WZDŁUŻ WARTY, CZYLI UROKI DĘBINY

Kronika Miasta Poznania 2002 Nr3 ; Wśród zwierząt i roślin

PAWEŁ ŚLIWA

D ębińSki klin zieleni obejmuje tereny położone w południowej części Poznania. Od zachodu ograniczają go ulice: Dolna Wilda i Piastowska, od północy - Hetmańska z mostem Przemyśla I, a wschodnią i południową granicę stanowi rzeka Warta. Całość ma powierzchnię ok. 260 ha. Środkową i północną część klina pokrywa drzewostan o charakterze najbardziej zbliżonym do naturalnego ze wszystkich obszarów leśnych znajdujących się w granicach miasta będący pozostałością po dawnych łęgach rosnących w dolinie Warty. Teren ten należał niegdyś do klasztoru Karmelitów przy kościele Bożego Ciała, a później do księżnej Ludwiki Radziwiłłowej, która podarowała go miastu. W latach 40. XIX wieku został włączony do lasów komunalnych Poznania. Krajobraz Dębiny urozmaicają cztery duże stawy: Grundela, Słoneczny, Dębowy oraz Borusa, o łącznej powierzchni 10,3 ha, które tak naprawdę są starorzeczami Warty, kilka mniejszych oczek wodnych oraz kilkadziesiąt długich, prostokątnych stawów infiltracyjnych ujęcia wody pitnej utworzonych w okresie międzywojennym i w czasie II wojny światowej. Wodę pompuje się do nich z Warty, następnie filtruje przez naturalne warstwy piasków oraz żwirów i poprzez system drenaży zbiera w sieć wodociągów. Strefa ochronna ujęcia wody zajmuje blisko 182 ha obszaru klina i jest zamknięta dla ludzi. Bardzo ważny element hydrograficzny tego terenu to Warta, której lewy brzeg na odcinku ok. 4 km wchodzi w skład klina. Jej obecność miała duży wpływ na dzisiejszy wygląd tego obszaru, rzeka nanosiła bowiem osady, które stanowiły podstawę do wytworzenia się gleb aluwialnych, takich jak mady rzeczne właściwe, mady rzeczne próchniczne czy mady rzeczne brunatne (Gałązka, Gornowicz 2001). Dębina, od wielu lat uznawana za teren o wysokich walorach rekreacyjnych, posiada cenną florę i faunę. Najlepiej zbadana jest roślinność środkowej i północnej część klina. Na obszarze tym stwierdzono występowanie 498 gatunków

Ryc. 1. Brzeg Warty w Dębinie porośnięty przez bujny las łęgowy i zakrzaczenia wierzbowe, fot. P. Śliwa

roślin naczyniowych, które należą do 82 rodzin i 292 rodzajów (Wrońska-Pilarek 2001). Na szczególną uwagę zasługuje dendroflora reprezentowana głównie przez drzewa liściaste związane z lasami dębowo-grabowymi, a także łęgami i olsami, m.in. dąb szypułkowy (Quercus robur), grab zwyczajny (Carpinus betulus), klon pospolity (Acer platanoideś), klon polny (A campestre) , lipę drobnolistną (Tilia cordata), jawor (Acer pseudoplatanus), wiąz szypułkowy (Ulmus laevis), olszę czarną (Alnus glutinosa), jesion wyniosły (Fraxinus excelsior) oraz topole - białą (Populus alba) i czarną (P. nigra).

W dębińskim drzewostanie można ponadto odnaleźć gatunki wprowadzone przez człowieka, sosnę zwyczajną (Pinus sylvestris) i brzozę brodawkowatą (Betula pendula), a także gatunki obce dla naszego regionu - buk

Ryc. 2. Stare dęby i buki należą do najcenniejszych elementów przyrodniczych Dębiny, fot. P. Śliwa

Paweł Śliwa

Ryc. 3. Malownicze stawy na Dębinie, fot. P. Śliwa

Ryc. 4. Chroniony bluszcz pospolity jest rośliną długowieczną, żyje nawet kilkaset lat, fot. A. Kepelzwyczajny (Fagus syhalica), świerkpospolity (Picea abies) czy jarząb mączny (Sorbus aria) oraz szwedzki (S. intermedia). Lasy Dębiny mają bogate podszycie. Spotykamy tu bez czarny (Sambucus n igra), dereń świdwę (Cornus sanquinea), głóg jednoszyjkowy (Crataegus momogyna), głóg odgiętodziałkowy (C. rhipidophylla) i leszczynę pospolitą (Corylus avelIana) oraz cztery gatunki roślin drzewiastych objętych ochroną: bluszcz pospolity (Hedera helix), kalinę koralową (Viburnum opulus), kruszynę pospolitą (Frangula alnus) i porzeczkę czarną (Ribes nigrum). Sześć gatunków drzew i krzewów znajduje się na Czerwonej liście roślin zagrożonych i ginqcych w Wielkopolsce (Wrońska - Pilarek, S tasik 2001).

