LOSY KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO W OKUPOWANYM POZNANIU Ks. KAZIMIERZ SMIGIEL

Kronika Miasta Poznania 2009 Nr3; Okupacja 2

D zieje kościelne w okresie okupacji hitlerowskiej mogą być niezrozumiałe, jeżeli nie przypomni się ich kontekstu politycznego. Jak wiadomo, największym okręgiem okupowanych ziem polskich włączonych do Rzeszy był "okręg Rzeszy Poznań" (Reichsgau Posen) z czasem przemianowany na Okręg Rzeszy Kraj Warty (Reichsgau Wartheland, nazywany także Warthegau). Kraj Warty ze stolicą w Poznaniu obejmował zasadniczo Wielkopolskę i Łódzkie, mieszkańców zaś liczył prawie 5 milionów. Porównywalny był z małymi państwami Europy. Szefem okręgu był namiestnik Rzeszy (Reichsstathalter) Arthur Greiser, jednocześnie szef partii NSDAP (gauleiter). Sprawami wyznaniowymi zajmował się Referat Kościelny w urzędzie namiestnika/ ale jego rola sprowadzała się do funkcji administracyjnych. Najważniejsze ośrodki decyzyjne - Kancelaria NSDAP w Monachium i Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy w Berlinie - znajdowały się poza Poznaniem. To oneJ poprzez terenowe placówki Tajnej Policji Państwowej, prowadziły akcje represyjne wobec duchowieństwa. Kluczowe decyzje dla okręgu podejmował sam Greiser. Każda wojna niszczy nie tylko ciała, ale przede wszystkim dusze. W sposób szczególny dotyczy to II wojny światowej, która na terenie Wielkopolski spowodowała kataklizm kościelno-religijny. Nie tylko fala represji osiągnęła tutaj apogeum nieporównywalne nawet z okresem wielkich prześladowań w początkach ery chrześcijańskiej. W Wielkopolsce zbrodnicze eksperymenty hitlerowskie doprowadziły do totalnej marginalizacji życia kościelnego, a w dalszej perspektywie do totalnej eksterminacji. Z tego punktu widzenia hitlerowski Wartheland był również wzorcowym okręgiem (Mustergau) dla całej III Rzeszy1.

Ks. Kazimierz Śmigiel

Sytuacja kościelno-religijna przed II wojną światową Poznań był ważnym ośrodkiem życia religijnego katolickiej Polski. Przede wszystkim miał tutaj siedzibę prymas Polski, arcybiskup gnieźnieński i poznański. Te wysokie godności i urzędy pełnił August Hlond (1881-1948)2 przeniesiony 24 czerwca 1926 r. na stolicę gnieźnieńską i poznańską, w następnym zaś roku (20 czerwca) kreowany kardynałem. Obejmując rządy kościelne w Poznaniu i Gnieźnie, miał 45 lat. Niewątpliwie młody wiek purpurata rokował spełnienie wielkich planów. Wspomagał go w pracy biskup pomocniczy Walenty Dymek (1888-1956)3/ również człowiek młody.

Poznań był siedzibą licznych urzędów i instytucji kościelnych: Przybocznej Kancelarii Prymasa Polski, Kurii Metropolitalnej, Metropolitalnego Sądu Duchownego, Kapituły Metropolitalnej, Kapituły Kolegiackiej św. Marii Magdaleny/ Arcybiskupiego Seminarium Duchownego, Archiwum i Muzeum Archidiecezjalnego. W mieście ulokowały swe biura instytucje i stowarzyszenia o charakterze ponaddiecezjalnym: Papieskie Dzieło Rozkrzewiana Wiary i Papieskie Dzieło Świętego Piotra Apostoła miały tutaj centrale krajowe. Akcja Katolicka na całą Polskę wraz z segmentami organizacyjnymi ulokowała się również w Poznaniu, gdzie znajdowały się siedziby instytucji i stowarzyszeń dla archidiecezji gnieźnieńskiej i poznańskiej. Bazę działalności duszpasterskiej stanowiło w mieście 18 kościołów parafialnych/ 10 rektorskich i 53 kaplice. Posługiwało w nich 138 księży diecezjalnych i 33 zakonnych (tak wysoka liczba wynikała także z zatrudnienia ich we wspomnianych centralach). Obejmowali oni opieką duszpasterską ponad 250 tys. katolików. Liczba dusz jest wartością przybliżoną z dwóch powodów: do parafii miejskich przynależały okoliczne wsieJ a sprawozdawczość kościelna często zaniża liczby dusz, aby obniżyć wysokość świadczeń na cele diecezjalne. Największa parafia Najśw. Serca Jezusa i św. Floriana liczyła 40 tys. dusz, parafie Zmartwychwstania Pańskiego i św. Marcina miały powyżej 34 tys. wiernych.

Wszystkie segmenty nowoczesnego duszpasterstwa miały w mieście solidną bazę: katolicyzm stowarzyszeniowy osiągnął szczyt rozwoju, katolicyzm dobroczynny miał placówki na terenie całego miasta, katolicyzm prasowy ("Przewodnik Katolicki") i wydawniczy (Księgarnia i Drukarnia św. Wojciecha) promieniował na całą Polskę. Sumując, trzeba zauważyć, że duszpasterstwo w Poznaniu było znakomicie zorganizowaneJ natomiast odrębnym problemem badawczym jest, czy odpowiadało na potrzeby nowoczesnego katolika i czy było przygotowane na nowe, bardzo trudne czasy. Poznań przyciągał liczne zakony i zgromadzenia zakonne. Zakony męskie miały trzy placówki, zgromadzenia zakonne - sześć, zakony żeńskie - dwie, zgromadzenia - aż 40. Siostry zakonne pracowały w szpitalach, szkołach, przedszkolach i zakładach opieki 4 . Nawet trudno sobie wyobrazić egzystencję Kościoła i duszpasterstwo XX wieku bez udziału zakonów. Reasumując trzeba stwierdzić, że Poznań był silnym i prężnym bastionem katolicyzmu na zachodzie Polski, w którym skoncentrowała się mnogość i różnorodność instytucji kościelnych i w którym wartość mienia kościelnego była znaczna.

