benjamin, syn Israela - 1855, ul. Dominikańska 9, działał do 186831. Fiegel Israel - 1835, ul. Żydowska 353,1845-68; 32. Fiegel Tobias - 1844, ul. Wielka 12, działał do 1868 (1872 ?); 33. Filipowicz -1828; 34. Gabler Moritz - 1844, ul. Wrocławska 19,1848, ul. Wodna 5; 35. Graupner - 1830-48, Garbary 8/9; 36. Gruszczyński - jubiler, 1848, ul. Wrocławska 34; 37. Gumpert Adolph - 1862, ul. Wrocławska 15, do 1868;

Ryc. 5. Lichtarzyk srebrny, 1. Blau, Poznań, l poło XIX w. Ze zb. MSU.

Ryc. 6. Kubek rytowany z monetami z powstania listopadowego, J. Blau, Poznań, po 1831 r. Ze zb. MSU.

38. Hoefer W. Gottfried - 1806-15, kielich z Pakości (?), sygn. monogramem "GH"(?); 39. Hoefer Carl - działał 1842-68; czeladnik 1834, mistrz 1842; 1845, ul. Wrocławska 20, w 1853 przenosi się do lokalu po C. G. Blau przy Wrocławskiej 38; 1855 probierz okręgowy; w zb. MSU podstawa pod nożyczki do świecy (1842), tacka okrągła, para widelców; sygnatura "HOEFER"; 40. Holland I. - 1819; 41. Ignacewicz August - 1819-30; 42. Jarecki - 1830,1835, ul. Kozia 275 do 1848, zm. przed 1855; 43. Jaśkiewicz Feliks - 1829; 44. J osephson Carl Gabriel - 1824; 45. Keyl Wilhelm - po 1850 r. razem z Paulem Robertem Rehfeldem zakłada zakład złotniczy, Wilhelmstr. 13; sygnują swoje wyroby "REHFELD/u. KEYL"; 46. Klug-1827-48(7); 47. Knorr - 1845, Grobla 40; 48. Krause August - członek cechu 1825,1831,1835, ul. Wrocławska 248,1845, Wilhelmstr. 19; zm. ok. 1847; 1836-40 pracował z innymi złotnikami nad antependium w Katedrze; 49. Kruk Władysław - 1870-1935; pracuje w warsztacie swego wuja L. Skrzetuskiego od 1884, a po jego śmierci, od 1893 przejmuje to przedsiębiorstwo;

Zygmunt Dolczewski

Ryc. 7. Sygnatura "BLAU, (P)OSEN" i znak miasta z pucharu wrocławskiego, na starych cechach przestemplowany przez 1. Blaua. Ze zb. MSUkielich neogotycki (1904) w Wielichowie, kielich w Kłecku, kielich neogotycki w Gołuchowie (1910), po 1888, sygnatura "W. KRUK"; wota w kształcie nóżek(?) w Golinie, sygnatura "WK" w ligaturze(?); 50. Kudliński Ignacy - 1888, ul. Berlińska 18 (w Teatrze Polskim), poleca pierścienie i obrączki; na 200-lecie odsieczy wiedeńskiej w 1883 wybił złote, srebrne i brązowe popiersia Jana III Sobieskiego, w nakładzie 11 tys.; 51. Kulicki - 1835, ul. Szkolna 262, zm. 1837(7); 52. Kurnatowski Adam - mistrz 1821, zm. 1826; 53. Mańczak Stanisław - 1869-1937; uczeń L. Skrzetuskiego, 1891 założył fabrykę wyrobów złotniczych z napędem elektrycznym, ul. Berlińska 7; złotnik i przemysłowiec, później właściciel Fabryki Fajansu w Chodzieży; wotum (1908) w Golinie; sygnatura "S. MAŃCZAK"; 54. Meyer (Maier) Ernest August Henryk - w cechu 1828; 1835, Rynek 76; wyjeżdża 1836, wykonawca cech miejskich; 55. Miarczyński Ignatz - 1826; 56. Opitz Ferdynand - 1815 czeladnik, w cechu 1819; 57. Otto -1828; 58. Petzold Michał - w 1810 ofiarował wotum do kościoła Bożego Ciała w Poznaniu; stopa monstrancji w Brodnicy, pacyfikał w Łobżenicy, wota w Kcyni i Sokolnikach, sygnatura "M. PETZOLD"; 59. Pfeiffer J ohann - 1848, ul. Rycerska 2;

