POZNAŃSCY ŻYDZI II

Kronika Miasta Poznania 2009 Nr1; Poznańscy Żydzi 2

SPISY MAJĄTKU RUCHOMEGO INIERUCHOMEGO ORAZ DŁUGÓW Żydów poznańskich z lat 1786 i 1792wydał ZBIGNIEW CHODYŁA

M ateriały dotyczące kultury materialnej i życia codziennego Zydów w dawnej Polsce należą wśród innych związanych z nimi tekstów licznie spotykanych w księgach grodzkichI i miejskich do dość rzadkich. Ich liczba wzrasta dopiero w 2. połowie XVIII wiekuJ lecz w stosunku do inwentarzy i wizji majątkowych ludności chrześcijańskiej jest nadal niewielka. Także w wielkopolskich aktach staropolskich, zwłaszcza w księgach miejskich i grodzkich (głównie w serii relacji), spotyka się je nieczęsto. Drukiem ogłoszono dotychczas tylko kilka pośmiertnych inwentarzy towarów i innych składników majątku nieruchomego i ruchomego oraz długów Żydów poznańskich i kaliskich 2 . Dlatego poniższe spisy, dotychczas nieznane, pchodzące z końca lat 80. i początku lat 90. XVIII stulecia i związane z osobami Zydów zamieszkałych w Poznaniu, a zawarte w dwóch woluminach ksiąg grodzkich poznańskich, warte są publikacji. Są to: spisy towarów i innych składników majątku ruchomego i nieruchomego Abraama Izaaka, kupca handlującego artykułami pasmanteryjnymi i galanteryjnymi/ z 27 i 29 marca 1786 r., spisy majątku ruchomego i nieruchomego oraz długów Izraela Jakuba z 29 marca i 4 maja tegoż roku oraz opis wnętrza kamienicy (mieszkania) i składników majątku ruchomego Zychinda Jakuba, kuśnierza lub handlarza futrami, z 29 listopada 1792 r. Pierwsze dwa akty zostały sporządzone na polecenie ówczesnego podwojewodziego poznańskiego Witalisa Boguckiego przez Izaaka Wulffowicza, syndyka synagogi poznańskiej, w obecności Abraama i Beniamina, dwóch szkolnych tej synagogi sprawujących z mianowania jej starszych (miesięcznych lub kwartalnych) funkcje wierników. Powstały one w celu zabezpieczenia wymienionych w nich towarów i innych elementów majątku

Zbigniew Chodyła

ruchomego i nieruchomego oraz dokonania ich licytacji na poczet długu właściciela tychże. Akt trzeci i czwarty spisał także Izaak Wulffowicz. Prawdopodobnie w jakimś związku z nimi pozostaje Specyfikacja żydowska, która się znajduje przy małej s[z]kółce żydowskiej. Ostatni tekst został spisany przez Stefana Kurzewskiego, członka Sądu Konsyliarskiego należącego do Sądów Konfederacji Targowickiej Generału Województw Wielkopolskich, w związku z długiem Zychinda Jakuba i przekazaniem jgo zajętych dóbr i źródeł dochodów w posiadanie wierzyciela Lajzera Aarona, Zyda poznańskiego, celem odzyskania przez tegoż długu.

Według Inwentarza miasta Poznania z podaniem do m ów/ placów, ich właścicieli i komorników w nich zamieszkałych z 1779 roku wiadomo, ż Abraam Izaak był wówczas współwłaścicielem (razem z Pełką kuśnierzem, Zydem) lIKamienicy z tyłu z pruska budowanej...1I / a Izrael Jakub jed1!ym z czterech dziedziców innej kamienicy; oba domy były położone przy ul. Zydowskiej za murem, czyli Małej Żydowskiej3. Natomiast Zychind Jakub mieszkał w 1792 roku w kamienicy przy ul. Małej Żydowskiej, przy której mieszkał także Lajzer Aaron 4 . Wymienione przekazy źródłowe naświetlają niektóre zagadnienia kultury materialnej i duchowej żydowskich mieszczan poznańskich, takie jak: charakter/ liczba i wyposażenie mieszkań, rodzaje punktów sprzedaży - sklepów, przedmioty osobistego użytku (odzież, książki), zawierają też dane do historii cen. Na ich postawie można się wiele dowiedzieć o źródłach dochodów zamożniejszych Zydów poznańskich, ich poziomie życia i wzajemnych relacjach społecznych. Odbijają się w nich również pośrednio pewne aspekty administracyjnej organizacji synagogi poznańskiej oraz życia religijnego jej członków. Zebrane materiały pod względem treści są w większości taksami. Z formalnego punktu widzenia należą natomiast nie do inwentarzy, mających charakter nieoficjalny (prywatny), lecz do wizji stanowiących urzędowe protokoły oględzin przeprowadzonych na życzenie jednej ze stron z urzędu. Zostały one spisane z udziałem osób wydelegowanych w tym celu przez podwojewodziego, konfederacki sąd konsyliarski, woźnego przysiężnego, sędziego sądu konsyliarskiego kondescencjonalnego, członków samorządu synagogi poznańskiej (syndyka/ szkolników i wierników) i osób bezpośrednio zainteresowanych z pomocą fachowych, żydowskich taksatorów. Jako takie są też niewątpliwie bardziej wiarygodne i przedstawiają większą wartość dowodową. Teksty wymienionych aktów publikujemy zasadniczo zgodnie z obowiązującą instrukcją wydawniczą źródeł historycznych 5 , stosując dzisiejszą pisownię przy zachowaniu dawnej formy fonetycznej, jednak nie bez pewnych odstępstw, a to ze względu na nieudolność i zmienność zapisów tych samych wyrazów w jednym akcie. Dlatego osobliwości i wady pisowni wszystkich aktów zaznaczamy w postaci wykrzyknika w nawiasach zwykłych, a niekiedy podajemy w nawiasach prostokątnych konieczne dla zrozumienia treści źródeł poprawne zapisy i uzupełnienia. Niejasności lub wątpliwości zaznaczono znakiem zapytania lub wykrzyknikiem. Łacińskie fragmenty publikowanych tekstów o charakterze urzędowych formuł zostały przetłumaczone na język polski, co zaznaczono przez ich ujęcie w nawiasy < >. Zastosowaliśmy również właściwą alineację i interpunkcję. Ponadto pod tekstami spisów podano (głównie za

