LUDZIE PRASY KONSPIRACYJNEJ W POZNANIU.

Kronika Miasta Poznania 2009 Nr3; Okupacja 2

OPOWIEŚĆ O LOSIE...

ROMAN MACYRA

P oznań i inne miejscowości w Wielkopolsce nie były białą plamą na mapie prasy konspiracyjnej w latach okupacji niemieckiej, choć jej warunki znacznie odbiegały od wprowadzanych przez niemieckiego agresora na pozostałych okupowanych terenach Polski. Prasa konspiracyjna w Wielkopolsce rozwijała się głównie w pasie powiatów, który ciągnął się od położonego na południu powiatu rawickiego po usytuowany na północy powiat mogileński. Powiaty te otaczały od wschodu Poznań, który stanowił najważniejsze centrum, choć nie jedyneJ zakazanej przez okupanta inicjatywy wydawniczej w zachodniej części Kraju Warty. Ostrów Wielkopolski, Kalisz, ale także mniejsze miejscowości, takie jak Śrem, Buk, Kobylin czy Mogilno, to jasne punkty na wielkopolskiej mapie konspiracyjnych wydawnictw. Tam rozwinęła się prasa konspiracyjna wszelkich nurtów polskiego podziemia politycznego oraz szeroka gama lokalnych inicjatyw osób, które z różnych powodów, wykorzystując nadarzające się okoliczności, przystąpiły do nielegalnej - z punktu widzenia władz okupacyjnych - działalności edytorskiej. Okupant dostrzegał, że organizacje konspiracyjne traktowały prasę podziemną jako ważny środek do "werbowania zdolnych dowódców i godnych zaufania podkomendnych oraz wpływania na szerokie masy społeczeństwal. Trudno określić, czy kierując się tymi przesłankami, wydał już we wrześniu 1939 rokuJ a zatem jeszcze w okresie zarządu wojskowego, zakaz wydawania prasy w języku polskim. 4 września szef zarządu cywilnego VIII Armii Wehrmachtu/ dr Harry von Craushaar ogłosił, że "produkcja i rozpowszechnianie polskich gazet na okupowanym obszarze jest do odwołania zakazane 2 . Wszelkie próby wydawania prasy polskiej zostały skazane na niepowodzenie, gdyż nie było takiej woli politycznej ze strony władz niemieckich. Od tego momentu poli

Roman Macyra

tyka informacyjna miała być realizowana poprzez sieć niemieckich tytułów prasowych/ wśród których rolę oficjalnego organu prasowego pełnił "Ostdeutscher Beobachter ll . Zadania postawione przed redakcją "Ostdeutscher Beobachter ll określił w pierwszym numerze pisma z 1 listopada 1939 r. namiestnik Kraju Warty Arthur Greiser, który uważał, że pismo powinno stać się "nosicielem wzmacniającej się na wschodzie niemczyzny [...] publicystycznym bojownikiem na wschodzie Rzeszy, silnym bastionem niemczyzny i nosicielem haseł budowy nowego okręgu Wartheland"3. Słowa te definiowały jednoznacznie politykę informacyjną, którą zamierzano realizować pod rządami Greisera. Każda z rejencji tworzących Kraj Warty wydawała swój tytuł prasowy, który skierowany był przede wszystkim w stronę lokalnej społeczności niemieckiej. Potwierdzały to obwieszczenia dowódcy wojskowego miasta Poznania, gen. por. Maksa von Schenckendorfa, w których przeczytać można było m.in.: "Wydawanie w wszelkiej formie gazet, czasopism, wydawnictw ilustrowanych, nadzwyczajnych dodatków/ plakatów oraz uprawianie propagandy w drukowanych bądź ręcznie pisanych ulotkach jest na obszarze całego miasta aż do odwołania zakazane. Za niepodporządkowanie się temu zarządzeniu przewiduje się branie zakładników/ wymierzanie kary ciężkiego więzienia na czas nieokreślony bądź też kary śmierci" 4 . W tych dniach chaosu i powszechnego w społeczeństwie niepokoju o najbliższą przyszłość wyszły ostatnie numery polskiej prasy: 9 września "Kurier Poznański", a 10 września "Przewodnik Katolicki" i "Dziennik Poznański"5. Przy ich redagowaniu aktywnie uczestniczyli poznańscy dziennikarze: Romuald Jeżewski, Alfons Klafkowski, Aleksander Lisowski, Elżbieta Nowicka, Jadwiga Popowska i Tadeusz Powidzki.

Niestety, los wobec wielkopolskiego środowiska dziennikarskiego nie dla wszystkich okazał się łaskawy. Znaczna jego część szczęśliwie przeniosła się do Generalnego Gubernatorstwa, lecz ciągle aktualizowana grupa straciła życie zarówno w pierwszych tygodniach okupacji, jak i później, w kolejnych jej latach. Nie dysponujemy pełnymi danymi o skali strat; znane są tylko pojedyncze przypadki z okresu pierwszych tygodni okupacji w Wielkopolsce. Listę strat dziennikarstwa polskiego na ziemiach włączonych do III Rzeszy otworzyły ofiary września 1939 roku i do końca okupacji zapisywano na niej nowe nazwiska/ np. w Forcie VII zamordowano ks. Czesława Michałowicza, redaktora "Robotnika"; tu także zginął Leonard Borkowski, wieloletni redaktor i wydawca "Przyjaciela Szkoły"6.

Pod koniec 1939 roku w Generalnym Gubernatorstwie znalazła się liczna grupa dziennikarzy z Poznania i Wielkopolski, którzy włączyli się w powstający na tych ziemiach ruch konspiracyjny. Niewątpliwie ograniczyło to możliwości organizacyjne redakcji tworzonych w Wielkopolsce, które pozbawione zostały fachowej kadry. Niniejsze zestawienie zostało ograniczone tylko do jednej grupy zawodowej, która z przyczyn merytorycznych była predysponowana do kontynuowania pracy propagandowo-wydawniczej. Wysiedlenia i polityka eksterminacyjna okupanta objęła jednakże wszystkie kręgi polskiej inteligencji. Społeczeństwo zostało pozbawione własnych ośrodków opiniotwórczych,

strażników pozytywnych postaw moralnych. Powstała sytuacja polityczna pogłębiała tylko podziały polityczne przebiegające przez społeczeństwo polskie już w okresie międzywojennym. Tu, na ziemiach polskich w Kraju Warty działalność partii politycznych ograniczyła się, co zauważył Stanisław Tabaczyński "Ryszard ll w swoim raporcie do Stanisława Mikołajczyka, "do mniejszych lub większych ośrodków tej pracy, zależnie od wpływów działaczy miejscowego środowiska 7 . Kolejnym aktem było wydanie przez Arthura Greisera 10 października 1939 r.