Pierwsze tygodnie okupacji hitlerowskiej w mieście Pierwszy oddział wojsk niemieckich wkroczył do Poznania 10 września 1939 r. Prymas Hlond opuścił Poznań 4 września ok. godz. 1.30/ zamierzając w stosownym czasie powrócić do swojej siedziby. Ale wypadki potoczyły się szybko i poszły zgoła w innym kierunku. Wyjeżdżając z miasta, zapewne nie przypuszczał, że wróci tu dopiero w połowie lipca 1945 roku. Kardynał pojechał najpierw do Warszawy, gdzie 5 września w katedrze odprawił uroczyste nabożeństwo z udziałem władz państwowych, a potem do Krzemieńca, gdzie spotkał się z nuncjuszem abpem Cortesim i władzami polskimi. Po rozmowach podjął zaskakującą decyzję o wyjeździe z kraju. Pojechał do Wiecznego Miasta, gdzie 21 września został przyjęty przez Piusa XII w Castel Gandolfo i złożył mu szczegółowe sprawozdanie o sytuacji w Polsce. Dwukrotne starania Hlonda u władz niemieckich o powrót do Poznania bądź do Warszawy okazały się daremne. Pod koniec wojny dotknęły go hitlerowskie represje (aresztowanie w Paryżu i internowanie w klasztorze)5. Mimo braku najważniejszego hierarchy w Polsce centralne instytucje kościelne jeszcze jakiś czas działały normalnieJ albowiem prymas wyposażył biskupa pomocniczego oraz dziekanów w odpowiednie uprawnienia na czas wojny i okupacji. Jednak już 14 września policja bezpieczeństwa skonfiskowała akta i zamknęła lokale Chrześcijańskiego Zjednoczenia Zawodowego i Katolickiego Towarzystwa Robotników Polskich, a następnego dnia zajęła i opieczętowała lokale kolejnych związków i stowarzyszeń katolickich. Bez względu na okoliczności 17 września rozpoczęły się zajęcia w Arcybiskupim Seminarium Duchownym. 20 września Greiser rozwiązał wszystkie polskie stowarzyszenia i organizacje, a ich mienie skonfiskowano. 30 września nastąpił atak na liczne organizacje i instytucje, przede wszystkim Akcji Katolickiej -lokale zamknięto i skonfiskowano dokumentację. Władze miejskie rozwiązały Chór Katedralny pod dyrekcją ks. Wacława Gieburowskiego. 16 września dowódca okręgu wojskowego gen. von Schenckendorf przyjął biskupa Dymka i dwóch kanoników niemieckich, A. Steuera i J. Paecha. W spotkaniu uczestniczyli oficerowie Wehrmachtu i przedstawiciele gestapo. Biskup Dymek zobowiązał się do wydania odezwy do katolików o zachowanie spokoju, generał zapewnił o traktowaniu ludności zgodnie z prawem międzynarodowym. 24 września katolicy niemieccy w kościele Franciszkanów dziękowali Bogu za uwolnienie miasta spod panowania polskiego. Generalny "szturm" na Ostrów Tumski, siedzibę instytucji kościelnych, rozpoczął się 3 października: zastosowano areszt domowy wobec biskupa Dymka w jego rezydencji i zakazano mu wszelkiej publicznej działalności, przeprowadzono rewizję w Seminarium Duchownym. Następnego dnia gestapo aresztowało kierownika Kancelarii Prymasa Polski ks. H. Zborowskiego, wiceoficjała sądu duchownego ks. E. Nowickiego, notariusza ks. K. Schmelzera i notariusza kurii ks. M. Magnuszewskiego. Katedra została zamknięta i przeznaczona na magazyn, zajęte zostały pomieszczenia kurii, sądu duchownego i archiwum. 5 października rektor Arcybiskupiego Seminarium Duchownego otrzymał zakaz prowadzenia działalności dydaktycznej, ale pozostali w nim klerycy, którzy

Ks. Kazimierz Śmigielschodzili się na wspólne ćwiczenia duchowne. Ostateczny cios zadał 2 listopada nakaz opuszczenia gmachu, następnego dnia wprowadziła się do niego szkoła policyjna. Księgarnia św. Wojciecha została skonfiskowana 10 października na polecenie Greisera 6 . Dwa dni później przepadło mienie "Przewodnika Katolickiego". Wystarczyło zaledwie kilka dni, aby poważny ośrodek katolicyzmu przestał istnieć. Podobny proces odbywał się w zakonach i zgromadzeniach zakonnych. Do 1941 roku ostał się w Poznaniu tylko klasztor 00. Franciszkanów, ale należy pamiętać/ że była to centrala katolików niemieckich.

Walka z duchowieństwem Stosunek okupanta hitlerowskiego do Kościoła katolickiego i jego duchowieństwa wynikał z antypolskiej polityki narodowościowej oraz antyreligijnych tendencji narodowego socjalizmu zmierzającego do totalnej likwidacji Kościoła 7 . Greiser w sprawozdaniu z 25 września 1939 r. zapowiedział aresztowanie polskich nauczycieli i duchownych oraz zesłanie ich do obozów koncentracyjnych 8 . Losy księży były już przesądzone na początku okupacji, natomiast realizacja eksterminacji rozłożona została w czasie. Bilans daniny krwi i udręk jest znaczny: jesienią 1939 roku aresztowano 32 księży, w 1940 roku -17/ w 1941 roku - 13. Nie przeżyło 28 księży, a więc niemal jedna piąta stanu sprzed wojny (por.

Aneks). Spośród nich ks. Marian Konopiński i ks. Narcyz Putz zostali beatyfikowani w 1997 roku. Warto uświadomić sobie istotę rzeczywistości, która stała za tymi suchymi danymi, kontrast między wysokim statusem społecznym (i materialnym) aresztowanych księży a piekłem hitlerowskich więzień i obozów koncentracyjnych. Opisy torturowanych księży są porażające. Również informacje o sukcesywnych aresztowaniach księży poznańskich obciążały świadomość pozostałych/ wywołując uczucie lęku, grozy i niepewność jutra.

Nowe struktury prawne i organizacyjne Kościoła Dążąc do regulacji stosunków kościelnych, władze hitlerowskie skoncentrowały się początkowo na dokonaniu rozdziału religijnego i duszpasterskiego pomiędzy Niemcami i Polakami, co urzeczywistniały akty administracyjne z przełomu 1940 i 1941 roku oraz z 27 maja 1941 r. Nakazano w nich oznaczyć kościoły dla Niemców i Polaków, np. kościoły niemieckie musiały mieć napis: "fur Polen verboten". Rozdział narodowościowy obejmował udział w nabożeństwach i posługi sakramentalne i był surowo przestrzegany, oczywiście ze szkodą dla życia religijnego obu narodowości 9 . Ten stan rzeczy sankcjonowało rozporządzenie namiestnika Rzeszy Greisera o związkach i stowarzyszeniach religijnych z 13 września 1941 r., które nadało osobowość prawną prawa prywatnego tylko Kościołowi Katolickiemu Narodowości Niemieckiej w Wartheland i trzem Kościołom protestanckim istniejącym w państwie polskim, ale sprawa nadania osobowości prawnej dalszym społecznościom wyznaniowym pozostawała w nim otwarta. Kościół katolicki "niemiecki" / któremu hitlerowskie władze nadały osobowość prawną, w ogóle nie istniał w sensie kanonicznym, hitlerowcom zaś chodziło o niezorganizowaną grupę niemieckich duchownych i katoli

Ryc. 1. Kościół św. Marcina, pocztówka z lat 30. XX w. Ze zb. Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu (dalej: BU).

