POZNAŃ STOLICĄ WARTHELAND

Kronika Miasta Poznania 2009 Nr2; Okupacja 1

ANNA ZIÓŁKOWSKA

8 października 1939 r. Adolf Hitler wydał dekret z mocą obowiązująca od 26 października o wcieleniu do III Rzeszy przedwojennych polskich województw: śląskiego, poznańskiego i pomorskiego oraz części województw: białostockiego/ kieleckiego, krakowskiego, łódzkiego i warszawskiego. Na zajętym przez III Rzeszę obszarze dokonano nowego podziału administracyjnego, którego rezultatem było utworzenie dwóch okręgów Rzeszy: Poznań (Reichsgau Posen), przemianowanego 29 stycznia 1940 r. na Kraj Warty (Reichsgau Wartheland), i Prus Zachodnich, przemianowanego 2 listopada 1939 r. na Gdańsk - Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig - Westpreussen). Nadto na obszarze tym utworzono także dwie rejencje: katowicką, którą następnie włączono do Prowincji Śląskiej (Provinz Schlesien), i ciechanowską włączoną do Prus Wschodnich (Provinz Ostpreussen). Z pozostałego terytorium państwa polskiego okupowanego przez III Rzeszę utworzono zarządzeniem Hitlera z 12 października 1939 r. (z mocą obowiązującą od 26 października) Generalne Gubernatorstwo dla okupowanych polskich obszarów (Das Generalgouvernement fur die besetzten polnischen Gebiete), którego nazwę zmieniono 8 lipca 1940 r. na Generalne Gubernatorstwo (Generalgouvernement). W skład Kraju Warty wchodziły przedwojenne województwo poznańskieJ część województwa pomorskiego (powiaty: szubiński, inowrocławski, nieszawski/ włocławski), miasto Łódź i powiaty: łódzki, łaski, sieradzki, wieluński, łęczycki, zachodnie części powiatów brzezińskiego, radomszczańskiego i piotrkowskiego oraz powiaty gostyniński i kutnowski wchodzące w skład województwa warszawskiego. Obszar Kraju Warty wynosił 43 942/49 km 2 / co czyniło go największą jednostką administracyjną w III Rzeszy. Dzielił się na trzy rejencje: poznańską, inowrocławską i łódzką. Zamieszkany był w chwili wybuchu wojny przez 4 mln 900 tys. osób, w tym 4 mln 190 tys. Polaków, 385 tys. Zydów i 325 tys. Niemców 1 .

Ryc. 1. Reichsgau Wartheland - Kraj Warty. Ze zb. Muzeum w Żabikowie.

Liczba ludności w Poznaniu w sierpniu 1939 roku wynosiła 274 161 osób, w tym 6120 Niemców. W kwietniu 1944 roku w mieście mieszkało 323 747 osób, z czego 230 335 stanowili Polacy (71/1 % ogółu mieszkańców), 91 685 Niemcy (28/3%) i 1727 (0/6%) osób innych narodowoścP.

W okresie okupacji zmianom uległy granice Poznania. W 1939 roku obszar Poznania wynosił 769/72 ha. 1 kwietnia 1940 r. powiększony został o 8474/64 ha (po włączeniu Chartowa, Fabianowa, Junikowa, Krzyżownik, Ławicy, Naramowic, Psarskiego, Strzeszyna, Świerczewa i Żegrza), a 1 kwietnia 1942 r. - o dalsze 6411/90 ha po przyłączeniu Garaszewa, Krzesin, Minikowa, Spławia i Starołęki 3 .

Anna Ziółkowska

Reichsstatthalter. Władze administracyjne Na mocy wspomnianego dekretu oraz rozporządzenia Hitlera z 2 listopada 1939 r. najwyższą władzę administracyjną w Kraju Warty sprawował namiestnik Rzeszy (Reichsstatthalter). Funkcję tę pełnił Arthur Greiser, w latach 1934-39 prezydent Senatu Wolnego Miasta Gdańska, a od 14 września do 24 października 1939 r. szef administracji cywilnej (Chef der Zivilverwaltung) przy zarządzie wojskowym w Poznaniu. W Kraju Warty stał on jednocześnie (formalnie od 21 października 1939 r.) na czele Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotniczej (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP)4. Greiser skoncentrował zatem w swoich rękach pełnię władzy partyjnej i państwowej i, jak sam podkreślał, otrzymane od Hitlera pełnomocnictwa były naj szerszymi, jakie mieli kiedykolwiek inni przedstawiciele administracji III Rzeszy w pozo

Ryc. 2. Arthur Greiser, namiestnik Kraju Warty. Ze zb. Muzeum w Żabikowie.