Słownikiem języka polskiego J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W Niedźwiedzkiego, 1: I-VIII, wyd. II, Warszawa 1952-1953) znaczenie występujących w publikowanych tekstach wyrazów staropolskich, które wyszły już z użycia i dziś są niezrozumiałe. Informacje dotyczące osób innych niż wymienioneJ a występujących w aktach, umieszczono w przypisach. Ze względu na wpis do księgi grodzkiej pierwszego aktu nie tylko w polskiej, ale i hebrajskiej wersji, dopisek do drugiego oraz podpisy pod obu aktami w alfabecie hebrajskim załączono do ich drukowanych tu tekstów również fotokopie oryginałów.

* * * Spisy towarów i innych składników majątku ruchomego i nieruchomego Żyda poznańskiego, kupca Abraama Izaaka z 27 marca 1786, zajętych i zabezpieczonych przez syndyka i starszych synagogi poznańskiej na polecenie podwojewodziego poznańskiego. Kopia

Specyfikacja towarów starozakonnego Abraam[a] Izaaka, obywatela synagogi poznańskiej, które w dwóch szafach i jednym fasku, tudzież i w jednym miechu znajdujących się w kramnicy starozakonnego Icka Mendla. Z tych starsi synagogi poznańskiej za dyspozycją Jaśnie Wielmożnego Mości Wojewody Poznańskiego 6 przez Izaaka Wulffowicza syndyka i Abraama szkolnego rabinowskiego, Beniamina szkolnego, starszych synagogi, przysiężnych, w synagodze poznańskiej wiernikami do wszelkich interesów będących z (?) pieczęciem synagodzkim (!) zapieczętowali, to jest:

S[ z ]pilek różnych, papierków Merli w dwóch resztach Tasiemki nicianych (!), sztuk Włóczki modre i czarne, paczków (!) Niczi [nici] białe, paczków (!) Czech wanecki (!) [wenecki] biały i żółty resztami, sztuk Smelcu w resztach, sztuk Koronki czarne, jedwabne, s[ z ]tuczków Aksamitki czarne, sztuczków Grzebinki białe, sztuk Guziki czarne, półpaczkę (!) Dit[t]o, mosiężne papierkami Chustki bagazjowe, przednie, sztuk Dit[t]o, półjedwabnych, różowych, sztuk Dit[t]o, jedwabnych przedni[ch], sztuk Dit[t]o, bagazjowe [sztuk] Rękawiczki skórzane, para jedna, z futrem 28 4 2 2 46 6 5 1 6 11 5 7 13 20

Zbigniew Chodyła

Dit[t]o, męskie Pończoch[y] męskie, kasztanowate, par Dit[t]o, mniejszych, par Stążki, koronki z różnego gatunku, resztami Dit[t]o, resztami, rozmaite Pończoch bawełnianych, par Dit[t]o, nicianych, męskich, par Stążek jedwabnych, różnego gatunku, resztami Sznorek(!) nicianych, wąskich, paczkę Tasiem cuperfinowych, szarych, sztuk Dit[t]o, różnych kolorów, resztami Koronki saskie, resztami, sztuk Stążki jedwabne, różnego gatunku, reszty Dit[t]o, jedwabnych, rozmaitych, rozwinione (!) Dit[t]o, dit[t]o, szerokich, przednich, w resztach Tasiemki niciane, paczkę W skrzynie (!) Lichtarze blaszanych, mosiężnych (!), sztuk Dit[t]o, na śrzodku izby wiszący, mosiężny Cyna, sztuk Kociołek miedz[i]Any Miseczki mosiężne Merli K[ r] aj ki kilka łokci 4 7 31 15 38 3 10 1 4 70 9 16 1 1 5 1 2 6

Podpis w alfabecie hebrajskim

Reproductum in termino condescensionis die vigesima septima mensi Martii Anno Domini 1786 Posnaniae agit et cetera <Sporządzono (zadecydowano) podczas kondescencji [wyrokowania kompletu sądu na miejscu spornych okoliczności po dokonaniu wizji] odbytej dnia dwudziestego siódmego miesiąca marca roku Pańskiego 1786 w Poznaniu i tak dalej>.