ków zamieszkałych na terenie Kraju Warty. Nowe prawo wyznaniowe było nie do pogodzenia z normami prawa kanonicznego. Ustawodawca niemiecki nie uznał pluralizmu kościelnych osób prawnych, np. diecezji, kościołów, seminariów duchownych, beneficjów, kapituł itd. Na ich miejsca powstała tylko jedna osoba prawna - stowarzyszenie religijne jako całość. Kuriozalne były przepisy o przynależności do związku religijnego (osoba pełnoletnia składa deklarację przed urzędnikiem stanu cywilnego) czy o samorozwiązaniu lub rozwiązaniu stowarzyszenia przez namiestnika Rzeszy. Stolica Apostolska uznała fakty dokonane/ zgodziła się na pertraktacje w sprawie statutów z władzami hitlerowskimi/ ale zażądała w nich zapisu dwóch klauzul: 1) katolicy pozostaną podległymi hierarchii i w łączności ze Stolicą Apostolską; 2) w wewnętrznym ustroju Kościoła będą się kierować przepisami prawa kanonicznego. W ślad za nowym

Ks. Kazimierz Śmigielzarządzaniem sankcjonującym zasadę podziału narodowego katolików oraz ich odrębne organizacje Stolica Apostolska ustanowiła dwóch administratorów apostolskich: ks. J. Paecha dla katolików niemieckich (18 września 1941 r.), którego niebawem zastąpił franciszkanin Hilary Breitinger, i ks. biskupa Walentego Dymka (9 kwietnia 1942 r.) dla katolików polskich. Nominacja biskupa Dymka była warunkowa, o ile zaistnieją warunki jej realizacji. Ponieważ takie warunki nie zaistniały, pozostała ona niezrealizowanym postulatem. Wspomniane okoliczności trzeba mieć na uwadze, aby zrozumieć skomplikowaną i trudną sytuację Kościoła poznańskiego na polu personalnym, lokalowym i duszpasterskim. Ogół badaczy jest zdania, że eksperymenty wokół statusu prawnego w Kraju Warty były modelowe dla całej III Rzeszy, ale ich wykonanie przełożono na czasy po zwycięskiej wojnie światowejlo.

Ograniczenia duszpasterstwa Zamykanie kościołów rozpoczęło się na początku okupacji (katedra). Według relacji biskupa Dymka z 14 września 1940 r. w Poznaniu zamkniętych było pięć kościołów l1 . Proces zamykania kościołów dopełnił się jesienią 1941 rokuJ kiedy pozostałych jeszcze księży wywieziono do Dachau. Zamknięte kościoły przeznaczono na magazyny mebli (sześć świątyń), szkołę muzyczną, szkołę jazdy konnej, magazyn książek, warsztat dekoracji teatralnych 12 . Dla celów kultu okupanci pozostawili w Poznaniu, liczącym ok. 180 tys. katolików, tylko dwa kościoły: kościół św. Wojciecha w śródmieściu i Matki Boskiej Bolesnej na Łazarzu. Dodatkowym, dotkliwym czynnikiem utrudniającym pracę duszpasterską były liczne zakazy i restrykcje. Kult katolicki doznał znacznego uszczuplenia na skutek zniesienia części świąt obchodzonych przed rokiem 1939. Rozporządzenie namiestnika Rzeszy z 1 sierpnia 1940 r. uznawało następujące święta katolickie: Nowy Rok, Poniedziałek Wielkanocny i Zesłania Ducha Świętego i dwa święta Bożego Narodzenia 13 . Osiem świąt katolickich zostało zniesionych, zresztą już w pierwszym roku okupacji faktycznie przestano je obchodzić. Jeszcze istotniejsze znaczenie miał rozkaz dzienny nr 18 wydany 25 września 1939 r. przez Greisera, który pozwalał na odprawienie jedynie niedzielnych nabożeństw w godzinach od 9 do 11. Wszystkie inne nabożeństwa w dni powszednie zostały zakazane (w te dni kapłani odprawiali msze św. tylko przy zamkniętych drzwiach kościoła), wyjątek stanowiły pogrzeby i chrzty. Ślubów nie udzielano, bowiem w tym czasie Polakom zakazano zawierania małżeństw. Od końca marca 1940 roku łagodzono restrykcje z września 1939 rokuJ pozwalając na odprawianie nabożeństw w niedziele od godziny 7 do 11. Nową regulację godzin odprawiania nabożeństw przyniosło zarządzenie z 24 lipca 1940 r. na czas obowiązywania czasu letniego. W niedziele i święta dozwolone było odprawianie mszy św. z kazaniami w godzinach 7-11.30/ w dni powszednie jedynie msze czytane w godzinach 7-8/ a w soboty i środy z udziałem wiernych. Na słuchanie spowiedzi wyznaczono soboty w godzinach 15-20. Nie podlegały restrykcjom następujące akty religijne: chrzty, pogrzeby, śluby, zaopatrywanie chorych. Oczywiście duszpasterstwo niemieckie nie było krępowane. Dalsze uregulowanie czasu nabożeństw przyniosło zarządzenie Tajnej Policji Państwowej w Poznaniu z 13 czerwca 1942 r., które dozwalało na publiczną służbę Bożą od 1 kwietnia do 31 października w godzinach od 6 do 10/ w okresie od 1 listopada do 31 marca w godzinach od 7 do 10.30. Reszta uregulowań była zgodna ze stanem z 1940 roku. Na skutek restrykcji czasowych przestała istnieć bogato rozbudowana liturgia popołudniowa. Również zakazane było odprawianie pasterki. 10 listopada 1940 r. biskup Dymek prosił urząd namiestnika Rzeszy o przedłużenie czasu dla nabożeństw, ale bez rezultatu. Tradycyjne nabożeństwa zewnętrzne (np. Boże Ciało) musiały ograniczyć się do samego kościoła 14 . Czas grał ogromną rolę przy programowaniu nabożeństw i szafowaniu sakramentów. Zgodnie z przepisami kościoły musiały być punktualnie zamykane. Biskup Dymek zalecał skrócić msze do 45 minut, a kwadrans pozostawić na wymianę wiernych. Na konfesjonałach znajdowały się napisy, aby od razu przystąpić do wyznania grzechów bez uwag wstępnych. Księża przerywali co godzinę spowiadanie, przypominając penitentom w kolejce o unikaniu zbędnych słów. Jeżeli spowiedź się przeciągnęła w czasie, wypuszczali penitentów przez zakrystię. Dla kapłanów spowiadanie było pełne napięcia, bowiem lękali się donosicieli. Trudną sprawą było rozdawanie przeciętnie 2/5 tys. komunii św. co niedzielę w kościele Matki Boskiej Bolesnej. Policja nie zezwalała na gromadzenie się ludzi wokół kościoła. Źródła informują o łapance 500 wiernych, którzy zostali wywiezieni w pole na "ćwiczenia". Katechizację dzieci do sakramentów prowadzono, organizując grupy liczące 400 osób. Kurs trwał pół roku i obejmował 20 jednostek lekcyjnych. Dzieci słuchały nauk księdza, stojąc w prezbiterium/ aby jego głos był lepiej słyszalny. 10 września 1941 r. Greiser zabronił zawierać śluby Polakom przed 28. rokiem życia i Polkom przed 25. rokiem życia. W tej sytuacji istniały śluby legalne w kościele i zakonspirowane w Generalnym Gubernatorstwie bądź domowe przed ukrywającym się kapłanem. Duszpasterstwo zaś zakonspirowane jest mało rozpoznane i z uwagi na formę pracy zakres jego oddziaływania był niewielki 15 .