Rośliny występują w charakterystycznych dla siebie zbiorowiskach. Na terenie dębińskiego klina zieleni odnotowano (Danielewicz 2001) kilka zbiorowisk leśnych i zaroślowych, a także zbiorowiska szuwarowe oraz antropogeniczne zbiorowiska leśne i nieleśne. Do tych pierwszych zalicza się: nadrzeczny łęg wierzbowy (Salicetum albo-fragilis), wikliny nadrzeczne (S. triandro-viminalis), ols porzeczkowy (Ribeso nigri-Alnetum), łęgjesionowo-olszowy (Fraxino-Alnetum) oraz łęg wiązowo-jesionowy (Ficario- Ulmetum minoris). Dwa pierwsze zbiorowiska pokrywają brzeg Warty na znacznej części klina. Wikliny składają się tu przede wszystkim z wierzb: trójpręcikowej (Salix triandra), wiciowej (S. viminalis) oraz purpurowej (S. purpurea). Miejscami też występuje w nich wierzba biała (S. alba) i krucha (S. fragilis). Łęg wierzbowy natomiast tworzony jest głównie przez wierzby białą i kruchą oraz wiąz szypułkowy (Ulmus pedunculata) i topole: białą, szarą i czarną. Ols porzeczkowy, którego głównym składnikiem jest olsza czarna (Alnus glutinosa), należy do najrzadszych zbiorowisk na terenie Dębiny i wykształcił się w miejscach o utrudnionym odpływie wody. Także łęg jesionowo-olszowy zajmuje stosunkowo niewielkie powierzchnie klina. Oprócz olszy czarnej występują w nim jesion wyniosły i czeremcha pospolita (Padus racemosa). O wiele szerszy zasięg ma natomiast łęg wiązowo-jesionowy, w którego drzewostanie spotkać można: dąb szypułkowy, wiąz szypułkowy, buk, grab, jawor, klon pospolity i polny, lipę drobnolistną czy jesion wyniosły. W wielu miejscach bujnie rozwijają się podszyt i runo. Grąd środkowoeuropejski (Galio sylvatici-Carpinetum betuli) składa się z dębu szy

Ryc. 5. Podobne do klonu liście kaliny koralowej jesienią zmieniają kolor na czelWony, fot. A Kepel