stałych okręgach 5 . Tak szerokie uprawnienia dostał m.in. dzięki dwóm protektorom: marszałkowi Rzeszy Hermannowi Goringowi oraz przywódcy SS w Rzeszy i szefowi policji Henrichowi Himmlerowi 6 . Wszystkie podejmowane przez Greisera decyzje potwierdzić miały wyłączną i niepodzielną władzę w Okręgu NSDAE Było to zgodne z deklaracją wygłoszoną przez Hitlera, że lInie państwo rozkazuje nam [tj. NSDAP], lecz my [tj. NSDAP] rozkazujemy państwu"7. Swoją służalczość i wierność wobec Hitlera i partii Greiser podkreślał wielokrotnie, deklarując przy tym także wiernopoddaństwo "nadwarciańskich Niemców"8. W końcu praktycznie każda decyzja należała do kompetencji Greisera. Dotyczyło to nie tylko administracji państwowej i samorządowej, ale także policji, a nawet częściowo wojska. Uprawnienia Greisera w Kraju Warty z czasem rozszerzone zostały dodatkowo o stanowisko komisarza do spraw obronności, od 1940 roku był zarządcą założonej w Poznaniu Akademii Administracji i prezesem Fundacji Rzeszy dla Niemieckich Badań nad Wschodem. Przewodniczył także wielu radom nadzorczym i spółkom akcyjnym 9 . Nieograniczone rządy Greisera wynikały z tzw. zasady jedności administracji, którą rozumiano jako połączenie możliwie wszystkich administracji specjalnych i ogólnej w jedną władzęlO. 9 października 1941 r. na konferencji powierników pracy w Poznaniu o swoich niepodzielnych rządach mówił tak: "W nowych wiell?ch Niemczech należałoby zastosować nowe wielkie metody administracyjne. Zaden resort fachowy, żaden minister Rzeszy nie jest moim przełożonym, gdyż mam daleko idące pełnomocnictwa od Fuhreraf takie jak nikt inny"ll. Zadaniem Greisera z chwilą objęcia urzędu było jak najszybsze zorganizowanie administracji cywilnej na wszystkich szczeblach. Pozostawiono mu przy tym swobodę w doborze kadry. Trzon jej stanowili twardzi/ wypróbowani działacze NSDAE Pomocnym w tworzeniu struktury administracyjnej na objętych przez Greisera terenach był jego zastępca August Jager, nie tylko ślepy wykonawca poleceń namiestnika, ale także pomysłodawca wielu działań przyczyniających się do pogorszenia losu zamieszkałych na tym terenie Polaków. Obok Jagera do najbliższych współpracowników Greisera należeli m.in. Herbert Mehlhorn (jeden z jego zastępców),

Ryc. 3. August Jager, zastępca namiestnika Kraju Warty. Ze zb. Muzeum w Żabikowie.

Anna Ziółkowska

Heinz H6ppner, kierownik urzędu do spraw polityki narodowościowej, kolejni wyżsi dowódcy SS i policji, Helmut Frob6ss, prezes Wyższego Sądu Krajowego, dr Herbert Grohmann, lekarz SS i dr Wiktor B6ttcher, prezes rejencji poznańskiej. Sztab administracyjny Greisera, który przybył razem z nim jeszcze w czasie zarządu wojskowego i obejmował kilkuset urzędników (w tym 38 landratów), wśród których było wielu pochodzących z Gdańska 12 , ulokował się w gmachu Poznańskiego Urzędu Wojewódzkiego na pl. Kolegiackim 17 (Felix-Dahn-Platz) już pod koniec września 1939 roku. Składał się z siedmiu wydziałów oraz tzw. władz specjalnych (tj. sądownictwa, finansów, inspektoratu dróg, urzędu propagandy partyjnej oraz pełnomocnika do spraw bankowych). Arthur Greiser od 14 września 1939 r. urzędował w dawnym Zamku Cesarskim, który oficjalnie nazwał Deutsches Schloss (niemiecki zamek) i który miał symbolizować wieczne niemieckie panowanie nad Wielkopolską i Poznaniem 13 . Poznań - stolica okręgu/ wyznaczony został także na siedzibę ważnych urzędów niemieckiej administracji państwowej. Przy dawnych Wałach Batorego 5 (Reichsring, obecnie al. Niepodległości) urzędował prezes rejencji poznańskiej (Regierung Posen), któremu podlegały powiaty w tej rejencji. Na czele rejencji poznańskiej stał pochodzący z Gdańska SS-Standartenfuhrer dr Wiktor B6ttcher, który otrzymywał wszelkie wytyczne bezpośrednio od namiestnika. B6ttcher był także okręgowym inspektorem NSDAP (Gauinspektor). W Poznaniu przy Wałach Leszczyńskiego 10 (Kaiserring, obecnie al. Niepodległości) urzędował

Ryc. 4. Siedziba okręgowego urzędu NSDAP w Poznaniu. Ze zb. Muzeum w Żabikowie.

Ryc. 5. Siedziba urzędu namiestnika Kraju Warty w obecnym gmachu Urzędu Miasta Poznania na pl. Kolegiackim. Ze zb. Muzeum w Żabikowietakże landrat (starosta) poznański. Funkcję tę pełniło przez cały okres okupacji kolejno kilku Niemców. Landratowi podlegała na obszarze jego działania policja oraz żandarmeria. Landrat był także powiatowym przywódcą partii.

NSDAP i inne struktury nazistowskie Istotną rolę w systemie okupacyjnym odegrała partia hitlerowska - NSDAB która w Poznaniu na swoją siedzibę i siedzibę sztabu zarządu okręgowego wybrała budynek Dyrekcji Poczty i Telegrafu przy ul. Św. Marcin 11/13. W strukturze partii działało wiele organizacji, m.in. Niemiecki Front Pracy (Die Deutsche Arbeitsfront), urząd do spraw zdrowia (Amt fur Volksgesundheit), urząd do spraw polityki rasowej (Rassenpolitischer Amt), urząd do spraw opieki społecz