Funkcja kulturotwórcza katolickich nabożeństw Działalność kulturotwórcza nabożeństw była szczególnie ważna, bowiem okupant zlikwidował stowarzyszenia i instytucje kultury. W tej sytuacji publiczne życie kulturalneJ a w szczególności muzyczne Poznania odbywało się w ramach służby Bożej. W pierwszej fazie na skutek sukcesywnego zamykania kościołów soliści i zespoły muzyczne wędrowały po kościołach poznańskich/ przenosząc się do czynnych jeszcze świątyń, by ostatecznie zatrzymać się w dwóch kościołach pozostawionych Polakom: Matki Boskiej Bolesnej i św. Wojciecha. Najwybitniejszą rolę w krzewieniu kultury muzycznej odegrały dwa zespoły: chór archikatedralny pod dyrekcją dyrygenta-amatora Stefana Stuligrosza oraz zespół wokalny przy kościele Matki Boskiej Bolesnej.

Chór archikatedralny, pozbawiony dyrygenta po wysiedleniu ks. Gieburowskiego do Generalnego Gubernatorstwa, przejął 19-1etni członek zespołu Stefan Stuligrosz, który wykradł zajęte przez okupanta partytury i zaczął próby w domach prywatnych. Chór śpiewał w kościele NMP na Ostrowie Tumskim, potem w kościele św. Rocha, wykonując oprócz pieśni religijnych również utwory zna

Ks. Kazimierz Śmigielnych kompozytorów, także polskich, m.in. Wacława z Szamotuł. Od 1941 roku Stuligrosz nawiązał współpracę z drugą wybitną postacią życia muzycznego S. Dolnym, dyrygentem chóru parafialnego przy kościelne Matki Boskiej Bolesnej i razem organizowali wielkie koncerty religijne podczas nabożeństw. Na Wielkanoc oprócz chóru wystąpiła pełna orkiestra symfoniczna. Koncert odbył się bez próby generalnej, bo takowa była niemożliwa. Wykonano Msze Brosiga i Alleluja Mozarta. Największym wydarzeniem muzycznym było wykonanie Mszy koronacyjnej Mozarta bez Credo w Zielone Świątki 1943 roku. Stuligrosz przygotował chór, Dolny orkiestrę. Kiedy zabrakło Dolnego, wywiezionego na roboty do Niemiec, zastąpił go Stuligrosz, który dyrygował chórem z orkiestrą na koncertach kolęd w Boże Narodzenie 1944 roku i w Nowy Rok 1945 roku 16 .

Działalność dobroczynna Do czasu zlikwidowania w kwietniu 1941 roku Caritas była zinstytucjonalizowana/ potem stała się ruchem społecznym. Dysponujemy dobrymi przykładami tej pracy w dwóch parafiach poznańskich: archikatedralnej oraz Matki Boskiej Bolesnej. Wprawdzie katedra została zamknięta na początku października 1939 rokuJ ale życie wspólnoty parafialnej toczyło się wokół kościołów Najświętszej Maryi Panny i św. Małgorzaty. Parafianie wyłonili komitet opiekuńczy składający się z czterech osób, którym przyporządkowano cztery rejony. Pieniądze przeznaczone na pomoc pochodziły od księży i wiernych. Na skutek aresztowań duchowieństwa parafia de facto przestała istnieć. Parafia Matki Boskiej Bolesnej przetrwała całą wojnę i z konieczności ogarniała inne parafie chwilowo zlikwidowane. Duże pieniądze, ok. 20 tys. marek miesięcznie, przeznaczano na pomoc więźniom w Dachau, rodzinom wielodzietnym i ukrywającym się księżom. Źródła nie odzwierciedlają w wystarczającym stopniu pomocy moralnej, jakiej udzielali księża ludziom cierpiącym; można domyślać się tylko, że była ona powszechna 17 .

Pochówki na cmentarzach poznańskich W pierwszej fazie okupacji cmentarze wyznaniowe były wyjęte spod konfiskaty. Jednakże 3 października 1941 r. Greiser wywłaszczył wszystkie cmentarze w swoim okręgu/ wprowadzając zasadę podziału narodowego również do pochówków. W Poznaniu 26 czerwca 1941 r. zamknięto część cmentarzy z wyjątkiem parafialnych Bożego Ciała, Zmartwychwstania Pańskiego i Matki Boskiej Bolesnej na Górczynie. W dalszym etapie "porządkowania" zamknięto wstęp na cmentarz parafii św. Marcina i farnej, gdzie rozpoczęto ekshumacje zwłok, przewożąc je na cmentarze parafii Zmartwychwstania Pańskiego i Świętej Trójcy, które również zamknięto zarówno dla chowania zwłok, jak i odwiedzania grobów. W latach 1941-43 wszystkich zmarłych Polaków chowano na dwóch cmentarzach: parafii Matki Boskiej Bolesnej na Górczynie i Bożego Ciała na Dębcu, gdzie od 26 czerwca 1941 r. chowano również katolików niemieckich. W październiku 1943 roku otwarto cmentarz centralny na Głównej i jednocześnie zaprzestano chowania zmarłych na pozostałych cmentarzach 18 .

Ryc. 2. Katedra i kościół Najświętszej Marii Panny na pocztówce z lat 30. XX w. Ze zb. BU.

Straty kultury materialnej Poznań jako stolica starożytnej archidiecezji był skupiskiem szkół oraz instytucji kulturalnych, w których zgromadzony został dorobek wieków. Także kościoły poznańskieJ zwłaszcza archikatedra, wyposażone były w wiele cennych argenterii, obrazów, tkanin artystycznych i mebli. Duża część tych przedmiotów zaginęła w wyniku grabieży hitlerowskich dokonanych w latach 1939-41 oraz strat w wyniku działań wojennych w styczniu i lutym 1945 roku. Ostatnie bodaj przewyższyły pierwsze. Bogate zbiory Muzeum Archidiecezjalnego zostały przeniesione w październiku 1940 roku do gmachu Muzeum Wielkopolskiego i do jego składnic, a część do archikatedry zamienionej na magazyn. Odzyskano je w latach powojennych/ ale nie wszystkie. Zaginęło: 106 obrazów, 144 rzeźby, 28 obiektów rzemiosła artystycznego, 333 sztuki zabytkowych tkanin i paramentów i 500 cennych numizmatów 19 . Archiwum Archidiecezjalne zostało już we wrześniu 1939 roku opieczętowane. W październiku następnego roku zbiory archiwalne i cześć biblioteki podręcznej przewieziono do gmachu Archiwum Państwowego, a w następnych latach okupacji rozproszono po kościołach poznańskich zamienionych na magazyny. Niektóre cenne materiały zostały wywiezione w głąb Rzeszy. Po wojnie wiele archiwaliów uratowano, ale i straty były wielkie. Podczas pożaru Archiwum Państwowego w styczniu i lutym 1945 roku spłonęły: dokumenty pergaminowe (ok. 250)/ co najmniej 25 tys. dokumentów papierowych z XVI-XVIII wiekuJ bogate zbiory kartograficzneJ mapy, plany, rysunki i znaczny