zarządzenia o przejęciu ruchomego i nieruchomego mienia poznańskich spółek wydawniczych. W ręce niemieckie przeszły: Drukarnia Polska ("Kurier Poznański ll ), Drukarnia "Dziennika PoznańskiegolI i Księgarnia i Drukarnia św. Wojciecha. Stan wyobcowania informacyjnego pogłębiało zarekwirowanie w pierwszych tygodniach niemieckiej okupacji odbiorników radiowych, choć znane są też pojedyncze przypadki, kiedy aparaty radiowe odbierano w późniejszym terminie. Nie dotyczyło to jednak na masową skalę Wielkopolski, która "w tym względzie jest bardziej izolowana, bo dostęp do radia jest przestępstwem. Wiadomości więc dopływają wolniej i przyjmowane są z typowym zastrzeżeniem: o się pokażell 8. Prasa, która stanowi integralną część dorobku kulturalnego narodu, podzieliła los, jaki przeznaczono w planach niemieckich całej polskiej kulturze. Nie mogła jednak istnieć próżnia informacyjna i, poczynając od propagandy szeptanej, stosunkowo szybko rozwinęła się działalność wydawnicza. W zaistniałych warunkach, wykorzystując pozostające w dyspozycji środki techniczne i rzeczoweJ rozpoczęto wydawanie druków ulotnych, komunikatów, a w końcu gazetek, aby tym sposobem dostarczyć miejscowej ludności bieżących informacji/ komentarza politycznego czy chronić przed narastającym pesymizmem. Wydawnictwa konspiracyjne stały się źródłem niezależnej informacji, jednocześnie walczyły o postawę obywatelską Polaka i starały się zapobiec powstaniu atmosfery apatii i rezygnacji. Ich los to historia wielu osób, które podjęły się trudu ich wydawania. Zatem, kim byli twórcy prasy konspiracyjnej w Poznaniu, jaka była ich motywacja/ przynależność organizacyjna, zakres i efekty prowadzonej działalności wydawniczej i na końcu ich losy. Niestety, nie na wszystkie te pytania można wyczerpująco odpowiedzieć i nie tylko warunkami konspiracyjnymi wyjaśniać można brak wiadomości na ich temat, ponieważ jej twórcy traktowali to jako swoją obywatelską powinność i dalecy byli - co wynikało przede wszystkim z realnego zagrożenia życia, nie tylko ich, ale i im bliskich osób - od dokumentowania swojej działalności. W Poznaniu symbolem podziemnego wydawcy prasy była zazwyczaj osoba, która dotychczas nie miała zawodowego doświadczenia w tego typu działalności. Przypadek, obowiązek wobec Ojczyzny lub inne okoliczności determinowały ich decyzje. Takim przykładem był nauczyciel Narzyński z Poznania, który wydawał we własnym imieniu gazetkę z wiadomościami radiowymi oraz kolportował ją na zasadach prenumeraty wśród najbliższych sąsiadów 9 . Z czasem, kiedy minął początkowy szok i odnaleziono się w realiach okupacyjnych, nastąpił proces tworzenia pierwszych organizacji konspiracyj

Roman Macyranych i podjęcia przez nich działalności opozycyjnej, czego zazwyczaj pierwszą zewnętrzną oznaką było wydawanie gazetek o różnej jakości edytorskiej. To wtedy także powstają namiastki zespołów redakcyjnych, w których pojawia się wyraźny podział z racji wykonywanych czynności. Najbardziej liczną grupę wydawców, redaktorów i kolporterów prasy konspiracyjnej w Poznaniu stanowili przedstawiciele lokalnych organizacji konspiracyjnych/ takich jak: Wielkopolska Organizacja Wojskowa - gazetka "Czuwaj my ll10 (weszła na przełomie marca i kwietnia 1940 roku w skład Wojskowej Organizacji Ziem Zachodnich), Poznańska Organizacja Zbrojna (także znalazła się w WOZZ) - "Pobudka lll1 , Główne Dowództwo Wojska Ochotniczego - "Polonia Poznańska ll12 , Obwód Poznański Związku Strzeleckiego - "Świt ll13 (określany kryptonimem ,,5 K.N.E II , co oznaczało ,,5 Komendę Naczelną Poznań ll ), organizacj a "Oj czyznalI - "PoIskali 14 . Redakcje tych pism konspiracyjnych tworzyli w zdecydowanej części ludzie niezwiązani ze środowiskiem dziennikarskim, wywodzący się z różnych kręgów i o różnym doświadczeniu zawodowym i życiowym. W redakcji "CzuwajmylI spotykamy Czesława Łukomskiego ("CzesinalI / "Ciesiuczyk ll ) i Zbigniewa Czarneckiego ("Rogatka ll ), a inspiracją do wydawania własnego pisma było dla założyciela organizacji, kpt. rez. Leona Kmiotka, otrzymanie podziemnej gazetki powielanej przez Stronnictwo Narodowe - "Polski NarodowejII. Znaczną rolę w kolportowaniu "CzuwajmylI odgrywał Aleksander Kubski ("JaworskiII). W redakcji kolejnego poznańskiego pisemka - "PobudkiII działał wspomniany Leon Kmiotek, który objął kierownictwo nad redakcją po zakończeniu akcji scaleniowej grupy poznańskich organizacji konspiracyjnych, a ponadto: por. Lech Nowacki ("LeszeklI / "LiII) - inicjator tego tytułuJ por. Michał Edmund Horowski, który wprowadził do zespołu Romana Kwiatkowskiego ("Kropka ll , "Kasza ll ), jej redaktora naczelnego. W zespole redakcyjnym byli także: Irena Bobowska ("Wydra ll ), Zygfryd Kowalkowski ("ArtusIl) - jedyna osoba z doświadczeniem dziennikarskim, ponieważ wcześniej był dziennikarzem PAT w Gdańsku, a w 1939 roku redaktorem w "Kurierze PoznańskimIl / a także Miron Kozłowski, Stanisław Michalski ("Los lI ), Tadeusz Wozowski i nieznany z imienia Zakrzewski. Współpracowali z redakcją: Stanisław Dorna, Urszula i Teodora Bobowskie, Urszula Kowalska, Józef Maciej ew ski, Hieronim Wojciechowski. Kolportaż w okresie początkowym prowadzili: Irena Bobowska, Edmund Kędziora, Bolesław Kaczmarek, Franciszek Krygier, a następnie cały nakład odbierał od Romana Kwiatkowskiego Aleksander Kubski, który rozprowadzał go wśród członków WOZZ. W redakcji "PobudkiII dostrzec można podział zadań. I tak nasłuch radiowy prowadzili Roman Kwiatkowski oraz Stanisław Michalski, który znał tajniki stenografii i przekazywał je Irenie Bobowskiej. To ona, pomimo kalectwa, była duszą całego przedsięwzięcia, a do jej obowiązków należało otrzymany materiał opracować w formie gotowych artykułów do druku. Przykład redakcji "PobudkiII ukazuje pewną charakterystyczną tendencję w poznańskiej prasy konspiracyjnej polegającą z jednej strony na wydzieleniu osobnego pionu redakcyjnego/ a z drugiej - niezależnej sekcji kolportażu. Jednak w obliczu nagłych sytuacji dostrzec można wymienność funkcji wśród członków zespołu lub