Anna Ziółkowskanej (Amt fur Volkswohlfart), urząd do spraw techniki (Amt fur Technik), urząd do spraw polityki komunalnej (Amt fur Kommunalpolitik), urząd do spraw narodowościowych (Amt fur Volkstumsfrage), który m.in. przekazywał do gestapo informacje o zachowaniach ludności polskiej, urzędy do spraw kobiet (NS - Frauenschaft), do spraw studenckich (NS - Deutscher Studentenbund), do spraw niemieckich docentów (NS - Deutscher Dozentenbund). Paramilitarną przybudówką NSDAP było tzw. ogólne SS (Allgemeine SS) wraz z oddziałami szturmowymi (Sturmmabteilungen - SA). W Poznaniu na jej czele stała SA - Gruppe Warthe z jej dowódcą SA-Gruppenfuhrerem Heinrichem Hacke, urzędującym przy ul. Słowackiego 19/21 (Herbert-Kochstrasse), któremu podlegała ta formacja na całym obszarze Kraju Warty (w 1940 roku liczyła ona 10 350 członków) i wspólnie z policją kierowana była m.in. do przeprowadzania akcji wysiedleń ludności polskiej. Pod koniec 1940 roku oddziały SA stacjonujące w mieście liczyły łącznie ok. 2 tys. osób. Oddziałami szturmowymi (Sturmstaffeln-SS) kierował SS-Oberabschnitt urzędujący przy ul. Kochanowskiego 2a. W skład SS wchodziło kilka chorągwi: jeździecka SS-Reiterstandarte 22 z siedzibą przy ul. Matejki 64 (ówczesna Dr Wilmsstrasse), chorągiew 109 (SS-Standarte 109)/ oddział szturmowy (Sturmbann III/109), które mieściły się początkowo przy ul. Fredry, a także oddział łączności (Nachrichtensturmbann) urzędujący przy ul. Kochanowskiego, i budowlany (Bauleitung der Waffen SS). Łącznie wszystkie te jednostki liczyły kilka tysięcy osób. Do paramilitarnych przybudówek NSDAP zaliczano w Poznaniu także: narodowosocjalistyczny korpus kierowców (NSKK-Motorgruppe) oraz korpus lotniczy (NS-Fliegerkorps-Gruppe V)14.

Do współpracy z policją hitlerowską została włączona młodzież niemiecka skupiona w organizacji Hitler-Jugend (HJ) pod wodzą lokalnego przywódcy Gebietsfuhrera Wernera Kuhnta urzędującego w budynku przy dawnych Wałach Zygmunta Starego 2/3 (Kurfurstenring), a następnie przy ul. Matejki 53. Tam też miał swoją siedzibę związek dziewcząt niemieckich (Bund Deutscher Madel, BDM), któremu przewodziła Liselotte Vohdin. Organizacja ta zajmowała pomieszczenia przy ul. Chełmońskiego 22. Ponieważ do obu tych organizacji należała cała niemiecka młodzież szkolna, szacuje się, że w całym Kraju Warty było to łącznie ok. 2880 chłopców i 2900 dziewcząt. Młodzi Niemcy - szczególnie członkowie HJ - zapisali się w pamięci młodzieży polskiej Poznania jako sprawcy wielu bezprawnych działań, brutalnych ataków, uczestnicy wielu akcji policyjnych i profanacyjnych 15 .

Wojsko Kolejną liczącą się siłą w mieście było wojsko, które tu ulokowało dowództwo okręgu wojskowego nr 21 (Wehrkreiskommando XXI). Na czele okręgu przez cały okres okupacji stał gen. Walther Petzel. Siedziba jego sztabu znajdowała się przy ul. Solnej (dawnej ul. Babińskiego - Seecktstrasse 1). Podlegały mu liczne formacje, jednostki, a także zakłady pracujące na rzecz wojska rozrzucone po całym mieście (głównie jednak na Cytadeli). W budynku przy ul. Śniadeckich (Herderstrasse) znajdowało się dowództwo wojsk lotniczych (Luftgaukommando I) z gen. Camilo Ruggere na czele. Z kolei na Golęcinie ulokowała się szkoła

piechoty (Schule V fur Fahnenjunker der Infanterie), której dowódcą od 1943 roku był płk. Ernst Gonell. W Poznaniu działała także komórka wywiadowcza (Abwehrstelle) powołana m.in. w celu zwalczania szpiegostwa i sabotażu. Najpierw mieściła się w siedzibie sztabu w zamku, a od końca września 1939 roku w budynku przy ul. Zwierzynieckiej 15 (Tiergartenstrasse), w którym przed wojną znajdował się konsulat niemiecki. Jej kierownikiem był początkowo mjr Erich Nehring, a następnie mjr ks. Heinrich XXXIV Reuss zu K6stritz. Przy dowódcy okręgu działał także sąd wojenny/ który orzekał nie tylko w sprawach przestępstw popełnionych przez żołnierzy, ale także w sprawach czynów karalnych ludności cywilnej skierowanych przeciwko zdolności bojowej wojska. Na czele tego sądu przy dowódcy okręgu wojskowego w Poznaniu stał wyższy radca rejencyjny sądu wojennego (Oberkriegsgerichtsrat) dr Stoeber. Z czasem kompetencje tego sądu zostały zawężone.

Ryc. 6. Gen. Walther Petzel, dowódca XXI okręgu wojskowego. Ze zb. Muzeum w Żabikowie.

Struktury policyjne Szczególne miejsce w systemie nazistowskiego "państwa stanu wyjątkowego" odgrywały struktury policyjne o dość skądinąd skomplikowanej strukturze organizacyjnej. W Warthegau wszystkie rodzaje policji podlegały bezpośrednio namiestnikowi Arthurowi Greiserowi. Jednocześnie powołano urząd wyższego dowódcy SS i policji (H6herer SS- und Polizeifuhrer), który w okręgach wojskowych Rzeszy pełnił funkcję zwierzchnika policji i podlegał Reichsfuhrerowi SS i szefowi policji niemieckiej Heinrichowi Himmlerowi. N a stanowisko to 5 października 1939 r. został przez Himmlera powołany SS-Gruppenfuhrer (od 1942 roku - SS-Obergruppenfuhrer) Wilhelm Koppe 16 , dotychczasowy szef służby bezpieczeństwa w Dreźnie. Jego następcami byli kolejno: SS-Obergruppenfuhrer Theodor Berkelmann i SS-Gruppenfuhre! Heinz Reinefarth. Koppe urzędował początkowo w siedzibie gestapo (Dom Zołnierza), jednak od maja 1940 roku nową siedzibą wyższego dowódcy SS i policji był gmach przy obecnej

Anna Ziółkowska

Ryc. 7. Siedziba Prezydium Policji w Poznaniu (budynek Collegium Maius).