Ks. Kazimierz Śmigiel

zbiór pieczęci od XIII wieku. Biblioteka Archiwum Archidiecezjalnego, której trzonem był księgozbiór seminarium duchownego, liczyła we wrześniu 1939 roku przynajmniej 200 tys. tomów. W październiku 1940 roku przewieziono je do kościoła św. Michała. W ciągu czterech lat okupacji biblioteka uległa rozproszeniu po kraju i Rzeszy, a to/ co zachowało się w kościele św. Michała (górnym), spłonęło w czasie nalotu aliantów w Zielone Świątki 1944 roku. Ocalała część zmagazynowana w dolnym kościele. Straty były ogromne: ok. 180 tys. tomów z inwentarzami i katalogami oraz cenny zbiór muzykaliów (z XVII-XVIII wieku), 40 tys. starodruków, liczne wydawnictwa wielotomowe (kodeksy, bullaria rzymskie itp.). Uratowano ok. 20 tys. tomów z dolnego kościoła 20 . Grabieże okupantów dotknęły wnętrz kościołów, bogatych w cenne zabytki kultury: obrazy, wyroby rzemiosła artystycznego. Poszukiwano i grabiono zwłaszcza przedmioty cenneJ ze złota lub srebra: monstrancje, kielichy, cyboria/ relikwiarze, pacyfikały, wota. Z tego punktu widzenia największe straty poniosły archikatedra oraz kościoły: farny, św. Wojciecha, Bożego Ciała, św. Jana i św. Małgorzat y 21. Władze okupacyjne interesowały nie tylko zabytkowe paramenty/ ale równie przedmiot y/ które miały znaczenie dla zdobycia surowców, np. dzwony, bielizna kościelna. Budynki kościołów niszczały z braku konserwacji i z powodu wykorzystywania ich jako magazyny. Pięć kościołów poznańskich: Świętej Trójcy, Matki Boskiej Częstochowskiej/ Swiętego Ducha i św. Rocha miało zostać wyburzonych. Zniszczono pomniki, m.in. pomnik Wdzięczności - Chrystusa Króla 22 , i figury świętych. Największe straty materialne poniósł Kościół poznański w czasie walk o wyzwolenie miasta. Maria Rutowska sporządziła wykaz kościelnych zabytków architektonicznych zniszczonych lub uszkodzonych w tym czasie, obejmujący 19 obiektów użyteczności publicznej (kościoły, klasztor i ich zespoły budowlane) i 13 enklaw duchowieństwa (pałac arcybiskupi, kanonie, wikariaty/ domy mieszkalne i inne)23. Do największych strat zalicza się spalenie gotyckiej katedry poznańskiej. Zniszczone zostały kościoły: św. Jana Kantego, św. Marcina, św. Micha Archanioła, barokowy zespół kościelno-klasztorny Karmelitów, barokowy kościół Bernardynów 24 . Najwięcej strat i uszkodzeń doznał Ostrów Tumski, gdzie była największa koncentracja kościelnej architektury zabytkowej. Opisując miniony kataklizm, możemy tylko przybliżyć obraz zniszczeń, natomiast trudno obliczyć je w kategoriach finansowych i moralnych. Myślimy też o pokoleniach, którym przypadł trud odbudowy, i o sukcesie, jaki udał się im osiągnąć.

ANEKS Represje wobec księży poznańskich

Dla potrzeb poniższego wykazu nie udało się ustalić niektórych okoliczności, np. dat dziennych aresztowania i zwolnienia z aresztu, niekiedy także w niektórych przypadkach daty śmierci (np. transport inwalidów). W odniesieniu do liczby osób represjonowanych zastosowano kryterium przynależności służbowej do Kościoła poznańskiego. Do pełnego obrazu martyrologii trzeba dołączyć 11 represjonowanych kleryków Arcybiskupiego Seminarium Duchownego w Poznaniu.

* Ks. dr Walerian Adamski (1885)/ an. kolegiaty poznańskiej, asystent kościelny Katolickiego Związku Młodzieży Zeńskiej. Aresztowany 9 XI 1939 r., więziony w Poznaniu, osadzony w obozie przejściowym w Kazimierzu Biskupim, zwolniony 20 IV 1940 r. z nakazem wyjazdu do Generalnego Gubernatorstwa; powtórnie aresztowany 12 VIII 1944 r. i uwięziony w Warszawie, potem w obozach koncentracyjnych w Sachsenhausen i Bergen-Belsen. Wyzwolony 15 IV 1945 r. * Ks. dr Zygmunt Baranowski (1884)/ prof. Arcybiskupiego Seminarium Duchownego. Zatrzymany jako zakładnik 11 IX 1939 r., zwolniony 30 X 1939 r. * Ks. Jan Nepomucen Bączkiewicz (1887)/ prefekt. Zatrzymany jako zakładnik 11 IX 1939 r., zwolniony 30 X 1939 r. * Ks. Kazimierz Biegański (1906)/ wikariusz. Aresztowany 6 X 1941 r., więziony w obozie koncentracyjnym w Dachau. Zmarł 17 VII 1942 r. * Ks. Nikodem Cieszyński (1886)/ redaktor "Rocznika Katolickieg", rektor kościoła Serca Jezusa, aresztowany 18 IV 1941 r., więziony w Domu Zołnierza (siedziba gestapo) i Forcie VII w Poznaniu. Osądzony 3 VII 1941 r. i skazany na pięć lat ciężkiego więzienia. Zmarł 23 IX 1942 r. w Rawiczu. * Ks. Leon Czwojdziński (1905)/ asystent kościelny Stowarzyszenia Męów i Kobiet Katolickich, prefekt. Aresztowany 20 IV 1940 r., więziony w Domu Zołnierza, Forcie VII w Poznaniu, następnie w obozach koncentracyjnych w Gusen i Dachau. Zmarł 11 VIII 1942 r. * Ks. Feliks Szczęsny Dettlof (1878)/ prof. Uniwersytetu Poznańskiego i Arcybiskup SD. Zatrzymany jako zakładnik 11 IX 1939 r., zwolniony 30 X 1939 r. * Ks. Stefan Drygas (1888)/ moderator Związków Sodalicji ariańskich Uczniów/ prefekt. Aresztowany 20 IV 1940 r., więziony w Domu Zołnierza, Forcie VII w Poznaniu, następnie w obozach koncentracyjnych w Gusen i Dachau.

Zmarł 30 IX 1940 r.

* Ks. Franciszek Dymarski (1901)/ proboszcz parafii wojskowej św. Józefa.