nawet łączenie pracy redakcyjnej z kolportażem. Dodatkowo wzrasta stopniowo liczebność redakcji - zespół "PobudkiII to 16 osób w różnym stopniu zaangażowanych w jej redagowanie, czterech kolporterów i włączani do różnego typu prac członkowie jednej rodziny - Bobowskich. Z kolei głównym inicjatorem i redaktorem "Polonii Poznańskiejll był Ignacy Marcinowski ("Brodacz ll ), wcześniej pracujący dla redakcji "Gazety Czarnkowskiejll. Skład redakcji uzupełniali: Stanisław Węcłaś ("Major II / "Warszawski ll ), Leon Pawłowski i Rajmund Majewski. Względy bezpieczeństwa zadecydowały o częstych przenosinach redakcji, a to włączało w krąg osób związanych z nią kolejneJ które uczestniczyły na różnych etapach powstawania gazetki. Maszynę do pisania zorganizował Węcłaś, u którego w okresie początkowym powielano numery gazetki, swoje mieszkania na ten cel udostępnili także: L. Pawłowski, R. Majewski i Bolesław Kapela. Za nasłuch odpowiadał Józef Czajka, który pozyskiwał wiadomości od niejakiego Waszelewskiego; istnieją przypuszczenia, że informacje radiowe dostarczała także Jadwiga Herman, sekretarka w redakcji "Ostdeutscher Beobachter". Skład linotypowy przygotowywał Antoni Kubicki ("Zecer"), który wtajemniczył ponadto innych pracowników drukarni "Osteutscher Beobachter": Bronisława Koszutę, Józefa Dybizbańskiego, Tadeusza Zyndę i Bronisława Brzozowskiego. W kolportaż zaangażowani byli: Stanisław Wencel ("Tajniak"), Bronisław Jankowski i Szymon Kialka.

Redakcję poznańskiego "Świtu" tworzyli członkowie jednej rodziny - Gołąbków (tendencja ta wystąpiła już w redakcji "Pobudki" i będzie dostrzegana w innych zamysłach prasy konspiracyjnej). Inicjatorem wydawania tytułu był ojciec Antoni ("Komar"), w prace zespołu redakcyjnego zaangażowani byli jego synowie Marian, autor winiety gazetki, i Stanisław, w pracach redakcyjnych uczestniczyli także: Władysław Jankowski ("Kmiczak"), Czesław Jankowski ("Kruk"), Władysław Włoszak ("Kuna") i Leonard Wybiera ("Korab"). W kręgu redakcji pozostawali Rafał Łoziński ("Bimba"), który dostarczał papier, oraz Franciszek Judek ze Śmigla i Stanisław Łyk z Puszczykowa, którzy zaangażowani byli w kolportaż tytułu. W przypadku tej redakcji wspomnieć należy o Józefie Matzie, który udostępniał radio Jankowskiemu; nie ma dowodów na to/ aby w inny, aktywny sposób był zaangażowany w redagowanie tytułu. Niestety, nieznana jest grupa osób, którzy nie bezpośrednio, ale w sposób pośredni wnosili swój udział w powstawanie tytułów prasy konspiracyjnej. Zdaniem Stanisławy Lewandowskiej pod takim samym tytułem ukazywało się w Poznaniu wydawnictwo Wielkopolskiej Organizacji Zbrojnej. Był to biuletyn radiowy redagowany przez Zygfryda Kowalkowskiego 15 . Poznań wybrała za siedzibę swojej redakcji organizacja "Ojczyzna", która była wydawcą gazetki " Polska" 16. Kilka nieregularnie wydawanych numerów ukazało się na przełomie 1939 i 1940 roku. Zespół redakcyjny tworzyli: Czesław Kiełczewski ("Rybak"), Czesław Piskowski, Edward Piszcz ("Hubert"), Witold Pomykaj, Stanisław Smoczkiewicz i Kirył Sosnowski. Stroną techniczną druku zajmowali się: Marian Marcinkowski, Czesław Parysek, Bogdan Remlein i Jerzy Schmidt. W osobach Edwarda Piszcza i Kiryła Sosnowskiego redakcja zyskała fachowych dziennikarzy: pierwszy był w okresie przedwojennym stałym