Ze zb. Muzeum w Żabikowie.

ul. Kochanowskiego (ówczes na Fritz- Reuter-Strasse 2)17. Do uprawnień wyższego dowódcy SS i policji należało prawo wydawania na podległym mu obszarze przepisów, które zazwyczaj leżą w kompetencii władz cywilnych - administracyjnych. Szczególnie boleśnie odczuli Polacy i Zydzi zamieszkali w Kraju Warty zarządzenie wydane 4 listopada 1939 r. nakazujące im kłanianie się Niemcom oraz zarządzenie z 13 listopada tego roku zakazujące Polakom zmieniania miejsca zamieszkania 18 . Nadto Koppe już pod koniec października nakazał specjalnym zarządzeniem przeprowadzanie rewizji w poszukiwaniu broni oraz konfiskatę posiadanych przez Polaków aparatów radiowych i zapasów żywności. Wyznaczył także godziny, w których Polacy mogli zaopatrywać się w artykuły spożywcze. Koppe był zwolennikiem bezwzględnego postępowania z ludnością polską. Policja w III Rzeszy, od 1939 roku podporządkowana Głównemu Urzędowi Bezpieczeństwa Rzeszy (Reichssicherheitshauptamt - RSHA), dzieliła się na dwa główne piony: policji porządkowej (Ordnungspolizei - OrPo) i policji bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei - SiPo). Ta ostatnia składała się z trzech głównych członów: policji kryminalnej (KriPo), Służby Bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst

- SD) wywodzącej się z organów NSDAP i wreszcie budzącej powszechny strach tajnej policji państwowej (Geheime Staatspolizei, czyli gestapo) wyposażonej w największe i najważniejsze uprawnienia. Już 12 września do Poznania wkroczyła 150-osobowa grupa operacyjna policji bezpieczeństwa (Einsatzgruppe VI der Sicherheitspolizei), dowodzona przez SS-Oberfuhrera Ericha Neumanna, skierowana tu przez RSHA. Grupie tej nakazano w pierwszej kolejności rozbrojenie ludności, zwalczanie wszelkich form oporu na podległy jej terytorium, a także przeprowadzanie rewizji i konfiskaty mienia Polaków i Zydów. W Poznaniu w ramach Einsatzgruppe VI działało podległe jej Einsatzkommando 15 na. czele z SS-Sturmbannfuhrerem Franzem Sommerem. Siedzibę miało w Domu Zołnierza przy ul. Niezłomnych 1 (Ritterstrasse 21). Tutaj również umieszczono siedzibę powołanego na mocy zarządzenia Himmlera z 7 listopada 1939 r. okręgowego urzędu gestapo (Geheime Staatspolizeistelle), którego kierownictwo objął początkowo SS-Sturmbannfuhrer dr Helmut Bischoff19, a następnie SS-Obersturmbannfuhrer dr Karl Heinz Stossberg, SS-Obersturmbannfuhrer dr Karl Putz oraz SS-Obersturmbannfuhrer dr Rudolf Erwin Lange 19 . Urzędowi temu podlegało kilka placówek terenowych w rejencji poznańskiej. Gestapo przeciwdziałało wszelkim czynom godzącym w III Rzeszę, takim jak: zdrada stanu, sabotaż, ruch oporuJ ukrywanie broni, podpalenia.

Ryc. 8. SS-Obersturmbannfiihrer Wilhelm Stiive, dowódca Selbstschutzu.

Ze zb. Muzeum w Żabikowie.

Ryc. 9. Helmut Frob6ss, prezes Wyższego Sądu Krajowego

Anna Ziółkowska

Z kolei poznańska policja kryminalna zorganizowana została ostatecznie w listopadzie 1939 rokuJ kiedy to utworzono Kriminalpolizeileitstelle, której siedzibą było początkowo Collegium Maius, a następnie (od 1943 roku) budynek przy pl. Wolności, obok Biblioteki Raczyńskich. Kierownikiem tej placówki był początkowo SS-Sturmbannfuhrer i dyrektor kryminalny Karl Weitzel, a następnie SS-Sturmbannfuhrer Hugo Kruger. W sierpniu 1944 roku policję kryminalną włączono do gestapo, podporządkowując ją komendantowi policji bezpieczeństwa (Kommandeur der Sicherheitspolizei), a jej kierownikiem został SS-Sturmbannfuhrer Karl Geisler.

Służbę bezpieczeństwa (Sicherheitsdienst, skrót SD), z której w listopadzie 1939 roku utworzono SD-Leitabschnitt, umieszczono w budynku gimnazjum Sióstr Urszulanek przy Kaiserring 15 (wcześniej Wały Leszczyńskiego, obecnie al. Niepodległości). Placówką tą kierowali kolejno: SS-Sturmbannfuhrer Albert Rapp, od kwietnia 1940 roku SS-Sturmbannfuhrer i asesor rejencji dr Rolf Heinz H6ppner, a od lipca 1944 roku - SS-Sturmbannfuhrer Wolff Koch. Inspektorem policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa (Inspekteur der Sicherheitspolizei und des SD) w Poznaniu był SS-Standartenfuhrer (od lipca 1944 roku - SS-Brigadenfuhrer) Ernst Damzog 2o . Funkcję tę sprawował do końca wojny z przerwą od połowy sierpnia 1942 roku do początków stycznia 1943 rokuJ kiedy to na stanowisku tym zastępował go oddelegowany z Pragi kierownik miejscowego Staatspolizeistelle SS-Standartenfuhrer, dyrektor rejencyjny dr Hans Urlich Geschke.