Wzięty do niewoli 19 IX 1939 r., osadzany w oflagach, od 8 XII 1939 r. w obozach koncentracyjnych w Buchenwaldzie i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. adeusz Etter (1911)/ prefekt. Aresztowany 20 IV 1940 r., więziony w Domu Zołnierza, Forcie VII w Poznaniu, następnie w obozach koncentracyjnych w Gusen i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. dr Wacław Gieburowski (1878)/ prof. ASD i Uniwersytetu Poznańskiego/ dyr. Chóru Archikatedralnego. Aresztowany 7 XI 1939 r., najpierw więziony w Poznaniu, następnie osadzony w obozie w Kazimierzu Biskupim. Zwolniony we wrześniu 1940 r. Zmarł 27 IX 1943 r. w Warszawie. * Ks. dr Bronisław Gładysz (1892)/ docent Uniwersytetu Poznańskiego, proboszcz parafii Poznań-Starołęka. Aresztowany 18 VII 1941 r. Więziony w Forcie VII, we Wronkach, w Zwickau i Rawiczu do połowy grudnia 1942 r., następnie w obozie koncentracyjnym w Mauthausen-Gusen. Zginął 19 VI 1943 r. w kamieniołomach.

Ks. Kazimierz Śmigiel

* Ks. Józef Gorgolewski (1889)/ proboszcz parafii pw. Matki Boskiej Bolesnej.

Aresztowany 20 IV 1940 r., więziony w Forcie VII i obozach koncentracyjnych w Gusen i Dachau. Zginął w transporcie inwalidów 12 X 1942 r. * Ks. Mieczysław Grzesiek (1909)/ wikariusz. Aresztowany 9 I 1941 r. i więziony w Forcie VII do 25 IV 1941 r., następnie w obozie koncentracyjnym w Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. Wiktor Grzesiek (1907)/ wikariusz. Aresztowany 15 VIII 1940 r. i osadzony w obozie przejściowym w Bruczkowie, następnie w obozach w Buchenwaldzie i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. Czesław Grzonka (1906)/ proboszcz parafii Chrystusa Odkupiciela. Aresztowany 6 X 1941 r. i więziony w Forcie VII, następnie w Dachau. Zmarł 7 VII 1942 r. * Ks. Antoni Hałas (1905)/ proboszcz parafii Matki Boskiej Częstochowskiej.

Wysiedlony 4 III 1940 r. do Mielca. Zmarł wskutek ran odniesionych podczas ostrzeliwania miasta przez Niemców 13 XI 1944 r. * Ks. Antoni Hądzlik (1914)/ wikariusz. Aresztowany 13 III 1940 r., osadzony w obozach przejściowych w Bruczkowie, Lubiniu, Forcie VII, następnie w obozach koncentracyjnych w Buchenwaldzie i Dachau. Zmarł 30 VI 1942 r. * Ks. Czesław Heyducki (1906)/ administrator parafii św. Rocha. Aresztowany wiosną 1940 r., osadzony w Forcie VII, następnie w obozie koncentracyjnym w Gusen, skąd zwolniono go 15 III 1941 r. i przewieziono do Fortu VII, potem wysiedlony do GG. Zmarł 17 I 1942 r. w Nowym Sączu. * Ks. Roman Hildebrand (1908)/ wikariusz. Aresztowany 15 VIII 1940 r., osadzony w Forcie VII, następnie w obozach koncentracyjnych w Buchenwaldzie i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. Józef Jasiński (1907)/ dyrektor "Caritas". Aresztowany 9 XI 1939 r., osadzony do 22 V 1940 r. w obozie przejściowym w Kazimierzu Biskupim, następnie w obozach koncentracyjnych w Gusen i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r.

* Ks. dr Franciszek Jedwabski (1895)/ kanclerz Kurii Metropolitalnej. Aresztowany 6 X 1941 r., osadzony w Forcie VII, następnie w obozie koncentracyjnym w Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. Stefan Kaczorowski (1903)/ dyrektor Stowarzyszenia św. Floriana, sekretarz generalny Związku Kapłanów "Unitas". Aresztowany wiosną 1940 r., osadzony w Lubiniu, Forcie VII, następnie w obozach koncentracyjnych w Gusen i Dachau. Zmarł 9 II 1941 r. * Ks. dr Jan Kiciński (1891)/ redaktor Nowej Biblioteki Kaznodziejskiej, profesor Arcybiskupiego Seminarium Duchownego (dalej: ASD). Aresztowany w 1939 r., osadzony w obozie przejściowym w Kazimierzu Biskupim/ potem w Forcie VII, następnie w obozach koncentracyjnych w Buchenwaldzie i Dachau. Zginął w transporcie inwalidów 6 V 1942 r. * Ks. dr Witold Klimkiewicz (1905)/ dyrektor Katolickiego Związku Młodzieży Polskiej, docent UJ. Aresztowany 9 XI 1939 r., osadzony do 22 V 1940 r. w obozie przejściowym w Kazimierzu Biskupim, następnie w obozach koncentracyjnych w Gusen i Dachau. Zginął w transporcie inwalidów 12 X 1942 r.

* Ks. Marian Konopiński (1907)/ wikariusz. Aresztowany we wrześniu 1939 r.

i osadzony w obozie jenieckim w Hamburgu, zwolniony i ponownie aresztowany/ osadzony od 30 V 1941 r. w Dachau. Zmarł 31 XII 1941 r. lub 1 I 1942 r. * Ks. Kazimierz Kowalski (1998)/ prefekt. Aresztowany 15 XII 1944 r. i osadzony w obozie przejściowym w Zabikowie, następnie w obozach koncentracyjnych w Sachsenhausen, Gusen i w Linzu. Wyzwolony 5 V 1945 r. * Ks. dr Edward Kozłowski (1888)/ sekretarz Rady Społecznej przy Prymasie Polski, redaktor "Przewodnika Społecznego", dyrektor katolickiej Szkoły Społecznej w Poznaniu. Aresztowany 9 XI 1939 r., osadzony do 22 V 1940 r. w obozie przejściowym w Kazimierzu Biskupim, następnie w obozach koncentracyjnych w Gusen i Dachau. Zmarł 18 XI 1940 r. * Ks. Jan Kruppik, prefekt. Aresztowany jesienią 1939 r. i osadzony od 7 I 1940 r. w obozie przejściowym w Lądzie, zwolniony w maju lub czerwcu 1940 r. i wysiedlony do GG.

* Ks. Franciszek Lewandowski (1889)/ referent Przybocznej Kancelarii Prymasa Polski, dyrektor Papieskiego Dzieła Szerzenia Wiary i Związku Misyjnego Kapłanów. Aresztowany 6 X 1941 r., więziony w Forcie VII, osadzony w Dachau.

Zginął w transporcie inwalidów 18 V 1942 r.

* Ks. Jan Maćkowiak (1905)/ prefekt. Aresztowany, osadzony w obozie przejściowym w Lubiniu, zwolniony. * Ks. Marian Magnuszewski (1907)/ sekretarz biskupa pomocniczego, wikariusz katedralny. Aresztowany 3 X 1939 r., więziony w Forcie VII, w Kazimierzu Biskupim do 22 V 1940 r., następnie w Mauthausen i Dachau. Wyzwolony 29 V 1945 r.

* Ks. Franciszek Malewski (1893)/ dyrektor Archidiecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej. Aresztowany 10 X 1939 r. i więziony jako zakładnik w Poznaniu i Koninie. Zwolniony 10 XII 1939 r. Aresztowany 6 X 1941 r., więziony w Forcie VII, osadzony w Dachau. Zginął w transporcie inwalidów 18 V 1942 r.