Vitalis Bogucki vicepalatinus posnaniensis 7 <podwojewodzi poznański> m[anu] p[ropria] <ręką własną> (ryc. 1).

Na k. 102-102v ten sam tekst pismem hebrajskim (ryc. 2).

Regestr majątku, tak ruchomego, jako i nieruchomego, starozakonnego Abraama Isaaka, kredytorom na tablicę podanego podczas zjazdu w Poznaniu dnia dwudziestego dziewiątego miesiąca marca roku 1786 spisany.

1 mo Domostwo od połowy ku wierzchowi, to jest izba jedna i komora jedna na jednym piętrze, pod dachem komory dwie, nad kamienicą jego całą jest (!). 2 do Ławki dwie męskie w bóżnicy stary (!).

Ryc. 1. Wykaz towarów i innych składników majątku Żyda poznańskiego Abraama Izaaka z 27 III 1786 r.

Zbigniew Chodyła

Ryc. 2. Spis towarów i innych składników majątku Żyda poznańskiego Abraama Izaaka z 27 III 1786 r. w języku (piśmie) hebrajskim

3 tio Ławki białogłowskie w nowej bóżni cy 8 dwie.

4 to Towary wszystkieJ które się znajdują pod pieczęcią [w] dyspozycji Jaśnie Wielmożnego Wojewody.

5 to Koka jednaJ w posesyi Jego Mości Pana Bruchwickiego 9 .

6 to Miejsca trzYJ gdzie przekupki siedzą.

7 mo Skrzynia z ceną, miedzią [tj. naczyniami z cyny i miedzi] zapieczętowana. 8 vo Koka druga, w posesji Jego Mości Pana Rerenta 1o .

Podpis w alfabecie hebrajskim

Reproductum in termino condescensionis Posnaniae die vigesima septima mensi Martii Anno Domini 1786 agit et cetera <Sporządzono(zadecydowano) podczas kondescencji poznańskiej odbytej dnia dwudziestego siódmego miesiąca marca roku Pańskiego 1786 i tak dalej>.

Vitalis Bogucki vicepalatinus posnaniensis <podwojewodzi poznański> m[anu] p[ropria] <ręką własną> (ryc. 3)

Ryc. 3. Rejestr majątku Żyda poznańskiego Abraama Izaaka, podanego kredytorom, z 29 III 1786 r.

Zbigniew Chodyła

Taksa koki i ławki w bóżnicy, to jest starozakonnego Abraama Icka, które przez szkolnych rabinowskich i od starszych synagogi poznańskiej, tudzież i syndyka, na rozkaz Wielmożnego Jego Mości pana podwojewodziego poznańskiego otaksowane zostały w następujący sposób.

1 mo Kokę w kamienicy szlachetnego Jego Mość[ci] Pana Roranta, pisarza radzieckiego miasta Jego Królewskiej Mości Poznania, w której tenże Abram sam zawsze siedział, [z] towarami otaksowano [na] złotych 2 do Tamże przed kokami w trzech miejscach, gdzie kramarki siedzą, to jest pierwsza [w] miejscu od rynku (!,) złotych Ditto, druga podle [obok] niej [złotych] Ditto, trzecia [złotych] 3 tio Kokę w kamienicy Jego Mości Pana Brukwickiego [złotych] 4 to Dwie ławki męskie w bóżnicy starej, to jest jedna, gdzie sam siedzi, otaksowana, złotych Ditto, druga [na złotych] sto Dwie ditto, Białogłowska w drugiej bóżnicy, to jest jedna, gdzie sama siedzi [na złotych] Druga w tejże samej bóżnicy [na złotych] 400 1100

Dopisek i trzy podpisy w alfabecie hebrajskim.

Reproductum in termino condescensionis die vigesima septima mensi Martii Anno Domini 1786 agit et cetera Posnaniae <Sporządzon o(zadecydowano) w czasie odbywania sądów kondescencjonalnych [zjazdowych] dnia dwudziestego siódmego miesiąca marca roku Pańskiego 1786 i tak dalej w Poznaniu>.

Vitalis Bogucki vicepalatinus posnaniensis <podwojewodzi poznański> m[anu] p[ropria].

<ręką własną> (ryc. 4)

Archiwum Państwowe w Poznaniu, Księgi grodzkie, Poznań. Gr. 1180, relationes, protocollon, kk. 84-84v, 102, 103, 104.

II.

Spisy długów i majątku nieruchomego i ruchomego Żyda poznańskiego Izraela Jakuba sporządzone przez Izaaka Wulffowicza, syndyka synagogi poznańskiej, dnia 29 marca i 4 maja 1786 r.