Do okupowanego Poznania skierowane zostały również różne jednostki tzw. policji porządkowej (Ordnungspolizei) liczące ogółem kilka tysięcy osób. Pierwszym dowódcą policji porządkowej (Der Befehlshaber der Ordnungspolizei beim Reichsstatthalter) był płk Oskar Knofe (mający kompetencje na całą Wielkopolskę) urzędujący w budynku przy pl. Wolności 12 (Wilhelmsplatz), a następnie przy ul. Kochanowskiego 2a (Fritz-Reuter-Strasse). Od września 1942 roku funkcję tę pełnił gen. mjr policji Walter Hille, od stycznia 1944 roku płk żandarmerii Hans Podzun, a od marca tego roku - płk żandarmerii dr Walter Gudewill, awansowany z czasem do stopnia SS-Brigadenfuhrera, który pozostał na tym stanowisku do końca wojny21. Dowódcy policji porządkowej podlegało przede wszystkim Prezydium Policji (Polizeiprasidium) utworzone w Poznaniu jako mieście wydzielonym i stolicy okręgu. Na jego czele stanął prezydent policji SS-Brigadenfuhrer Erazm von Malsen-Ponikau, który przybył do Poznania 13 września, a mianowany został na to stanowisko przez Greisera 17 września 1939 r. W 1944 roku zastąpił go SS-Brigadenfuhrer i gen. mjr policji Max Montua. Siedzibą prezydium był początkowo budynek Collegium Maius przy ul. Fredry (An der Paulkirche), a następnie dwa gmachy przy pl. Wolności: budynek sąsiadujący z Biblioteką Raczyńskich oraz budynek narożnikowy naprzeciw Esplanady. Obszar całego miasta podzielono na 12 rewirów policyjnych podległych prezydentowi policjP2. Formacją wchodząca w skład OrPo była policja ochronna (Schutzpolizei, Schupo), licząca w Poznaniu 157 osób, na czele której stał początkowo płk por.

Osang, następnie ppłk W6rmann urzędujący przy ul. Fredry w gmachu Collegium Maius (An der Paulkirche 12)/ a później przy pl. Wolności 17/18/ gdzie mieściło się dowództwo tej formacji (Kommando der Schutzpolizei). W Poznaniu miała także swoją siedzibę żandarmeria (Gendarmerie. Hauptmannschaft Posen), którą dowodził mjr Schroter urzędujący przy Gratzerstrasse 41 (dzisiejsza ul. Grodziska). Formacja ta została podporządkowana prezesowi rejencji i działała tylko w powiecie. Z miejscowych Niemców utworzono formację policji pomocniczej (Hilfspolizei). Szefowi policji porządkowej do bezpośredniej dyspozycji przydzielono tzw. bataliony policyjne (Polizei-Bataillone), które kierowane były do akcji specjalnych przeciw ludności polskiej. W Poznaniu stacjonował batalion 41/ na czele którego stał mjr Dederky. Początkowo jednostka ta stacjonowała w budynkach Seminarium Duchownego na Ostrowie Tumskim/ a następnie (od 1942 roku) w barakach przy ul. Bułgarskiej 39 (Bulgarische Allee). Oddziały te uczestniczyły m.in. w wysiedlaniu mieszkańców Poznania, przeprowadzały rewizje, a także brały udział w aresztowaniach i masowych rozstrzeliwaniach ludności polskiej jesienią 1939 roku. Łącznie szacuje się, że w mieście było ok. 5 tys. policjantów. Wspomnieć trzeba również o powstałych już we wrześniu 1939 rokuJ podporządkowanych szefowi OrPo, szczególnie groźnych dla Polaków oddziałach paramilitarnych, tzw. Selbstschutzu, utworzonych z miejscowych Niemców znających doskonale lokalne stosunki i język polski. Oddziały te często na własną rękę przeprowadzały akcje skierowane przeciwko ludności polskiej, nierzadko uciekano się przy tym do jawnych bądź skrytych morderstw. Uczestniczyły m.in. w wysiedleniach, jako pomocnicza siła policyjna, i rewizjach. Dowódcą tej organizacji w Poznaniu był SS-Obersturmbannfiihrer Wilhelm Stiive. W mieście miał swoją siedzibę także dowódca Selbstschutzu okręgu centralnego, w skład którego wchodziła Wielkopolska; początkowo był nim SS-Oberfiihrer Kersten, a następnie SS-Oberfiihrer Hans Kelz. Od listopada 1939 roku oddziały te podlegały następcy Kelza - SS-Standartenfiihrerowi Jiirgenowi Stoppowi, który początkowo urzędował w siedzibie Prezydium Policji w Poznaniu, a od końca listopada 1939 roku w Gnieźnie 23 . Organizacja ta została ostatecznie rozwiązana w połowie marca 1940 roku.

Sądownictwo Od chwili wkroczenia wojsk niemieckich do Wielkopolski i Poznania przy dowódcy poznańskiego okręgu wojskowego działał powołany 27 września 1939 r. Sąd Specjalny w Poznaniu (Sondergericht Posen). Sądy specjalne orzekały wtrójosobowym składzie, a sędziowie musieli wykazywać się szczególnymi cechami charakteru. Zadaniem sądu było orzekanie w sprawach przestępstw wymierzonych przeciwko narodowi i państwu. Do kompetencji tych sądów przeszły także sprawy przestępstw gospodarki wojennej oraz poważniejsze sprawy kryminalneJ które naruszały obowiązujący stan wojenny. Istotną cechą tego sądu było to/ że działał on przeważnie w trybie doraźnym, a oskarżony nie miał możliwości odwołania się od wyroku. Nadto jego posiedzenia odbywały się często na sesjach wyjazdowych. Siedziba sądu znajdowała się przy Al. Marcinkowskiego. Warto dodać, że pierwotny skład tego sądu ukonstytuowany został