60. Radecki Jan - działał 1815-37; 1835, Rynek 90; w 1836 był jednym z przełożonych kościoła św. Krzyża w Poznaniu, wyroby w MSU: waza do zupy, solniczki; sygnował swe wyroby "RADECKI" lub "Radecki"; 61. Rehfeld Gustaw Adolf, syn Gustawa Leopolda - czeladnik 1831-35,1844; 62. Rehfeld Gustaw Leopold - ur. 1788, mistrz 1814, st. cechu do 1843, zm.

ok. 1847; członek loży; 1835, Rynek 73; 1844, Rynek 44; modele insygniów królewskich do trumienki na szczątki króla Bolesława Chrobrego (1815), w zbiorach MSU para świeczników (1834), sygn. "REHFELD"; 63. Rehfeld Paul Robert - działał 1853-84; w 1853 r. z Wilhelmem Keylem zakłada spółkę Rehfeld & Keyl; stojak do przypraw i widelec w zb. MSU; sygnatura "REHFELD/u. KEYL"; 64. Reid Edward - 1830; 65. Rosenfeld E. -1844, Wrocławska 1; 1848, Rynek 71; występuje jako złotnik i zegarmistrz do 1858; 66. Rożnowski Ludwig - 1862, Chwaliszewo 69; 67. SachsJonas -1835, ul. Żydowska 328; 1845, Żydowska 6; 1868, Żydowska 31; 68. Schirmacher - 1845, Gerberstr. 4; 69. Schollmeyer Wilhelm Gottlieb - z Węgier, 1833 uczeń; 1845, Wrocławska 22, 1862, ul. Wodna 7; 70. Skrzetuski Leon - 1833-93; uczeń C. G. Blaua; 1855, ul. Wodna 12; kielich z Popowa Kościelnego po 1888, obcy wyrób wtórnie sygnowany "SKRZETUSKI / POZNAŃ"; firmę w 1893 r. przejął W. Kruk, siostrzeniec Skrzetuskiego;

Ryc. 8. Czajnik srebrny, Johann Radecki, Poznań 1823 r.

Ze zb. MSU.

<g

AA

Zygmunt Dolczewski

Ryc. 9. Tacka - podstawa pod nożyczki, Carl Hoefer, Poznań 1842 r. Ze zb. MSU.

71. Stankowski - XIXjXX w. (?); puszka w Witkowie po 1888 r. - obcy wyrób, wtórnie sygnowana "STANKOWSKI POZNAŃ"; 72. Stark Antoni - 1839-1908; 1862, ul. Wodna 30; 1872, Rynek 70, 1896, ul. Wilhelmowska 19 (artykuł P. Korduby, KMP 2000, nr 1); krzyż ołtarzowy (1877) w kościele w Orzechowie, kielich neobarokowy z kościoła w Wyrzysku (1884), krzyż ołtarzowy z Pluskowęs, kielich neobarokowy we Wrześni, krzyż ołtarzowy neomanierystyczny (1892) w N owej Wsi Królewskiej, puszka neomanierystyczna (1896) w Orzechowie, krzyż ołtarzowy w Grabowie k. Lubawy, łańcuch nadburmistrza miasta Poznania (1896); sygn. "A. STARK" lub "STARK" bez kartusza; 73. Stark Józef - działał 1885-1906; 1895, ul. Wilhelmowska 21; pracował głównie w platerach i imitacjach srebra (artykuł P. Korduby, KMP 2000, nr 1); wtórnie cechowany komplet dwunastu widelców ze zb. Cichowiczów w Muzeum Archidiecezjalnym w Poznaniu, sygnatury ,,1. STARK" lub "STARK"(?); 74. Swinarski N. - 1819; 75. Szulc Walerian - 1849-1901; od 1873 pracownia zegar

Ryc. 10. Sygnatura "REHFELD" zapewne Leopolda W. Rehfelda, znak miasta, na srebrnej kasetce, rytowanej, Poznań 1834 r. (?) Ze zb. MSU.