Roman Macyrakorespondentem "Kuriera Poznańskiego ll , a drugi związał się m.in. z redakcją "Przewodnika KatolickiegoII. Cechą charakterystyczną redakcji "PolskiII było to/ że większość jej członków była absolwentami (K. Sosnowski, Cz. Kiełczewski, E. Piszcz) Wydziału Prawno-Ekonomicznego Uniwersytetu Poznańskiego lub podjęła na nim studia (W Pomykaj). Gazetka rozprowadzana była także w terenie/ m.in. w Ostrowie Wielkopolskim, dokąd kolportował ją Edward Serwański. Drugim istotnym nurtem prasy konspiracyjnej w Poznaniu była działalność wydawnicza organizowana przez naczelne organa podziemnego państwa polskiego oraz główne siły polityczne. Komenda Główna Armii Krajowej, dążąc do rozbudowania sieci prasy lokalnej, podkreślała jej znaczenie dla potrzeb swojej organizacji. Pismo lokalne miało dążyć do tego, aby "wychowawczą drogą zamieszczania odpowiednich artykułów urabiać społeczność i siłę organizacji. Fakt zasilenia szeregów własnym pismem silnie spaja członków organizacji, jest doskonałym łącznikiem między dowództwem a szeregami żołnierskimi. [...] pisma z Warszawy dochodzą na prowincję zawsze z opóźnieniem. Czytelnicy domagają się wiadomości z dnia wczorajszego lub dzisiejszego. Głód tych wiadomości może zaspokoić tylko pismo wydawane w tym ośrodku"17. Zasadniczo w okresie okupacji nie udało się Poznańskiemu Okręgowi ZWZAK powołać własnej struktury wydawniczej i zbudować sieci kolportażu, mimo że doszło do powstania Biura Informacji i Propagandy na szczeblu Okręgu, którego kolejnymi szefami byli: por. Kirył Sosnowski ("Sępiński") - lato 1940 - styczeń 1941 rok, kpt./mjr Jan Kamiński ("Franek") - marzec-czerwiec 1941 i jesienią 1943 rokuJ ppor. Konrad Latanowicz ("Adrian", "Profesor Rosomak") - sierpień 1942 - sierpień 1943 rok i ppor. Czesław Mocek ("Spirytus") - od przełomu lutego i marca do października 1944 roku. Luka czasowa, która nastąpiła między lipcem 1941 a sierpniem 1942 roku wynikała z kłopotów organizacyjnych poznańskiej struktury ZWZ-AK, będących następstwem infiltracji jej szeregów przez agentów gestapo. W Warszawie dostrzegano, że w Poznańskiem nastroje społeczeństwa kształtuje Stronnictwo Narodowe, które rozwinęło na tym terenie szczególnie ożywioną działalność. Zasadniczo jedyną możliwością poszerzenia swojej bazy wydawniczej przez poznański okręg ZWZ-AK stanowiło przejęcie tytułów już wydawanych przez inne działające tam organizacje. Tą też drogą rozbudowywano gamę tytułów, ale były to rozwiązania doraźne.

Tym sposobem pozyskano do współpracy redakcje poznańskiego "Świtu" / "Dla Ciebie Polsko" i kórnickiej "Polski Narodowej".

Wśród prasy reprezentującej główne siły polityczne polskiego podziemia skupione w Delegaturze Rządu na Kraj naj silniej szą pozycję miała prasa narodowa. Na przełomie października i listopada 1939 roku grupa osób skupiona wokół Antoniego Wolniewicza ("Antek", "Marian"), korzystając z jego inicjatywy, przystąpiła do budowania struktur konspiracyjnych Stronnictwa Narodowego i wydawania tajnej prasy. Pierwszym tytułem prasowym, do redakcji którego przystąpiły poznańskie narodowe struktury konspiracyjne - Narodowej Organizacji Bojowej, była "Polska Narodowa"18 uznana za naczelny organ prasowy podziemnych władz Okręgu Poznańskiego Stronnictwa Narodowego. Dotychczas uważano, że ukazywała się ona od pierwszych numerów pod powyższym

tytułem, co w świetle ostatnich ustaleń należy zweryfikować, ponieważ w artykule rocznicowym opublikowanym po pierwszym roku działalności redakcji czytamy: "Mija rok, odkąd - mimo ogromnie trudnych warunków - podjęliśmy naszą pracę narodową pod okupacją, ściśle biorąc, rozpoczęliśmy wydawanie naszej gazetki. Ukazywał się najpierw »Biuletyn Narodowy«, który otrzymał następnie nazwę obecną - »Polska Narodowa«"19. Za interesujący fakt należy uznać, że strona niemiecka przypisywała sobie znaczny udział w powstaniu tej gazetki, ponieważ według Karla Drengela, prokuratora generalnego w Kraju Wart y/ "hitlerowskie władze policyjne - poprzez swoich agentów - wręcz przyczyniły się do uruchomienia tego czasopisma, by móc je w każdej chwili zlikwidować, jak również krąg osób zaangażowanych przy wydawaniu periodyku"20. W tym czasie, uwzględniając jako kryterium osobę redaktora, wydzielić można cztery podokresy w działalności redakcji gazetki: od listopada 1939 do końca kwietnia 1940 roku - red. Antoni Wolniewicz, od maja do grudnia 1940 roku - red. Marian Frankowski ("Synek"), od stycznia do marca 1941 roku - red. Albin Smolanowicz ("Mewa") i ostatni od maja do listopada 1941 roku - red. Edmund Wasikowski. W pierwszych miesiącach redagowaniem gazetki zajmował się osobiście tylko Antoni Wolniewicz, który przygotowany numer przekazywał dalej Zenonowi Ciemniejewskiemu ("Aleks"). Drukarnia w tym okresie mieściła się w sklepie kolonialnym Józefa Warczaka przy ul. Dąbrowskiego 69. Wiadomości radiowych pochodzących z zagranicznych stacji dostarczał Marian Szymański ("Gryf"), który przekazywał je bezpośrednio Ciemniejewskiemu. Nie do końca wyjaśnione są powody, na podstawie których nastąpiło odsunięcie Ciemniejewskiego od redagowania następnych wydań gazetki. W tym okresie współpracowali z nim Leonard Jankowski, który zajmował się od lutego 1940 roku nasłuchem radiowym, i Jadwiga Bronikowska. Woskówki do powielania przygotowywała Teresa Rataj czak, którą skontaktował z redakcją Zygmunt Duszyński, przyjaciel Mariana Frankowskiego z czasów gimnazjalnych. Druk gazetki pozostawał pod opieką Czesława Tomczaka, który powielał ją u Józefa Warczaka przy ul. Dąbrowskiego 69 i u Teofili Boguckiej, właścicielki sklepu kolonialnego przy ul. Dolna Wilda 28/ od połowy czerwca do początku października 1940 roku. W literaturze wymieniane są jeszcze dodatkowo lokale: Alfreda Wojciechowskiego, księgarza zamieszkałego przy ul. Dolina 2/ cieśli Stefana Kielewskiego mieszkaj ącego przy ul. Kna powskiego 16/ robotnika Józefa Staszewskiego przy ul. Dąbrowskiego 115/ robotnika Chwaliszewskiego przy ul. Górki 16/ robotnika Franciszka Filipiaka przy ul. Rawickiej 16 i Stefana Krolewskiego przy ul. Kopczyńskiego (obecnie Dmowskiego) 6. Czesławowi Tomczakowi pomagali przy powielaniu Alfred Wojciechowski ("Zbik") i nieznany z imienia Jastrząb, a w ostatnim okresie uczestniczyli w tych pracach Smolanowicz i Krolewski. Wiosną 1940 roku za taki punkt służył zakład szewski Piotra Tomiaka. Ponownie druk pisma wznowiono - według akt niemieckich - w połowie lutego 1941 rokuJ prawdopodobnie pod kierunkiem Smolanowicza, nowego kierownika poznańskiej organizacji SN, i Franciszka Firlika ("Orliński" / "Krzywonos"), "kierownika studentów SN w Poznaniu" (informacja z raportów niemieckich). Już 12 marca tegoż roku redakcja i powielarnia zostały rozbite przez gestapo. Ostatni numer z tego okresu