Actum Posnaniae in residentia officii subscribendi die vigesima nona mensis Martii Anno Domini Millesimo Septigentessimo Octuagesimo Sexto <Działo się w Poznaniu w siedzibie urzędu niżej podpisanego, dnia 29 miesiąca marca roku Pańskiego tysiąc siedemset osiemdziesiątego szóstego>.

Ryc. 4. Taksa ko oraz ławek w bóżnicach poznańskich związana z inwentarzem majątku Zyda poznańskiego Abraama Icka (Izaaka) z 27 1111786 r.

Zbigniew Chodyła

Regiestr (!) długów na osobie starozakonnego Izraela Jakuba, w majątku jego (!) znajdujących się

Czerwone złote

Złote

Dług Wielmożnego Jego Mości Pana Zabłockiego ll dukatów 82 fI. 9.

Dług Wielmożnej Jej Mość[ci] Pani Morzyckiej # [dukatów albo czerwonych złotych] 38, ditto Dług Jego Mości Pana Osieckiego # 9, ditto Dług Rywki żony za wiano wniosku [od majątku wniesionego] do domu mężowskiego # 100, ditto Dług Wielmożnej Jej Mości Pani Gumowskiej # 12, ditto Dług złotnika Burkierta 12 # 9, ditto Dług Wielmożnego Jego Mości Pana Łakińskiego, społeczny [z] Samuelem Jakubem na # 40 Suma efficit [Suma czyni] 9 9

Poniżej podpis w alfabecie hebrajskim

Alterius regestri tenor talis < Drugiego regestru brzmienie takowe>.

Pod tabelą podpis: Izrael Jakub Zyd

Majątek

1 izba 2 alkierze 1 ganek [balkon, taras] 2 kominy do schowania, tudzież część w podwórku.

22 sztuk tak cenowych, jako też i mosiężnych, na które wziął(!).

1 ławka w bóżnicy po starozakonnym Józefie Swarzędzkim, a bracie stryJecznym.

Ławka w bóżnicy wysokiej własna starozakonnego Izraela Jakuba otaksowana została w czerwonych złotych cztery, dico # [dukaty] 4/ na co się podpisuję i zaświadczam w Poznaniu dnia czwartego miesiąca maja roku 1786 tego . Ruchome rzeczy nie wyrażają się, bo są misterne [drobneJ małe], jako to stoły/ stołki, skrzynki, szafki i inne etc.

Podpis w alfabecie hebrajskim, ten sam co powyżej.

Izaak Wulffowicz syndyk synagogi poznańskiej.

m[ anu] p[ ro ]p[ ria]

Ultimae ad extremum taxae tenor ejusmodi <Ostatniej aż do końca taksy(szacunku) brzmienie takowe>.

Komportuje [składa] starozakonny Izrael Jakub cyny i miedzi, jako to talerzy i półmisek (!) etc., które w synagodze poznańskiej były zważone i otaksowane/ to jest wszystkiego cyny funtów czterdzieści dziewięć, dico funtów 49/ a każdy funt po groszy czterdzieści efficit <czyni> złotych polskich sześćdziesiąt pięć groszy dziesięć, dico fl. 65 gr 10. Lampa miedziana [w nadpisaniu: mosiężna] otaksowana [oszacowana na] złotych (!) ośmnaście, garnek miedziany otaksowany [na] złotych dziesięć. Suma efficit <suma czyni> złotych dziewięćdziesiąt trzy groszy dziesięć. Co zaświadczam dnia i roku jako wyzej.

Izaak Wulffowicz syndyk synagogi poznańskiej.

m[ anu] p[ ro ]p[ ria]

Oryginale vero ejusdem decreti condescencionalis una cum regestris circa hocce decretum acticatis, hic circa acta praesenti relictum ac ejusdem in sur scep ]tum est < Oryginał zaś tegoż dekretu sądu kondescencjonalnego razem z regestrem przy tym dekrecie wpisanym i do akt niniejszych pozostawiony znajduje się w suscepcie [tj. protocollonie, protokole, w tym wypadku brulionowej postaci księgi grodzkiej] > (ryc. 5).

Specyfikacja żydowska, która się znajduje przy małej s[z]kółce żydowskiej

1moJedna izba, a przy ni[ej] się znajduje 2.[druga], schowanie[spiżarnia] i kuchenka mała. 2doJeden ganek [ganek - taras, balkon], którego zażywają podczas Kuszków [kuczków] 3 tio Także schowanie [spiżarnia, tu: strych] 1. [jedna] pod dachem

Archiwum Państwowe w Poznaniu. Księgi grodzkie. Poznań. Gr. 1180, relationes, protocollon, k. 722-726.

III.

Opis wnętrza kamienicy (mieszkania), futer i innych składników majątku ruchomego Żyda poznańskiego Zychinda Jakuba, kuśnierza (lub handlarza futrami), z 29 listopada 1792 r., dokonany przez Stefana Kurzewskiego, członka Sądu Konsyliarskiego Sądów Konfederacji Targowickiej Generału Województw Wielkopolskich, w związku z ich przekazaniem w posiadanie Lajzera Aarona, Żydowi poznańskiemu, celem odzyskania przez niego długu.