* Ks. Stanisław Matuszczak (1902)/ sekretarz Związku Katolickich Robotników. Aresztowany 9 XI 1939 r., osadzony do 22 V 1940 r. w obozie przejściowym w Kazimierzu Biskupim, następnie w obozach koncentracyjnych w Gusen i Dachau. Wyzwolony 29 V 1945 r. * Ks. dr Karol Mazurkiewicz (1881)/ proboszcz parafii św. Jana Jerozolimskiego/ profesor Arcybiskup SD. Aresztowany 6 X 1941 r., więziony w Forcie VII, osadzony w Dachau. Zginął w transporcie inwalidów 14 X 1942 r. * Ks. Stanisław Michalak (1906)/ mansjonarz przy kolegiacie św. Marii Magdaleny. Aresztowany jesienią 1939 r., od 7 I 1940 r. osadzony w Lądzie, zwolniony V-VI 1940 r. i wysiedlony do GG. * Ks. Kazimierz Michalski (1898)/ asystent Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej. Aresztowany 9 XI 1939 r. i osadzony w Kazimierzu Biskupim, następnie w Gusen i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. Czesław Michałowicz (1892)/ proboszcz parafii Naj św. Serca Jezusa i św. Floriana, redaktor tygodnika "Robotnik". Aresztowany 3 XI 1939 r. i uwięziony w Forcie VII, gdzie zmarł 10 XI 1939 r., popełniając samobójstwo.

Ks. Kazimierz Śmigiel

* Ks. dr Roman Mieliński (1906)/ redaktor "Przewodnika Katolickiego".

Aresztowany 9 XI 1939 r. i osadzony w obozie przejściowym w Kazimierzu Biskupim/ zwolniony w maju 1940 r., ponownie aresztowany w 1942 r. w Kielcach i po pewnym czasie zwolniony. * Ks. Florian Mikołajczak (1911)/ wikariusz. Aresztowany 15 VIII 1940 r. i osadzony w Forcie VII, następnie w Buchenwaldzie i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. Gerard Mizgalski (1907)/ kustosz archiwum i muzeum, wikariusz. Aresztowany 9 XI 1939 r., osadzony w Kazimierzu Biskupim, następnie w Forcie VII, Gusen i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r.

* Ks. dr Jan Noryśkiewicz (1876)/ radca Kurii Metrpolitalnej. Aresztowany XI 1944 r. i osadzony w obozie przejściowym w Zabikowie. Wyzwolony 17 I 1945 r.

* Ks. dr Edmund Nowicki (1900)/ referent Kurii Metropolitalnej i wiceoficjał Sądu Metropolitalnego. Aresztowany 3 X 1939 r., osadzony w Kazimierzu Biskupim/ Gusen i Dachau, zwolniony 6 II 1941 r. * Ks. Wojciech Owczarzak (1898)/ proboszcz parafii Świętej Trójcy. Aresztowany 12 III 1940 r. i osadzony w obozach w Bruczkowie, Lubiniu, w Buchenwaldzie i Dachau. Zmarł 8 III 1943 r. * Ks. Marian Peik (1909)/ wikariusz. Aresztowany 15 VIII 1940 r. i osadzony w obozach w Forcie VII, w Buchenwaldzie i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. Edward Piętka (1908)/ prefekt. Aresztowany w kwietniu 1940 r. i osadzony w obozach w Forcie VII, w Buchenwaldzie i Dachau. Zmarł 7 III 1941 r. * Ks. Stanisław Poczta (1910)/ wikariusz. Aresztowany 6 X 1941 r. i osadzony w obozach w Forcie VII i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. dr Józef Prądzyński (1877)/ kusosz Kapituły Metropolitalnej. Aresztowany 3 VI 1941 r., więziony w Domu Zołnierza, Forcie VII i Dachau. Zginął w transporcie inwalidów 20 V 1942 r. * Ks. Narcyz Putz (1877)/ aresztowany 4 X 1939 r i więziony na Pawiaku do 17 X 1939 r., ponownie aresztowany 3 XI 1939 r. i więziony w Forcie VII, Gusen i Dachau. Zmarł 5 XII 1942 r. * Ks. Franciszek Ksawery Ruciński-Nagórny (1877)/ kustosz Kapituły Metropolitalnej. Aresztowany 9 XI 1939 r. i więziony w Poznaniu, osadzony w obozie w Kazimierzu Biskupim, zwolniony. * Ks. Stanisław Skaziński (1892)/ kapelan Chorągwi Wielkopolskiej ZHE Aresztowany w 1939 r., osadzony od 7 I 1940 r. w Lądzie, zwolniony V-VI 1940 r.

i wysiedlony do GG. * Ks. Leon Skórnicki (1891)/ prefekt. Aresztowany jesienią 1939 r., osadzony od 7 I 1940 r. w Lądzie, zwolniony V-VI 1940 r. i wysiedlony do GG. * Ks. Władysław Skórnicki (1892)/ proboszcz parafii Świętego Krzyża. Aresztowany II-III 1940 r., więziony w Forcie VII, Gusen i Dachau. Zginął w transporcie inwalidów 28 V 1942 r. * Ks. Zbigniew Spachacz (1909)/ wikariusz. Aresztowany 20 IV 1940 r., więziony w Forcie VII, Gusen i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. Wacław Stefaniak (1904)/ wikariusz. Aresztowany 12 XII 1939 r. i osadzony w Kazimierzu Biskupim, następnie w Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r.

* Ks. Paweł Steinmetz (1876)/ prepozyt Kapituły Kolegiackiej i proboszcz parafii św. Marii Magdaleny. Aresztowany 10 X 1939 r. jako zakładnik i więziony przy ul. Młyńskiej w Poznaniu, następnie w Koninie, zwolniony 10 XII 1939 r. i wysiedlony do GG. Ponownie aresztowany 6 I 1940 r. w Porębie (powiat tarnowski) i tamże więziony, przywieziony do Fortu VII, zginął w styczniu 1940 r. * Ks. Bolesław Sulek (1884)/ dyrektor zakładu dla głuchoniemych i rektor kościoła św. Kazimierza. Aresztowany 6 X 1941 r. i uwięziony w Forcie VII, następnie w Dachau. Zginął w transporcie inwalidów 28 V 1942 r. * Ks. Kazimierz Szreybrowski (1879)/ proboszcz parafii archikatedralnej.

Aresztowany 9 XI 1939 r. i uwięziony w Forcie VII. Zginął 9 I 1940 r.

* Ks. Stanisław Szymański (1901)/ prefekt. Aresztowany 6 X 1941 r. i uwięziony w Forcie VII, następnie w Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. dr Teodor Taczak (1878)/ proboszcz parafii św. Marcina. Aresztowany 11 IX 1939 r. jako zakładnik. Zwolniony 30 X 1939 r.

* Ks. Ignacy Walcz ew ski (1906)/ prefekt ASD. Aresztowany 9 XI 1939 r. i osadzony w Kazimierzu Biskupim do 22 V 1940 r., następnie w Dachu. Wyzwolony 29 IV 1945 r.