Anna Ziółkowska

jeszcze przed wybuchem wojny we Frankfurcie nad Odrą. Jego przewodniczącym został dyrektor sądu krajowego (Landgerichtsdirektor) Joachim Dietrich, a jako oskarżyciel działał przy nim prokurator Karl Sommer, który otrzymywał m.in. instrukcje od dowódcy okręgu wojskowego. Świadków narodowości polskiej przed tymi sądami nie zaprzysięgano. Wynikiem działalności sądu było m.in. wydanie szeregu wyroków śmierci na Polaków, którzy występowali przeciw tworzeniu władzy niemieckiej czy miejscowym Niemcom. Wyrokiem śmierci karano Polaków za posiadanie broni, przy czym należy zauważyć, że za broń uważano każdy przedmiot czy narzędzie, którym można było zadać cios. Nadto tym najsurowszym wyrokiem karano za posiadanie sprzętu wojskowego czy napaść na żołnierzy niemieckich. Rozporządzeniem z 10 września 1939 r. wprowadzono zasadę karania młodocianych bez względu na ich faktyczny wiek, jeśli ich rozwój umysłowy i fizyczny równał się rozwojowi osoby powyżej 181at 24 . Prokurator Sommer za "szczególne zasługi" w prześladowaniu ludności polskiej został odznaczony wysokim odznaczeniem hitlerowskim. Jeszcze w okresie zarządu wojskowego (15 września 1939 r.) przybył do Poznania dotychczasowy prezydent policji w Gdańsku Helmut Frob6ss, który otrzymał zadanie zorganizowania niemieckiego sądownictwa w Wielkopolsce. On też został 1 stycznia 1940 r. powołany na stanowisko prezesa Wyższego Sądu Krajowego (Oberlandesgericht Posen) z siedzibą w Poznaniu, instytucji będącej najwyższą instancją w hierarchii sądowniczej Kraju Warty. Nadrzędną władzą dla tego sądu był Sąd Rzeszy (Reichsgericht) w Lipsku. Przy Wyższym Sądzie Krajowym urzędował prokurator generalny, którego funkcję kolejno pełnili: Reinhold Sturm (1939-1940)/ Karl DrendeI (1940-1941) i Hans Steinberg (1944-1945). To na wniosek tych prokuratorów sądy hitlerowskie w Poznaniu nawet za drobne przestępstwa nakładały na Polaków surowe kary. Powszechnie stosowaną przez nie zasadą było kwalifikowanie wszelkiej działalności konspiracyjnej Polaków jako przygotowanie zdrady stanu (Vorbereitung zum Hochverrat). Wyższemu Sądowi Krajowemu w Poznaniu podporządkowano osiem sądów krajowych (Landgericht): w Gnieźnie, Inowrocławiu, Kaliszu, Lesznie, Łodzi, Ostrowie, Poznaniu i Włocławku.

Od 5 października działały w Poznaniu także sąd lokalny (Amtsgericht) i prokuratura (Staatsanwaltschaft). Na ich siedzibę wyznaczono budynki sądowe u zbiegu dzisiejszych Al. Marcinkowskiego i ul. 23 Lutego (dawniej ul. Pocztowa/ w okresie okupacji Poststrasse). Wszystkie sądy - wbrew prawu międzynarodowemu - stosowały prawo obowiązujące w III Rzeszy, nawet wtedy, gdy sądzono sprawy sprzed 1 września 1939 r.

Władze miejskie Zaraz po wkroczeniu wojsk hitlerowskich do Poznania ustanowiono urząd komisarza miasta. Objął go dr Gerhard Scheffler, który od 1 stycznia 1940 r. do 22 stycznia 1945 r. pełnił funkcję nadburmistrza Poznania (Oberbiirgermeister).

Na jego zastępcę w randze burmistrza (Biirgermeister) desygnowano Ottona Manna z Magdeburga, którego wkrótce zastąpił dr Hans Trautwein, dotychcza

Ryc. 10. Okupacyjny herb Poznania. Ze zb. Muzeum w Żabikowiesowy urzędnik Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, który funkcję tę pełnił do końca okupacjP5. Najważniejszą rolę w kierowaniu miastem pełnił Zarząd Miasta (Stadtverwaltung), który dzielił się na decernaty i podległe im działy. Wszystkie decyzyjne stanowiska w urzędzie zajmowali Niemcy przybyli z Rzeszy. Urzędowali w kilkunastu budynkach, głównie przy Wilhelm str. 13 i 23 (obecnie Al. Marcinkowskiego), Wilhelmplatz (obecnie pl. Wolności) i Grabenstrasse (obecnie ul. Grobla). W kwietniu 1943 roku w urzędzie funkcjonowały: wydział główny, dział personalny, referat prasowy, dział kontroli i rachunkowy, dział statystyczny, policja ogniowa oraz niemiecka lista narodowościowa; wszystkie podległe nadburmistrzowi miasta. Burmistrzowi (który był zarazem skarbnikiem) przypisano dział finansów, kasę miejską i dział podatków miejskich, był on także przewodniczącym miejskiej kasy oszczędnościowej. Zakłady miejskieJ tramwaje, lotnisko, rzeźnia, ogród zoologiczny, lombard, urząd rozwoju gospodarczego/ urząd wyżywienia, urząd zagospodarowania przestrzennego i urząd czynszów lokatorskich przypisano kompetencji radcy dra Alfreda Enke. Doktorowi inż. Georgowi Liiersowi podlegał czwarty decernat obejmujący następujące urzędy: budowlany, planowania miejskiego, pomiarów, budownictwa naziemnego i podziemnego, nowego budownictwa mieszkaniowego, policji budowlanej, ogrodów i cmentarzy, oczyszczania miasta oraz portu rzecznego. Wydział zdrowia podlegał radcy medycznemu drowi Theodorowi Eckmannowi, a sprawy szkol

Anna Ziółkowska

Ryc. 11. Wzór pieczęci wielkiej Zarządu Miasta Poznania.