Roman Macyra

ukazał się pod datą 15 marca 1941 r. Drukarnia znajdowała się w mieszkaniu Franciszka Filipiaka przy ul. Rawickiej 16/2. Wiadomości z nasłuchu radiowego dostarczał przypuszczalnie Marian Osuch, który posiadał krótkofalówkę i uszedł przed tymi aresztowaniami. Opracowanie redakcyjne powierzono Edmundowi Wasikowskiemu, studentowi prawa zamieszkałemu przy ul. Piaskowej 8/32. Punkt powielaczowy znajdował się w. mieszkaniu ślusarza Władysława Wrzesińskiego w Poznaniu-Junikowie przy ul. Zmigrodzkiej 20. Wiadomości do gazetki w 1941 roku dostarczał także Zygmunt Jaworowski, który był gońcem w redakcji "Ostdeutscher Beobachter". Ponadto nasłuch radiowy mieścił się u Ignacego Bajerleina przy ul. Kosynierskiej 12. Ponowne aresztowania przeprowadzone przez gestapo jesienią 1941 roku zakończyły ostatecznie poznański okres "Polski Narodowej"21. Kolejnym tytułem redagowanym przez SN-NOB w Poznaniu był "Biuletyn Radiowy (tylko do użytku wewnętrznego)" / który miał charakter wewnętrznego biuletynu informacyjnego i kolportowano go wśród ścisłego kierownictwa podziemnego Stronnictwa Narodowego. O potrzebie powołania nowego tytułu rozmawiał Wolniewicz z Frankowskim na przełomie maja i czerwca 1940 roku. Niestety, nie można jednoznacznie ustalić, czy inicjatorem jego wydawania był Frankowski i jaki był zakres jego kontroli nad redakcją z racji pełnienia funkcji kierownika Wydziały Propagandy NOB. W okresie od końca lipca do końca sierpnia 1940 roku robiła to Kazimiera Michalska początkowo w mieszkaniu niejakiej Czajki, następnie u samej Michalskiej, a w ostatnim okresie, od września 1940 rokuJ w mieszkaniu Władysławy Śledzińskiej. Ona wspólnie z Michalską i Teresą Matysiak przepisywały gazetkę na maszynie, średnio w nakładzie ok. 50 egzemplarzy. Nasłuch odbywał się u ks. Bolesława Wośko, proboszcza kościoła pw. Zmartwychwstania Pańskiego, a wiadomości pozyskane tą drogą odbierał codziennie w godzinach przedpołudniowych Marian Śliwiński. Wiadomości dyktowali maszynistkom Franciszek Andersz i Alfred Wojciechowski. Szczególną rolę odgrywał wspomniany już Alfred Wojciechowski, który był redaktorem odpowiedzialnym za przygotowywanie serwisów radiowych. Po gotowe egzemplarze pisma zgłaszała się w godzinach południowych Jadwiga Bronikowska, która następnie je kolportowała. W gronie kolporterów odnajdujemy także: Obremskiego, Romana Rozmiarka i Kazimierza Walczaka, którzy rozprowadzali biuletyn w Naprawczych Zakładach Kolejowych. Środowisko "Polski Narodowej" wydawało ponadto miesięcznik "Naród w walce" (w październiku i listopadzie 1940 roku), "Biuletyn Narodowy" (prawdopodobnie w latach 1940-41)/ "Myśl Narodową" i "Wiadomości Radiowe". Tylko w przypadku tego ostatniego tytułu znane są osoby związane z redakcją. Wśród nich spotykamy: Smolewicza, Stefana Chojnackiego ("Grom"), Szymańskiego, Wolniewicza, Przybyłę i niejakiego Kraszewskiego. Niestety, nie jest obecnie możliwe określenie ich roli w redagowaniu tego pisemka. Wszelka działalność prasowa poznańskiego harcerstwa prowadzona była przed 1942 rokiem i nie objęła swoim zasięgiem szerszego grona czytelników. Wpływ na to miały niewątpliwie czynniki obiektywneJ to jest warunki okupacyjne oraz skuteczne akcje gestapo, a z drugiej strony brak środków technicznych i finansowych oraz położenie nacisku na szeroką akcję szkoleniowąz młodzieżą. W tych okolicznościach w Poznaniu ukazywały się dwa tytuły: "Zerwiemy pętali i "ZorzalI . Gazetka "Zerwiemy pętali była organem prasowym organizacji Harcerstwo Polskie (VII Hufca ZHP w Poznaniu), który redagował Bogdan Damian Hancyk, a współpracował z nim Ignacy Nowicki. Maszynę do pisania pozyskano od Tadeusza Knapskiego ("Knapik ll ). Ukazywała się od października 1939 roku do przełomu kwietnia i maja 1940 roku. Poszczególne numery miały w górnym rogu winietki, m.in. orła w koronie trzymającego w szponach łańcuch z pękniętym ogniwem (jako nawiązanie do tytułu), w innym przypadku była to lilijka harcerska. Tytuł gazetki był również graficznie zaprojektowany. Autorami winietek był Marian Sławiński i Przemysław Wolniewicz. Kolportaż prowadzili harcerze z drużyn poznańskich, z którymi Hancyk pozostawał w kontakcie. Drugim tytułem ukazującym się w Poznaniu była gazetka "Zorza"22/ którą przygotowywali do publikacji harcerze z kręgów Szarych Szeregów. Redagował i wydawał ją hm. Adam Pluciński ("Robak"). Był to maszynopis powielany przez Hieronima Guckiego. "Zorza" ukazywała się prawdopodobnie przed 1942 rokiem.