Oblata traditionis lapidae pro re infideli Leyzer Aron <Wpis [aktu] przekazania kamienicy na rzecz niewiernego Lejzera Arona>

Zbigniew Chodyła

Ryc. 5. Fragment irwentarza majątku Zyda poznańskiego Izraela Jakuba ze spisem cyny i miedzi z 4 V 1786 r.

Ad officium et acta praesenti castrensi Posnaniensi personaliter veniens infidelis Layzer Aaron Judaeus et incola Posnaniensi nomine et pro parte sui offerentis obtulit officio praesenti ad acticandum et actis ejus in suo oryginali relinquendi traditionem lapidae infrascriptae per Illustrum Magnificum Stanislaum Kurzewski consiliarium Palatinuum Majoris Polonia e expeditam, manu ejusdem Illustrissimi Magnifici Stanislai Kurzewski propria subscriptam infrascriptam cujus tenor de verbo ad verbum sequitur est quae? talis. < Do urzędu i akt ninijszych grodzkich poznańskich osobiście przyszedłszy, niewierny Lajzer Aaron, Zyd i mieszkaniec poznański, w imieniu własnym i na rzecz swoją przedstawił urzędowi niniejszemu do wpisu i wciągnięcia do akt jego oryginalny akt tradycji kamienicy spisany przez wydelegowanego Jaśnie Wielmożnego Stanisława Kurzewskiego, konsyliarza województw wielkopolskich, ręką własną tegoż Jaśnie Wielmożnego Stanisława Kurzewskiego podpisany, którego brzmienie od słowa do słowa jest, jak następuje>

Działo się w Poznaniu, w kami[e]nicy przez Zydów zamieszkalnej (!)/ w ulicy Małej, ku klasztorowi wielebnych Ojców Dominikanów ciągnącej się, dnia dwudziestego dziewiątego listopada, roku Pańskiego tysiąc siedmset dziewięćdziesiąt drugiego, przed Sądem Konsyliarskim, poniżej na podpisie wyrażonym/ w przytomności urodzonych Faustyna Bilawskiego, Józefa Racięskiego, tudzież opatrznego Andrzeja Bełkowskiego z Poznania, woźnego przysięgłego, dzieło niniejsze ogłaszającego. Sąd Konsyliarski, poniżej wypisany, stosując się do wyroku w Sądach Konfederackich Generału Województw Wielkopolskich 13 , w czwartek, w sam dzień Wszystkich Świętych, to jest dnia pierwszego miesiąca listopada roku bieżącego, między starozakonnymi Lajzerem A[a]ronem z jednej i Zychindem Jakubem z drugiej strony zapadłego [w sprawie] sumy pięć tysięcy złotych polskich na weksel winnej wraz z prowizjami po siedm od sta od uchybionego terminu rachowanemi, tudzież luitą (!) grzywien czternastu polskich opłacenie nakazującego. A w przypadku [ich] niezapłacenia na terminie tymże wyrokiem wyznaczonym/ podanie dóbr i sprzętów tak w sumie, jako i prowizjach wskazującego. Tudzież zażalenia do ksiąg grodzkich poznańskich dnia 26 miesiąca i roku w akcie wyrażonych przez starozakonnego Lajzera Aaron[a] naprzeciw starozakonnemu Zychindowi Jakubowi względem niewypłacenia sumy wyrokiem powyższym przysądzonej, owszem sprzeciwienie się temuż wyrokowi dowodzącego/ zaniesionego na żądanie starozakonnego Lajzera Aaron[a]. Na grunt miasta Poznania dnia dzisiejszego zjachawszy i tam jurysdykcją swoję (!) przez woźnego w dziele wyrażonego umocniwszy, podanie dóbr i sprzętów starozakonnego Zychinda Jakuba w poniżej opisanym sporządził sposobie. A najprzód oddaje się w sumie pięciu tysięcy złotych polskich, tudzież prowizjach, po siedm od sta rachować mianych, jako też luicie grzywien 14. polskich, wyrokiem konfederackiem powyżej z dnia i roku wypisanym stronie prawem przekonywającej przysądzonych, w kami[e]nicy przez starozakonnego Zychinda Jakuba zamieszkalnej (!). Na pierwszym piętrze izba jednaJ do której wchodząc są drzwi pojedyncze na zawiasach żelaznych z klamką, okna trzYJ w których szyb sześć wybitych, piec w kafle białe i kominek, podłoga i pasowa z tarcic sosnowych/ lisztwy na ścianie naokół tej izby ciągną się. Z tej izby alkierz, do którego drzwi na zawiasach żelaznych z zamkiem złym, w tym alkierzu pieca i komina nie masz tylko okno jedno małe. Na drugiem zaś piętrze również izba jednaJ do której wchodząc są drzwi pojedyncze na zawiasach żelaznych, z klamką, okna dwaJ z których jedno pomniejszeJ piec w kafle białeJ podłoga i pasowa z tarcic sosnowych. Z tej izby są drzwi do alkierza, podwójneJ na zawiasach żelaznych bez zamku, pieca i komina w alkierzu nie masz, okno jedno w drzwiach z alkierza znajduje się, podłoga i pasowa z tarcic sosnowych. Oddają się także futra, jako to wilków sztuk 18 [wartości] czerwonych złotych 18(!), niedźwiedzi sztuk 6 czerwonych złotych sześć, z baranków kasztanowatych czujów cztery [warte] czerwonych złotych dwanaście, ośm błamów zająców białych [wartych] czerwonych złotych sześć, lisów błamy cztery [warte] czerwonych złotych ośm, królików błamów siedm [wartych] czerwonych złotych cztery, szopów trzy bunty [warte] czerwonych złotych ośm, baranków