Ze zb. Muzeum w Żabikowienictwa i wydział sportu - radcy Martinowi Galke-Liebenowi. Radca dr Walter Ernst Krageloh miał w swych kompetencjach zagadnienia związane z nadzorem nad opieką społeczną, obroną przeciwlotniczą, zarządem policyjnym oraz działy związane z prawem i ubezpieczeniami. Kierownictwo nad operą, muzyką/ filmem, radiem i wystawami objął kierownik propagandy w Kraju Warty Wilhelm Maul. Radca Hermann Feuchte objął XI decernat, do którego kompetencji należało m.in. kierowanie urzędem stanu cywilnego 26 . Tak rozbudowany aparat administracyjny miasta wymagał dużej liczby urzędników. Pod koniec września 1939 roku pracowało ich tu łącznie 1600/ a w 1943 roku - już 7158. Na najniższych stanowiskach pracowali Polacy (w 1943 roku było ich 4939)/ głównie jako robotnicy miejscy. W samym urzędzie zatrudniono w 1943 roku 553 Polaków na stanowiskach niższych urzędników.

PRZYPISY:

1 Z. Janowicz, Ustrój administracyjny ziem polskich wcielonych do Rzeszy Niemieckiej 1939-1945. Tzw. Okręgi Kraju Warty i Gdańska-Prus Zachodnich, Poznań 1951, s. 7-11; Cz. Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, 'I I, Warszawa 1970, s. 64-71; Cz. Łuczak, Polska i Polacy w drugiej wojnie światowej, Poznań 1993, s. 91-95; tenże, Pod niemieckim jarzmem (Kraj Warty 1939-1945), Poznań 1996, s. 83; W Bonusiak, Polska podczas II wojny światowej, Rzeszów 2003, s. 53-55.

2 Instytut Zachodni (dalej: IZ), sygn. Dok. 1-39 i 1-251; S. Nawrocki, Poznań podczas okupacji hitlerowskiej, [w:] Wielka Księga Poznania, pod red. K. Matusiaka, Poznań 1994, s. 186; A. Sakson, Poznań pod okupacją niemiecką 1939-1945, [w:] Raport o stratach wojennych Poznania 1939-1945, pod red. A. Saksona, A. Skarzyńskiego, Poznań 2008, s. 14.

3 S. Nawrocki, Poznań podczas.. " s. 186.

4 Archiwum Państwowe w Poznaniu (dalej: APP), Gauselbstverwaltung, sygn. 9, k. 16; tamże, Der Reichsstatthalter im Reichsgau Wartheland, sygn. 747, pismo z 20 X 1939 r.; IZ, sygn. Dok. 1-888.

5 Cz. Łuczak, Arthur Greiser, Hitlerowski władca w Wolnym Mieście Gdańsku i w Kraju Warty, Poznań 1997, s. 12.

6 Tamże, s. 15.

7 A. Klafkowski, Okupacja niemiecka w Polsce w świetle prawa narodów, Poznań 1946, s. 70.

8 Cz. Łuczak, Arthur Greiser. .., s. 14.

9 Tamże, s. 52.

10 E. Jędrzejewski, Hitlerowska koncepcja administracji państwowej 1933-1945, Studium polityczno-prawne, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975, s. 232. 11 Tamże, s. 235-236.

12 H. Siegmund, Ruckblick - Erinnerungen eines Staatsdieners im bewegter Zeit, Kiel1999, s. 186; A. Ziegler, Posen 1939-1945, Anfang und Ende einer Reichsgauhauptstadt, Schonaich 2009, s. 35.

13 Wiosną 1940 r. na czas przebudowy zamku A. Greiser przeniósł się wraz ze swoim sztabem do budynku dawnego Ziemstwa Kredytowego, gdzie urzędował już jako przywódca okręgowy partii (Gauleiter). Do zamku Greiser przeniósł się ponownie w grudniu 1943 r. Do swojej dyspozycji w mieście miał także willę przy ul. Berwińskiego.

14 S. Nawrocki, Poznań podczas" " s. 184; Amtliches Fernsprechbuch fur den Bezirk der Reichspostdirektion Posen (1942), s. 41-42.

15 A. Ziegler, op. cit., s. 70; Amtliches.. " s. 42.

16 SS-Gruppenfiihrer Wilhelm Koppe, ur. w 1896 r., od 1930 r. członek NSDAB od 1932 r. w SS, w 1942 r. awansowany do stopnia SS-Obergruppenfiihrera. Po zakończeniu II wojny światowej aresztowany w 1960 r., dwa lata później zwolniony za kaucją.

W 1964 r. ponownie aresztowany i oskarżony o współudział w wymordowaniu 145 tys.

ludzi. Zmarł w 1975 r. 17 Wyższemu dowódcy SS i policji podlegał bezpośrednio także specjalny oddział policyjny zwany komando Lange (Sonderkommando Lange), później komando specjalne Bothmann (Sonderkommando Bothmann), od nazwisk dowódców, które przeprowadzało w początkowym okresie istnienia euta1)-azje nieuleczalnie chorych z zakładów w Kraju Warty, a następnie masowo mordowało Zydów w obozie w Chełmnie nad Nerem.

18 APB Gendarmerie Schrimm, sygn. 108, k. 307; sygn. 99 k. 25.

19 SS-Sturmbannfiihrer/radca rej encyj ny dr Helmut Bischoff, ur. w 1908 r. w Głogowie.

Studiował prawo w Lipsku, Genewie i Wrocławiu. Związany z ruchem narodowosocjalistycznym od 1929 r. W listopadzie 1933 r. wstąpił do SA, a jesienią 1935 r. do gestapo. Kierował urzędami gestapo w Legnicy, następnie Harburg-Wilhelmsburg i Koszalinie.