Działalność wydawnicza organizacji lewicowych była słabo reprezentowana w Poznaniu. Działające tutaj pojedyncze osoby występowały w znacznej izolacji, co bardzo utrudniało zorganizowanie tytułu prasowego. Niezależnie od tego próby takie były podejmowaneJ o czym pisze Marian Olszewski. Jego zdaniem takim wydawnictwem był "Biuletyn"23 wydawany przez grupę dywersyjną i sabotażową zawiązaną w środowisku poznańskich komunistów pracujących w kuźni dawnych Zakładów Cegielskiego (pod okupacją niemiecką zmieniły nazwę na DWM - Deutsche Waffen und Munitionsfabriken). Skład redakcji stanowili prawdopodobnie Stefan Kaźmierczak i Kazimierz Hudowia, a zasłyszane z radia moskiewskiego i londyńskiego wiadomości redagowali w formie maszynopisów. Gazetka była kolportowana przypuszczalnie od października 1939 roku do lipca (inne źródła podają marzec) 1941 roku wśród kolejarzy oraz w zakładach pracy i w domach robotniczych. Jedynym wydawnictwem, które redagowała poznańska organizacja PPR, była gazetka "Głos Poznania"24. Wydawcą był Komitet Miejski (zdaniem M. Cygańskiego - Komitet Okręgowy) PPR w Poznaniu. Pisemko ukazywało się w Poznaniu od lutego 1943 do maja 1944 roku jako tygodnik. Zespół redakcyjny tworzyli Roman Pasikowski ("Wiktor"), inicjator i redaktor, oraz Wanda Piwowarczyk ("Ewa"). Grono osób współpracujących z redakcją było liczne i należeli do niego: Eugeniusz Augustyniak ("Kruk"), który pisywał artykuły, Wacław Malinowski ("Grek") odpowiedzialny za nasłuch radiowy i przepisywanie gazetki oraz Wacław Weinert przygotowujący winietę pisemka. Zespół redakcyjny tworzyli także - zdaniem Mariana Olszewskiego - Aleksander Przysiecki ("Mietek" / "Garda") i Edmund Ratajski jako redaktorzy techniczni. Nasłuch adiowy, według tego samego źródła, organizowali Antoni Piwecki i Edmund Zurawski. Na terenie DWM rozprowadzał gazetkę Adam Tynecki, w Luboniu - Henryk Skóra, w powiecie poznańskim - Michał Bilewicz. Ponadto w kolportażu działali: Degler, Ludwik Rasch, Henryk Rekowski i Edmund Szulczewski ("Murzyn").

Roman Macyra

Ludzie poznańskiej prasy konspiracyjnej wywodzili się z różnych środowisk politycznych, reprezentowali odmienne doświadczenie zawodoweJ posiadali także różne wykształcenie, a ich aktywność społeczna i polityczna w okresie dwudziestolecia międzywojennego toczyła się według osobistych lub przypadkowych wyborów. Spotkamy wśród nich uczniów licealnych, studentów i absolwentów Uniwersytetu Poznańskiego, głównie Wydziału Prawno-Ekonomicznego. Są w tym gronie osoby aktywne politycznie, dla których wojna była okazją do weryfikacji ideowych założeń, ale także takieJ które dzięki przypadkowi lub posiadanym możliwościom przystąpiły do redagowania tajnych tytułów prasowych. Udokumentowana lista zawiera 127 nazwisk osób, które uczestniczyły w siedmiu podziemnych organizacjach działających na terenie Poznania i w ich ramach wydawały 11 tytułów prasy konspiracyjnej. To uczniowie, robotnicy, prawnicy, wojskowi, urzędnicy, rzemieślnicy, kobiety i mężczyźni stworzyli poznańską prasę konspiracyjną. Los okazał się dla większości z nich okrutny i nie doczekali momentu wyzwolenia, ginąc z wyroków niemieckich sądów. Byli nade wszystko patriotami, którzy w chwili prawdy stanęli do walki o niepodległość.

ANEKS

Osoby zaangażowane w konspiracyjną działalność wydawniczą w Poznaniu w latach 1939-1945 (oprac. R. Macyra)

N azwisko i imię/pseudonim

"Biuletyn Radiowy redakcja! 15. Czajka (tylko do użytku NOB współpraca wewnętrznego )" 16. Duszyński Zygmunt "Polska Narodowa" NOB redakcja! współpraca 17. Dybizbański Józef "Polonia Poznańska" GDWO druk 18. Czarnecki Zbigniew "Rogatka" "Czuwajmy" WOW ---1 WOZZ redakcj a 19. Degler "Głos Poznania" PPR kolportaż 20. Dorna Stanisław "Pobudka" POZ ---1 WOZZ redakcja 21. Frankowski Marian "Synek" "Polska Narodowa" NOB redakcja 22. Filipiak Franciszek "Polska Narodowa" NOB redakcja/ współpraca 23. Firlik Franciszek "Orliński", "Polska Narodowa" NOB redakcja K " " rzywonos 24. Gołąbek Antoni "Komar" "Świt" "S K.N.:P." redakcja 25. Gołąbek Marian "Świt" "S K.N.:P." redakcja 26. Gołąbek Stanisław "Świt" "S K.N.:P." redakcja 27. Gucki Hieronim Z " Szare Szeregi druk " orza 28. Hancyk Bogdan Damian "Zerwiemy pęta" HP redakcja 29. Herman Jadwiga "Polonia Poznańska" GDWO informacja 30. Horowski Michał Edmund "Pobudka" POZ ---1 WOZZ redakcja "Widmos" 31. Hudowia Kazimierz "Biuletyn" lewica redakcja 32. Jankowski Bronisław "Polonia Poznańska" GDWO kolportaż 33. Jankowski Czesław "Kruk" "Ś wit" "S K.N.:P." redakcja 34. Jankowski Leonard "Polska Narodowa" NOB informacja 35. Jankowski Władysław "Ś wit" "S K.N.:P." redakcja "Kmiczak" 36. Jastrząb "Polska Narodowa" NO B redakcja/ współpraca 37. Jaworowski Zygmunt "Polska Narodowa" NOB informacja 38. Judek Franciszek "Ś wit" "S K.N.:P." kolportaż 39. Kaczmarek Bolesław "Pobudka" POZ ---1 WOZZ kolportaż 40. Kamiński Jan "Franek" BlP ZWZ-AK 41. Kapela Bolesław "Polonia Poznańska" GDWO redakcja 42. Kaźmierczak Stefan "Biuletyn" lewica redakcja 43. Kędziora Edmund "Pobudka" POZ ---1 WOZZ kolportaż 44. Kialka Szymon "Polonia Poznańska" GDWO kolportaż 45. Kielewski Stefan "Polska Narodowa" NOB redakcja/ współpraca 46. Kiełczewski Czesław "Rybak" "Polska" "Ojczyzna" redakcja 47. Kmiotek Leon "Dołęga", "Czuwajmy", "Pobudka" WOW ---1 WOZZ redakcja "Pomian" 48. Knapski Tadeusz "Knapik" "Zerwiemy pęta" HP redakcja 49. Koszuta Bronisław "Polonia Poznańska" GDWO druk