Zbigniew Chodyła

Ryc. 6. Fragment opisu wnętrza kamienicy (mieszkania) i innych składników majątku Żyda poznańskiego Zychinda Jakuba, kuśnierza lub handlarza futrami, z 29 XI 1792 rgrubych sztuk dwanaście [wartych] czerwonych złotych dwaJ lisów dwa bunty [warte] czerwonych złotych sześć, baranków białych trzy błamy [warte] czerwone złote dwaJ czuja z szopami jedna [warta] złotych cztery, popielic ów jeden i pół błama [wartych] czerwonych złotych siedm, przez starozakonnych Samuela Jakuba i Fajbel Gierszona, kuśnierzy, w przytomności strony prawem przekonanej w powyższych kwotach taksowane. Na ostatek podaje się ceny sztuk dwadzieścia i jeden [o wartości] złotych polskich sto trzYJ imbryczków mosiężnych dwaJ miska mosiężna jednaJ moździerze mosiężne dwaJ lichtarz mosiężny jeden, sabaśnik mosiężny jeden, to wszystko [warte] złotych sześćdziesiąt, imbryczków miedzianych dwaJ kociałek w piecu miedziany jeden, ta miedź [warta] złotych dwadzieścia. Pościeli sztuk dziesięć [wartych] złotych sto. Książki trzy [warte] złotych sześć. Płaszcze sabatowe dwaJ tałes jeden, czapki dwie, fieranki (!) dwie u łóżka, czerwoneJ płócienne/ to. wszystko [na] złotych trzydzieści sześć przez starozakonnego Icka Matyssa, Zyda synagogi poznańskiej, w obecności strony prawem przekonanej w powyższych kwotach oszacowane zostało. Które to powyżej wypisane izby z alkierzami, jako i futra, tudzież sprzęty ruchome w ilości swej wypisaneJ starozakonnemu Lajzerowi Aaron[owi] oddawszy onegaż w posesją tych izb i alkierzy wwiązał i w spokojnym posiedzicie1stwie zostawił dzieła niniejszego mocą. Stanisław Kurzewski, konsyliarz m[anu] p[ropria]

Oryginale vero ejusdem traditionis hic circa acta praesenti relictum est < Oryginał zaś tejże tradycji [aktu przekazania majątku wykazanego w wizji] jest pozostawiony tu w niniejszych aktach> (ryc. 6).

Archiwum Państwowe w Poznaniu. Księgi grodzkie. Poznań. Gr. 1208, relationes, protocollon, k. 359, 360-360v. i 292.

Wyrazy przestarzałe aksamitka (aksamitki) wstążka, wstążeczka z aksamitu, opaska aksamitna alkierz pokój (boczny) bagazjowe wykonane z bagazji, tkaniny bawełnianej, zwanej też płótnem tureckim białogłowski kobiecy błam sztuka futra pewnej miary, zszyta z mniejszych futer, przeważnie składana w dwie poły bóżnica!bożnica dom modlitwy Żydów bunt (bunty) wiązka futer, szczególnie składająca się z 15 sztuk (mendla) cuperfinowe (kuperfinowe) tasiemki, tasiemki wykonane z materiału o kolorze miedzi? czech/cech powłoczek poduszki, pierzyny; poszewka czuja (czuje) długa suknia wełniana podszyta futrem dico mianowicie