We wrześniu 1939 r. jako SS-Sturmbannfiihrer oddelegowany do Einsatzgruppe IV która operowała na terytorium Polski. Od listopada 1939 r. przebywał w Poznaniu, gdzie od sierpnia 1940 r. do września 1941 r. kierował tutejszym gestapo. Następnie służbowo przeniesiony do Magdeburga, później oddelegowany do Nordhausen, gdzie działał do końca wojny. W 1945 r. wraz z żoną i córką ukrywał się w Hamburgu. Ujęty przez agentów radzieckich tajnych służb podczas próby przekraczania linii demarkacyjnej. Osadzony w więzieniu w Magdeburgu. Po wielu procesach przed Radzieckim Trybunałem Wojskowym został skazany na karę 25 lat robót przymusowych w głębi ZSRR. Przebywał tam do 1955 r. (zwolniony ze względu na zły stan zdrowia). Aresztowany ponownie w 1965 r. i sądzony za zbrodnie wojenne popełnione w Polsce, jak również inne, których dopuścił się podczas II wojny światowej; SS-Obersturmbannfiihrer/nadradca rejencyj

Anna Ziółkowska

ny dr Karl Heinz Stossberg, ur. w 1908 r. w Dortmundzie. W październiku 1941 r. przeniesiony do Karlowych Warów, gdzie pełnił funkcję szefa gestapo. Na skutek nadużyć popełnionych w podległym mu urzędzie we wrześniu 1944 r. przeniesiony najpierw do Francji, a następnie na stanowisko dowódcy policji bezpieczeństwa we Wrocławiu; SS-Obersturmbannfiihrer/nadradca rejencyjny dr Karl Piitz, ur. w 1911 r. w Akwizgranie.

Do sierpnia 1944 r. komendant policji bezpieczeństwa w dystrykcie lubelskim, skąd został przeniesiony na identyczne stanowisko w Poznaniu; SS-Obersturmbannfiihrer/nadradca rejencyjny, dr Rudolf Erwin Lange, ur. w 1910 r. w dzisiejszym powiecie legnickim, syn inspektora budowy kolei. Z ruchem narodowosocjalistycznym związany organizacyjnie od 1933 r. W 1934 r. uzyskał doktorat nauk prawnych. Pracę w gestapo rozpoczął w 1936 r., w następnym wstąpił do ss. Pracował w Wiedniu, Stuttgarcie, Weimarze i Erfurcie. We wrześniu 1940 r. jako zastępca szefa berlińskiego gestapo awansował do stopnia SS-Sturmbannfiihrera. Następnie, już w strukturach Grupy Operacyjnej A, został przeniesiony w połowie 1941 r. do .Rygi, gdzie podległy mu oddział operacyjny 2 do końca roku wymordował ok. 60 tys. Zydów miejscowych i deportowanych z Austrii i Niemiec. W styczJ;1iu 1942 r. uczestniczył w konferencji w Wannsee, która przesądziła o losie europejskich Zydów. W październiku 1944 r. został dowódcą policji bezpieczeństwa i SD w Kraju Warty. Awansowany po raz ostatni na kilka dni przed śmiercią, w styczniu 1945 r. do rangi SS-Standartenfiihrera. Zginął w lutym 1945 r. podczas walk o Poznań. 20 SS-Brigadenfiihrer Ernst Damzog, ur. w 1882 r. w Strasburgu. Od 1933 r. w SS, a od 1937 r. członek NSDAr Przed wybuchem wojny pracował w policji kryminalnej we Wrocławiu. Do Poznania przybył w 2. połowie października 1939 r. wraz z częścią funkcjonariuszy Einsatzgruppe V, którymi kierował. 21 APB Befelshaber der Ordnungspolizei Posen (dalej: BdO) sygn. 5, rozkaz dzienny nr 85 z 19 IX 1942 r.; sygn. 6, rozkaz dzienny nr 98 z 28 XII 1943 r., rozkaz dzienny nr 1 z 10 I 1944 r., rozkaz dzienny nr 3 z 8 III i nr 4 z 23 III 1944 r. 22 Wg stanu z 1944 r. były to rewiry: Polizei-Revier 1 (ob. pl. Wolności), Polizei-Revier 2 (dawna ul. Wolnica), Polizei-Revier 3 (ob. ul. Długa), Polizei-Revier 4 (ob. ul. Krzyżowa), Polizei-Revier 5 (ob. ul. Warszawska 127), Polizei-Revier 6 (ob. ul. Główna), Polizei-Revier 7 (ob. ul. Wołyńska), Polizei-Revier 8 (ob. ul. Wawrzyniaka), Polizei-Revier 9 (ob. ul. Dąbrowskiego), Polizei-Revier 10 (ob. ul. Słoneczna), Polizei-Revier 11 (ob. ul. Berwińskiego), Polizei-Revier 12 (ob. ul. Malinowa). Nadto w mieście.były także placówki zamiejscowe i posterunki przy ul. Na Starołęce (dawna ul. Książęca), na Zegrzu (ob. ul. Ostrowska) oraz w Naramowicach, Krzesinach, Kobylepolu, Krzyżownikach (dwa posterunki) i Junikowie (dwa posterunki).

23 APB Gendarmerie Schrimm, sygn. 96, k. 24v, pismo z 21 XI 1939 r.; tamże, BdO, sygn. 2, rozkaz dzienny z 20 XII 1940 r. 24 K.M. PospieszaIski, Hitlerowskie "prawo" okupacyjne w Polsce, Poznań 1952, s. 136; S. Nawrocki, Policja hitlerowska w tzw. Kraju Warty w latach 1939 -1945, Poznań 1970, s. 199.

25 Oficjalne wprowadzenie na urząd nadburmistrza i burmistrza, dotąd sprawowane komisarycznie, nastąpiło 1 VIII 1940 r. 26 APB Akta m. Poznania, sygn. 16 075; A. Ziegler, op. cit., s. 68.