Roman Macyra

50. Kowalkowski Zygfryd "Artus "Pobudka" / "Świt" paz ---1 WOZZ redakcj a SI. Kowalska Urszula "Pobudka" paz ---1 WOZZ redakcj a 52. Kozłowski Miron "Pobudka" paz ---1 WOZZ redakcj a 53. Kraszewski "Wiadomości Radiowe" NOB redakcj a 54. Krolewski Stefan "Polska Narodowa" NOB redakcja! współpraca 55. Krygier Franciszek "Pobudka" paz ---1 WOZZ kolportaż 56. Kubicki Antoni "Zecer" "Polonia Poznańska" GDWO druk 57. Kubski Aleksander ,,Jaworski" "Czuwajmy" WOW ---1 WOZZ redakcj a 58. Kwiatkowski Roman "Pobudka" paz ---1 WOZZ redakcj a Kr k" K " " op a ,,, asza 59. Latanowicz Konrad "Adrian", "Dla Ciebie Polsko" BlP ZWZ-AK redakcj a "Profesor Rosomak" 60. Łoziński Rafał "Bimba" "Ś wi t" "S K.N.:P." redakcj a 61. Łukomski Czesław "Czesina", "Czuwajmy" WOW ---1 WOZZ redakcj a "Ciesiuczyk" 62. Łyk Stanisław "Ś wi t" "S K.N .:p''' kolportaż 63. Maciejewski Józef "Pobudka" paz ---1 WOZZ redakcj a 64. Majewski Rajmund "Polonia Poznańska" GDWO redakcj a 65. Malinowski Wacław "Grek" "Głos Poznania" PPR redakcj a 66. Marcinowski Ignacy "Brodacz" "Polonia Poznańska" GDWO redakcj a 67. Marcinkowski Marian "Polska" "Ojczyzna" druk "Biuletyn Radiowy 68. Matysiak Teresa (tylko do użytku NOB druk wewnętrznego )" 69. Matz Józef "Ś wi t" "S K.N .:p''' radio "Biuletyn Radiowy 70. Michalska Kazimiera (tylko do użytku NOB redakcj a wewnętrznego )" 71. Michalski Stanisław "Los" "Pobudka" paz ---1 WOZZ redakcj a 72. Mocek Czesław "Spirytus" BlP ZWZ-AK 73. N arzyński bez tytułu inicjatywa własna redakcj a 74. Nowacki Lech "Leszek", "Li" "Pobudka" WOZZ redakcj a "Biuletyn Radiowy 75. Obremski (tylko do użytku NOB kolportaż wewnętrznego )" 76. Osuch Marian "Polska Narodowa" NOB informacj a 77. Parysek Czesław "Polska" "Ojczyzna" druk 78. Pasikowski Roman "Wiktor" "Głos Poznania" PPR redakcj a 79. Pawłowski Leon "Polonia Poznańska" GDWO redakcj a 80. Piskowski Czesław "Polska" "Ojczyzna" druk 81. Piszcz Edward "Hubert" "Polska" "Ojczyzna" redakcj a 82. Piwecki Antoni "Głos Poznania" PPR informacj a 83. Piwowarczyk Wanda "Ewa" "Głos Poznania" PPR redakcj a 84. Pluciński Adam "Robak" Z " Szare Szeregi redakcj a " orza

85. Pomykaj Witold "Heer", "Polska" "Ojczyzna" redakcj a "Leszek", "Lech" 86. Przybył Leon "Wiktor" "Wiadomości Radiowe" NOB redakcj a 87. Przysiecki Aleksander "Głos Poznania" PPR redakcj a "Mietek", "Garda" 88. Rasch Ludwik "Głos Poznania" PPR kolportaż 89. Ratajczak Teresa "Polska Narodowa" NOB druk 90. Ratajski Edmund "Głos Poznania" PPR redakcj a 91. Rekowski Henryk "Głos Poznania" PPR kolportaż 92. Remlein Bogdan "Polska" "Ojczyzna" druk "Biuletyn Radiowy 93. Rozmiarek Roman (tylko do użytku NOB kolportaż wewnętrznego )" 94. Schmidt Jerzy "Polska" "Ojczyzna" druk 95. Serwański Edward "Mietek", "Polska" "Ojczyzna" kolportaż "Wojte1(',,,KIzysztof",,,Tur" 96. Skóra Henryk "Głos Poznania" PPR kolportaż 97. Smoczkiewicz Stanisław "Polska" "Ojczyzna" redakcj a 98. Smolanowicz Albin "Mewa" "Polska Narodowa" NOB redakcj a 99. Sosnowski Kirył "Konrad", "Polska" "Ojczyzna" redakcj a "Sępiński" 100. Staszewski Józef "Polska Narodowa" NOB redakcj al współpraca 101. Szulczewski Edmund "Głos Poznania" PPR kolportaż M " " urzyn 102. Szymański Marian "Gryf" "Polska Narodowa" NOB informacj a Śledzińska Władysława "Biuletyn Radiowy redakcj al 103. (tylko do użytku NOB współpraca wewnętrznego )" Śliwiński Marian "Biuletyn Radiowy redakcj al 104. (tylko do użytku NOB współpraca wewnętrznego )" 105. Sła wiński Marian "Zerwiemy pęta" HP redakcj a 106. Tomczak Czesław "Polska Narodowa" NOB druk 107. Tomiak Piotr "Polska Narodowa" NOB redakcj al współpraca 108. Tynecki Adam "Głos Poznania" PPR kolportaż "Biuletyn Radiowy 109. Walczak Kazimierz (tylko do użytku NOB kolportaż wewnętrznego )" 110. Warczak Józef "Polska Narodowa" NOB redakcj al współpraca III. Wasikowski Edmund "Polska Narodowa" NOB redakcja 112. Waszelewski "Polonia Poznańska" GDWO informacja 113. Weinert Wacław "Głos Poznania" PPR redakcja 114. Wen cel Stanisław "Tajnia1(' "Polonia Poznańska" GDWO kolportaż