Zbigniew Chodyładitto to samo, takie samo, toż fasek beczka fIorenus (f polonicialis), w skrócie fI. złoty (złoty polski), tj. 4 grosze srebrne lub 30 groszy zwykłych, miedzianych grzebinki grzebienie, grzebyki koka buda, kiosk kramarski? komin do schowania schowek w ścianie krajka koronka lub przeważnie taśma do obszywania brzegu sukna lub innej tkaniny kramarki przekupki handlujące bezpośrednio na ulicy lub placu, drobnym (np. galanteryjnym) towarem kramnica buda kramarska, kram, stragan w podcieniu domu kuczki żydowskie święto Szałasów albo Namiotów (trwające siedem dni od 15-16 do 22 Tiszri, pierwszego, jesiennego miesiąca roku żydowskiego) lisztwy (listwy) półki luita (od łac. luita lub raczej luito, luitionis) zapłata; wina, kara pieniężna, grzywna merla (merle) kawałek usztywnionego muślinu płaszcz sabatowy płaszcz zakładany w czasie szabatu, głównie na czas wyjścia do bóżnicy posesja posiadanie posowa sufit, strop rozwinione rozwinięte sabaśnik/szabaśnik pająk, żyrandol lub lichtarz wieloramienny używany w czasie szabasu smelc/szmelc szkliwo na metalach, glazura, emalia wykonywane na gorące; tu może tkanina przetykana złoto- lub srebrnogłowiem; zapona zdobiona szmelcem - nićmi złotymi lub srebrnymi w motywy kwiatowe i wysadzana drogimi kamieniami stążki wstążki szkolny sługa, woźny synagogi, pomagający rabinowi, także w doglądaniu szkoły. sznorki pasmo z nici, jedwabiu, włóczki, gutaperki; w rodz. żeńskim sznurka wstążka, tasiemka, także ozdobna sztuczka kawałeczek tałes duża chusta w czarne i białe pasy narzucana przez Zydów na siebie podczas modłów pokutnych, w której byli i są oni grzebani po śmierci wiernik kasjer gminy żydowskiej przechowujący pieniądze, weksle, kontrakty i różne papiery wartościowe

PRZYPISY:

1 Potwierdzają to także najnowsze publikacje: Materiały źródłowe do dziejów Zydów w księgach grodzkich dawnego województwa krakowskiego z lat 1674-1696, oprac. A. Kaźmierczyk, Kraków 1995; J. Krupa, Problematyka żydowska w księgach grodzkich krakowskich w czasach Augusta (1697-1733), "Acta Universitati Wratislaviensis", nr 1876, Prawo 251, 1996, s. 213-221; A. Kaźmierczyk, Sądy grodzkie Zydzi w drugiej połowie XVII w. (na podstawie akt grodzkich województwa krako'lpskiego), "Sląski Kwartalnik Historyczny Sobótka", 'I 51, 1996, z. 1-3, s. 178-186; tenże, Zydzi w sądach grodzkich (na podstawie akt grodzkich województwa krakowskiego), "Miscellanea Historico-Archivistica", 'I , Warszawa 1999, s. 163-171; H. Gmiterek, Księgi grodzkie lubelskie jako źródło do dziejów Zydów w okresie panowania Augusta II Sasa, [w:] Drogą historii. Studia ofiarowane Profesorowi Józefowi Szymańskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, pod red. r Dymmela,. K. Skupieńskiego, B. Trelińskiej, Lublin 2001, s. 287-295; Materiały źródłowe do dziejów Zydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jan£f III Sobieskiego 1669-1697, oprac. H. Gmiterek, Lublin 2003; Materiały źródłowe do dziejów Zydów w księgach lubelskich z doby panowania Augusta II Sasa 1697-1733, oprac. H. Gmiterek, przedmowa A. Tellera, Lublin 2001.

2 Stanowią je dla Żydów poznańskich: spis rzeczy Tewlów sporządzony dla celów sądowych w 1768 r., inwentarz pośmiertny kupca Marka Knyplowskiego z 1 XI 1769 r., inwentarz pośmiertny zbiegłego Jakuba Eliasza z 16 III 1778 r., inwentarz pośmiertny Seligmana, doktora, z 14 IV 1787 r., [w:] Inwentarze mieszczańskie z wieku XVII z ksiąg miejskich i grodzkich Poznania, 'I II 1759-1793, przygqtowali do druku J. Burszta i Cz. Łuczak, Poznań 1965, ss. 67, 87-88, 150, 244-245. Dla Zydów kaliskich znane są: rejestr towaru wybranego przez szlachcica Adama Pretwicza w kramie kupca Aleksandra Kempińskiego z 10 X 1776 r., rejestr majątku kupca Abrahama Maśkiewicza z 22 VI 1781 r. i taksa rzeczy pozostałych w kramie zbiegłego kupca Szabsze Izraelowicza z 17 X 1788 r. [w:] Inwentarze majątkowe mieszkańców Kalisza z drugiej połowy XVIII wieku, zebrał i przygotował do druku W Rusiński, "Rocznik Kaliski". 'I VII, Poznań 1974, ss. 220-221,254-255 i 302-303.

3 Opisy i lustracje Poznania z XVI-XVIII wieku, przygotował do druku M.J. Mika, Poznań 1960 (dalej: Opisy i lustracje.. .), s. 259-260.

4 Wynika to z.tekstu źródła. Dom takiż [tzn. z pruska murowany] Layzera [zapewne Aarona] przy ul. Zydowskiej za murem wymienia Inwentarz miasta Poznania... z 1779 r., zob.

Opisy i lustracje..., s. 258.

5 Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI do XIX wieku, red. naukowy K. Lepszy, Wrocław [1953].