Ryc. 11. Kasetka srebrna, rytowana, L. W. Rehfeld, Poznań, 1834 r. (zaginiona)

mistrzowska na ul. Wodnej 6, od ok. 1890 także sklep z biżuterią, również patriotyczną; 76. Traugott -1824; 77. Vogelsdorff P. - 1835-58; 1835, ul. Żydowska 352; 1845, ul. Żydowska 31; 78. Wepold (Wapold)Wilhelm - 1848, Rynek 58; 1855-68, ul. Wodna 30; 79. Werle Jan - 1800-28; jubiler, który wykonał taksę monstrancji w kościele Bożego Ciała w Poznaniu (1810) (Z. Kurzawa); 80. Wiśniewski Aleksander - 1848, ul. Wrocławska 18; 1862, ul.Wilhelmowska 25; 1882-84, ul. Wilhelmowska 27; w 1855 taksator monstrancji w kościele Bożego Ciała w Poznaniu (Kurzawa); prowadził także sprzedaż biżuterii i zegarków - m.in. był przedstawicielem firm genewskich "Patek i Spółka" oraz "Czapek i Spółka" ("... z rycinami historycznymi rytymi jako też emaliowanymi"); w handlu antykwarycznym widelczyki deserowe; sygnatura "A. WIŚNIEWSKI"; 81. Wolkowitz August - 1824-32; 82. Wollenberg Louis KaskeI - 1835, ul. Żydowska 323, 1844, ul. Wielka 21; 1848-60, ul. Wielka 24; 83. Zbąski Bernard - od 1807; kielich mszalny z pow. średzkiego (?); sygnatura "ZBĄSKI"(?); 84. Zbąski Józef - 1848; 1855, ul. Wrocławska 33;

Zygmunt Dolczewski

Ryc. 12. Cukiernica, J. Radecki, Poznań ok. 1830 r. Ze zb. MSU.

85. Zieliński Tomasz -1848, ul. Strzałowa 15; 1855, Woźna 18,1862, Szewska 5, 1868, Wodna 7; 86. Zieliński Joseph - 1882, Rynek 76,1884, Woźna 23; 1896, Berlińska 3; 87. Ziemniewicz Jakub Napoleon - 1807.

BIBLIOGRAFIA:

Eckhardtj., Rzemiosło artystyczne do końca XIX wieku, [w:] Dziesięć wieków Poznania, Poznań 1956, T. III, s. 193-213. Dolczewski Z., "Salonik damski" i "pokój męski w tyrolskim gotyku". Wyposażenie domów zpoznańskich wytwórni w XIXw. KMP 1994, nr 1-2, s. 143-183. Gieszczyńska- Nowacka, Warsztaty złotnicze Szulców i Kruków w XIX i XX wieku w Poznaniu, KMP, nr 1-2,1991, s. 51-66. Gulczyński A., Odznaka władzy nadburmistrza i prezydenta Poznania, KMP 1991, nr 1-2, s. 169-179. Jaśkowska E., Starczewska B., Złotnictwo poznańskie w okresie zaborów, Poznań 1972, praca magisterska w Instytucie Historii Sztuki w Poznaniu. Katalog zabytków sztuki w Polsce Księgi adresowe m. Poznania (Adressbuch itp.) Łuczak L., Firma Kruków, KMP 1991, nr 1-2, s. 67-79.

C. Stempel, Goldschmiede im Wartheland, ihre Meisterzeichen und ihreArbeiten, "Zeitschrift fur Ostforschung", 1955, R. 4, z. 4, s. 573-590.