* Ks. Ludwik Walkowiak (1908)/ wikariusz. Aresztowany 1 XII 1939 r. i osadzony w Kazimierzu Biskupim, następnie w Gusen i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r.

* Ks. Edward Warmiński (1888)/ kapelan szpitala. Aresztowany 6 X 1941 r.

i uwięziony w Forcie VII, następnie w Dachau. Zginął w transporcie inwalidów 28 V 1942 r.

* Ks. Edmund Winkler (1907)/ wikariusz. Aresztowany 15 VIII 1940 r. i więziony w Bruczkowie, Forcie VII, Buchenwaldzie i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r.

* Ks. Czesław Wojciechowski (1899)/ dyrektor kancelarii Prymasa Polski.

Aresztowany we wrześniu 1939 r., rozstrzelany w lesie pod Bydgoszczą.

* Ks. Tadeusz Wojciechowski (1914)/ wikariusz. Aresztowany 15 VIII 1940 r.

i więziony w Forcie VII, Buchenwaldzie i Dachau. Wyzwolony 29 IV 1945 r. * Ks. Henryk Zborowski (1874)/ szef kancelarii Prymasa Polski, radca Kurii Metropolitalnej. Aresztowany 3 X 1939 r. i uwięziony w Poznaniu, osadzony w obozie w Kazimierzu Biskupim, zwolniony 11 II 1942 r. i wysiedlony do GG. * Ks. dr Stefan Zwolski (1879)/ penitencjarz większy, notariusz, archiwariusz. Aresztowany w 1941 r. i uwięziony w Forcie VII, zwolniony i wysiedlony do GG.

PRZYPISY:

1 Losy okupacyjne Kościoła poznańskiego nie doczekały się jeszcze opracowania monograficznego, choć ważniejsze odniesienia znajdują się w pracach problemowych o szerszym zakresie terytorialnym. Por.: J. Sziling, Polityka okupanta hitlerowskiego wobec Kościoła katolickiego 1939-1945. Tzw." okręgi Rzeszy: Gdańsk-Prusy Zachodnie, Kraj Warty i Regencja Katowicka, Poznań 1970; K. Smigiel, Kościół katolicki w tzw. Okręgu Warty, Lublin 1979; M. Rutowska, Straty osobowe i materialne kultury w Wielkopolsce w latach II wojny światowej,

Ks. Kazimierz Śmigiel

Warszawa-Poznań 1984. Szilinga interesuje przede wszystkim polityka, mniej wpływ polityki na dzieje wewnętrzne Kościoła, na sacrum, a Rutowską wyłącznie kultura i jej straty. 2 S. Kosiński, Hlond August, [w:] Encyklopedia katolicka, T VI, 1993, kol. 1088-1090.

3 E Lenort, Dymek Walenty, [w:] Encyklopedia katolicka, T IVj 1983, kol. 417-419.

4 Dane statystyczne podaję na podstawie Rocznika Archidiecezji Gnieźnieńskiej i Poznańskiej 1938, dokonując kilka korektur, bowiem do dekanatu Poznań włączone były trzy parafie wiejskie: Głuszyna, Krzyżowniki i Junikowo z trzema kościołami, trzema kapłanami i 8111 duszami. Dane statystyczne zostały pomniejszone o wspomniane liczby. 5 Problem był już wielokrotnie poruszany w publikacjach. Ostatnio ks. L. Wilczyński wraca do sprawy wyjazdu Kardynała, informując o niewykorzystanej dotąd jego spuściźnie w 39 jednostkach archiwalnych z czasów wojny w zespole Archiwum Prymasa w Gnieźnie. Czy analiza materiałów doprowadzi do poznania nowych faktów, nie wiadomo. Zob. L. Wilczyński, Kardynał August Hlond - wrześniowy uciekinier?, "Poznańskie Zeszyty Humanistyczne", T IX, 2007, s. 47-49.

6 Kalendarium wydarzeń: Cz. Łuczak, Dzień po dniu w okupowanym Poznaniu 10 września 1939 - 3 lutego 1945, Poznań 1989, passim. 7 Opracowaniem martyrologii duchowieństwa zajmowali się liczni autorzy, ważniejsze opracowania: J. Domagała, Ci którzy przeszli przez Dachau. Duchowni w Dachau, Warszawa 1957; W Szołdrski, Martyrologium duchowieństwa pod okupacja niemiecką w latach 1939-1945, Sacrum Poloniae Millennium, T XI, Rzym 1965, s. 7-477; Męczennicy za wiarę 1939-1945, Warszawa 1996 (dotyczy beatyfikowanych); najbardziej przydatne jest monumentalne opracowanie W J acewicza i J. Wosia, Martyrologium polskiego duchowieństwa rzymskokatolickiego pod okupacją hitlerowską w latach 1939-1945, z. IVj Warszawa 1978, s. 13-188 (dotyczy archidiecezji poznańskiej, w miarę możliwości przeze mnie skorygowane); L. Wilczyński, Martyrologia duchowieństwa Archidiecezji Poznańskiej w latach II wojny światowej, "Poznańskie Zeszyty Humanistyczne", T VIII, 2007, s. 67-72. 8 Cz." Łuczak, op. cit., s. 27.

9 K. Smigiel, op. cit., s. 136-137.

10 Zol? szerzej: K. Śmigiel, op. cit., s. 41-71.

11 K. Smigiel, op. cit., s. 152.

12 H. Breitinger, AIs Deutscher Seelsorger In Posen und im Warthegau 1934-1945, Mainz 1984, s. 69.

13 Verordnungsblatt des Reichsstatthalters im Reichsgau Wartheland, 1940, s. 609.

14 Tamże, s. 125-131.

15 K. Śmigiel, op. cit., s. 140-147. Na ten temat pisał L. Wilczyński, Funkcje Kościoła katolickiego w czasie okupacji hitlerowskiej na przykładzie parafii poznańskich pw. Matki Boskiej Bolesnej i pw. św. Wojciecha, [w:] Z dziejów Kościoła katolickiego w Wielkopolsce i na Pomorzu Zachodnim, pod red. S. Jankowiaka i J. Miłosza, Poznań 2003, s. 21-26. Artykuł nie zawiera nowych lementów poznawczych. 16 K. Smigiel, op. cit., s. 139-140.

17 Tamże, s. 123.

18 Tamże, s. 160-161.

19 J. Nowacki, Dzieje archidiecezji poznańskiej, T II Archidiecezja poznańska w granicach historycznych i jej ustrój, Poznań 1964, s. 236. Ks. Nowacki był nie tylko autorem monografii, ale cennym świadkiem wydarzeń. 20 Tamże, s. 234-235; E Lenort, Z dziejów organizacji i zasobu Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu, Archiwa Biblioteki i muzea kościelne, T XVj 1967, s. 80-82. 21 M. Rutowska, op. cit., s. 69-70.

22 Tamże, s. 71 23 Tamże, ss. 110-112, 121-122.

24 Tamże, s. 73.