60'Yczesnym wojewodą poznańskim, który z urzędu zajmował się załatwianiem spraw Zydów (ważniejszych - osobiście, a pozostałych przez swego zastępcę - podwojewodziego), był od 6 II 1786 r. Józef Klemens Mielżyński, przedtem wojewoda kaliski, zmarły 5 IX 1792 r., zob. Mielżyński Józef Klemens Krzysztof h. Nowina (1729 -1792). Polski słownik biograficzny. 'I XX, Wrocław 1975, s. 782-784 (tekst W Dworzaczka) i Urzędnicy wielkopolscy XVI-XVIII wieku. Spisy, oprac. A. Bieniaszewski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1987, poz. 1031. 7 Witalis Bogucki, syn Stanisława i Rozalii z Wojciechowskich, wdowy po Janie Rudowskim, wspomniany w r. 1745, właściciel najpierw wsi Niepruszewa z pustką Radwankowem (1763-74), Gowarzewa i Synowic (1774-76), Otusza z folwarkiem Wygodą (od 1774 r.) w pow. poznańskim, Dębowca w pow. Gnieźnieńskim (od 1779 r.), skarbnik (1769-76), wojski mniejszy (1776-79) i podwojewodzi poznański (od 25 IX 1785 r., od 1 III 1786 r. zaprzysiężony na tym urzędzie), zmarł przed 29 XI 1788 r., z drugiej żony Elżbiety Lutomskiej (od 1761) miał dwie córki i syna Tomasza. Teki Dworzaczka. Materiały historyczno-genealogiczne do dziejów szlachty wielkopolskiej XV-XX w., CD-ROM, wersja 1.2.0, Kórnik-Poznań 1997; Archiwum Państwowe w Poznaniu, Księgi grodzkie, Wschowa, Gr. 217 (l. 1757-60), k. 358v.-360, 399-399v. i 419-419v.; Gniezno, Gr. 238 (r.1789), k. 1018-1018v.; Urzędnicy wielkopolscy XVI-XVIII wieku. Spisy, oprac. A. Bieniaszewski, Wrocław 1987, poz. ?62 i 1058. 8 Zydzi mieli w Poznaniu w okresie staropolskim dwie bóżnice, jedną zwaną "starą", wymienioną w źródle wyżej, i drugą "nową". Pierwsza zbudowana ok. 1367 r., znacznie powiększona w 1555 r., stała naprzeciwko kościoła 00. Dominikanów, na rogu ulic Przed

Zbigniew Chodyła

Mnichy (dziś części .ul. Szewskiej) i bez nazwy (dziś w części ul. Dotp.inikańskiej), przecinającej ulice: Małą Zydowską, Sukienniczą, zwaną też Tkacką lub Zydowską, oraz Wroniecką. Padała pastwą częstych pożarów, z których po ostatnim w 1803 r. nie została już odbudowana. Druga, "nowa", nazywana także bóżnicą echemiasza, stojąca obok starej bóżnicy, przy wspomnianej ulicy bez nazwy i ul. Małej Zydowskiej, została wzniesiona w nieznanym czasie. Oprócz tych bóżnic starozakonni poznańscy posiadali dwa domy modlitwy, jeden dla mężczyzn, drugi dla kobiet, a także Bachurim, czyli dom modlitwy dla dzieci. J. Łukaszewicz, Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, I I, Poznań 1988, ss. 74 i 92 (przyp. 60). Według Inwentarza miasta Poznania... z 1779 r. dwie murowanę bóżnice stały wówczas przy.kamienicy synagogi poznańskiej zlokalizowanej przy ul. Zydowskiej za murem [Małej Zydowskiej], w której mieściły się wówczas jej archiwum i kancelaria. Przy tej ulicy jest w nim wymieniona także: "Kamienica z przodku pusta Izraela Abrahama, za którą szkoła i bóżnica murowane stoją", zob. Opisy i lustracje..., s. 259.

9 Tu i poniżej chodzi apewne o Franciszka Bruchwickiego, osiadłego lite!ata, w którego kamienicy przy ul. Zydowskiej w 1779 r. trzymało swe kramy siedmiu Zydów, por. Opisy i lustracje..., s. 258.

10 Tu i poniżej, pod dwiema formami mylącego zapisu: Rerenta i Roranta, chodzi najpewniej o jedną i tę samą osobę, mianowicie Michała Rorera, pisarza radzieckiego, osiadłego liteata, w 1779 r. właściciela wzmiankowanej kamienicy (dziś Stary Rynek 100, narożnik ul. Zydowskiej), pustego placu przy ul. Wronieckiej i ogrodu na przedmieściu Gaski, zob. Opisy i lustracje..., ss. 255-256 i 284.

11 Prawdopodobnie Józefa Zabłockiego, starosty trzebiesławskiego, mającego w 1779 r.

kamienicę przy ul. Butelskiej (dzisiejszej Woźnej), zob. Opisy i lustracje..., s. 267. 12 Zapewne Chrystiana Burchardta, złotnika, nie osiadłego, nieliterata, w 1779 r.

mieszkającego komorą w kamienicy Małgorzaty Więckiewiczowej wdowy, osiadłej szynkarki, nieopodal ratusza, Opisy i lustracje..., s. 251. 13 O organizacji tych sądów pisze J. Sobczak, Sądy konfederacji targowickiej województw wielkopolskich 1792-1793 r. , "Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza", 25, I 13:1979, z. 1, s. 163-177.