Roman Macyra

115. Węcłaś Stanisław "Major", "Polonia Poznańska" CDWO redakcj a "Warsza wski" 116. Włoszak Władysław "Kuna" "Ś wi t" ,,5 K.N.:P." redakcja! kolportaż 117. Wojciechowski Alfred "Żbik" "Polska Narodowa" NOB redakcja! współpraca 118. Wojciechowski Hieronim "Pobudka" paz ---1 WOZZ redakcja 119. Wolniewicz Antoni "Antek", "Polska Narodowa" NOB redakcja "Marian" 120. Wolniewicz Przemysław "Zerwiemy pęta" HP redakcja "Biuletyn Radiowy 121. ks. Wośko Bolesław (tylko do użytku NOB informacja wewnętrznego )" 122. Wozowski Tadeusz "Pobudka" paz ---1 WOZZ redakcja 123. Wrzesiński Władysław "Polska Narodowa" NOB druk 124. Wybiera Leonard "Korab" "Świt" ,,5 K.N.:P." redakcja 125. Zakrzewski "Pobudka" paz ---1 WOZZ redakcja 126. Żurawski Edmund "Cłos Poznania" PPR informacja 127. Żynda Tadeusz "Polonia Poznańska" CDWO druk

* Główne Dowództwo Wojska Ochotniczego - GDWO; Harcerstwo Polskie - HP; Obwód Poznański Związku Strzeleckiego ,,5 K.N.r" - ,,5 K.N.r"; Narodowa Organizacja Bojowa - NOB; Polska Partia Robotnicza - PPR; Poznańska Organizacja Zbrojna - POZ; Wielkopolska Organizacja Wojskowa - WOW; Wojskowa Organizacja Ziem Zachodnich - WOZZ.

PRZYPISY:

1 Okręgowa Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Łódź, Gestapo-Łódź, sygn. 233, k. 50. Szerzej nt. prasy konspiracyjnej zob.: R. Macyra, Prasa konspiracyjna w Kraju Warty w latach 1939-1935, Poznań 2006; Encyklopedia konspiracji wielkopolskiej 1939-1945, pod red. M. Woźniaka, Poznań 1998.

2 L. Dobroszycki, Prasa w Polsce w okresie kampanii wrześniowej i niemieckiego zarządu wojskowego (wrzesień-listopad 1939 roku), "Zeszyty Historyczne", 1972, nr 21, s. 32. 3 Biblioteka Uniwersytecka, sygn. 1217644 "Ostdeutscher Beobachter" nr 1 z 1 XI 1939 r., s. 1. 4 Cz. Łuczak, Dzień po dniu w okupowanym Poznaniu, Poznań 1989, s. 11.

s S. Lewandowska, Z dziejów prasy we wrześniu 1939, "Prasa Polska", 1979, nr 9, s. 1. 6 J. Załubski, Poznańskie środowisko dziennikarskie w latach 1945-1955 (Część I),,,Kronika Miasta Poznania", 1/1969.

7 Armia Krajowa w dokumentach, 'I VI, Wrocław-Warszawa-Kraków 1991, s. 21.

8 Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), Warszawa, Delegatura Rządu, 202/111/139, k.603. 9 AAN, Armia Krajowa, nr 203NII-46, k. 35.

10 Archiwum Państwowe w Poznaniu (dalej: APP), Strafanstalt Wronke, nr 686; Fundacja Armii Krajowej, sygn. 445, akta osobowe Leona Kmiotka, k. 43-45; M. Woźniak, Polskie organizacje wojskowe w Wielkopolsce w latach okupacji hitlerowskiej (1939-1945), "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza", 1970 (1971), 'I X, z. 2 (20), s. 213.

11 Cz. Łuczak, Dzień po dniu..., s. 43.

12 A. Kubicki, Drukowałem "Polonię Poznańską ", [w:] W konspiracji wielkopolskiej, Poznań 1993, s. 167-172.

13 A. Czubiński, Z. Szymankiewicz, Konspiracja wielkopolska 1939-1945 (Zarys dziejów), Poznań 1988, s. 14.

14 L. Gluck, E. Serwański, Nad dziejami konspiracyjnej organizacji "Ojczyzna", "Kwartalnik Historyczny", 1980, R. LXXXVII, nr 1, s. 263. 15 S. Lewandowska, Polska konspiracyjna prasa informacyjno-polityczna 1939-1945, Warszawa 1982, s. 40-41. 16 J. J. Nikisch, Organizacja "Ojczyzna" w latach 1939-1945, "Więź", 1985, nr 10-12, s. 186.

17 AAN, Armia Krajowa, sygn. 203NII-12.

18 J. Cieślakiewicz, H. Falkowska, A. Paczkowski, Polska prasa konspiracyjna (1939-1945) i Powstania Warszawskiego w zbiorach Biblioteki Narodowej, Katalog, Warszawa 1984, poz. 436. 19 APB Generalstaatsanwalt, sygn. 7, "Polska Narodowa" nr 42 z listopada 1940 r., s. 1.

20 M. Pirko, Generalny prokurator "Kraju Warty" o polskich organizacjach konspiracyjnych w Poznańskiem (1939-1940), "Przegląd Zachodni", 1972, nr 5/6, s. 96. 21 Nowym miejsce wydawania "PN" została leśniczówka Drapałka I niedaleko Kórnika, a jej redaktorem Józef Szczepaniak ("Wilk"). 22 Zb. prywatne A. Bielerzewskiej.

23 M. Olszewski, W latach okupacji hitlerowskiej, [w:] Zarys historii ruchu robotniczego w Wielkopolsce, Poznań 1978, s. 329-330. 24 M. Cygański, Z dziejów okupacji hitlerowskiej w Łodzi 1939-1945, Łódź 1965, s. 193.