Paweł Śliwapułkowego oraz grabu (Carpinus betulus). Często towarzyszą im takie gatunki, jak lipa drobnolistna, klon polny i klon pospolity. Do zbiorowisk zaroślowych spotykanych na Dębinie należą zarośla derenia świdwy oraz głogów i szakłaka (Rhamno-Cornetum sanguinei). Występują one dość często, zwłaszcza na obrzeżach lasów łęgowych. Natomiast inne zbiorowisko, zarośla bzu czarnego (Sambucetum nigrae), spotykane jest stosunkowo rzadko. Zespoły szuwarowe reprezentowane są przez szuwar pałki wąskolistnej (Typha angustifolia), pałki szerokolistnej (T. latifolia) , trzciny pospolitej (Phragmites australis) oraz manny mielec (Glyceria maxima). Występują w płytkich miejscach starorzeczy, czasami także na niektórych zbiornikach infiltracyjnych. Na terenie Dębiny stwierdzono występowanie ponad 70 gatunków porostów (Kepel1991). Kilka z nich to gatunki zagrożone i objęte ochroną. Szczególnie cenna jest grupa gatunków epifitycznych, bytujących głównie na korze dębów i innych starych drzew. Warto wspomnieć tu o mąkli tarniowej (Evernia prunastri), dawniej wykorzystywanej jako dodatek do chleba poprawiający jego aromat, a obecnie używanej w przemyśle farmaceutycznym jako utrwalacz zapachów. W części środkowej i północnej klina zebrano dotychczas 26 gatunków mchów należących do 21 rodzajów i 11 rodzin (Wrońska- Pilarek i in. 2001). Są to głównie mchy związane ze zbiorowiskami gradowymi, łęgowymi oraz olsami. Do najczęściej spotykanych zaliczyć można: dzióbkowca Amblystegium serpens, krótkosza (Brachythecium rutabulum), zęboroga purpurowego (Ceratodon purpureus), dzióbkowca Eurhynchium hians, rokieta cyprysowatego (Hypnum cupressijbrnie), rokietnika pospolitego (Pleurozium schreberi), knotnika zwisłego (Pohlia nutanś) oraz brodawkowca czystego (Pseudoscleropodium purum). Najliczniejszymi grupami są mchy rosnące na glebie i ściółce oraz na próchniejącym drewnie, którego na Dębinie nie brakuje. Mchy jednak spotkać można również na żywych drzewach czy w wodzie, choć tu liczniej występują tylko w starorzeczach, bo stawy infiltracyjne, ze względu na silne wahania poziomu wody oraz okresowe ich czyszczenie, nie są dla nich przyjaznym środowiskiem. Podobnie Warta - z powodu znacznego zanieczyszczenia i wydeptywania brzegów przez wędkarzy nie jest dobrym miejscem do rozwoju mszaków. Bardzo ciekawe są mchy rosnące na ukrytych wśród krzewów betonowych bunkrach - jednym z nich jest już bardzo rzadki w Wielkopolsce zwiolik różyczkowaty (Anomodon viticulosus). W żyznych lasach liściastych jesienią pojawia się wiele grzybów, m.in. pasożytujący na innych grzybach pochwiak pasożytniczy (Volvariella surrecta), który ma tutaj pierwsze i jedyne do tej pory stanowisko w Polsce (!) odkryte w 2000 roku przez Dorotę Celkę. Od lata do jesieni licznie występuje pieniążek pozrastany (Collybia confluens), często można też spotkać pieniążka palącego (C. peronata). Oba gatunki tworzą tzw. czarcie kręgi - grzybnia rozrasta się równomiernie we wszystkich kierunkach, a owocniki wykształcają się w rejonie przyrostów grzybni, więc znajdują się na zewnątrz okręgu, który z roku na rok ma coraz większy promień. Dawniej wierzono, że wewnątrz tych kręgów spotykają się czarownice! Na opadłych gałązkach owocują twardzioszek okrągły (Marasmius rotula) i kubek prążkowany (Cyathus striatuś), ten ostatni niekiedy bardzo licznie. Na nagiej ziemi w małych grupkach rosną miseczkowate workowce, np. ziemica półkulista

Ryc. 6. Pochwiaki pasożytnicze rosnące na rozkładającym się owocniku innego grzyba - gąsówki mglistej (Lepista nebularis). Na Dębinie znajduje się jedyne znane stanowisko tego pasożytniczego gatunku w Polsce, fot. D. Celka.

(Humaria hemisphaerica) i kustrzebka soczysta (Pezizza suceosa). Latem ijesienią obserwować można monetkę korzeniastą (Oudemansiella radicata), o długim do 20 cm, wysmukłym i cienkim trzonie oraz kapeluszu o średnicy kilku centymetrów. Pod bukami rosną niejadalne mleczaje śluzowate (Lactarius blennius) (in£ ustna D. Celka).

Dębiński klin zieleni zamieszkany jest przez wiele interesujących, często rzadkich w skali regionu zwierząt. Takie bogactwo teren ten zawdzięcza położeniu w dolinie Warty, zbliżonemu do naturalnego środowiska, oraz kontaktowi z obszarami pozamiejskimi. Mieszka tu wiele bezkręgowców. Cieniste, dość wilgotne partie lasu grabowo-dębowego oraz nawiązujące do nich wilgotne zarośla zamieszkują bogate gatunkowo zgrupowania ślimaków lądowych. Można tu często spotkać ślimaka zaroślowego (Arianta arbustorum), o muszli brunatnej, zwykle z licznymi, jasnymi plamkami i z ciemnym paskiem oraz białą wargą otaczającą brzeg jej otworu, a także ślimaka gajowego (Cepaea nemoralis), o muszli żółtej, różowej lub czerwonobrunatnej z ciemnymi paskami lub bez pasków i ciemnobrązową wargą. Pospolity jest ślimak winniczek (Helix pomatia) - największy gatunek spośród naszych oskorupionych ślimaków lądowych. Na suchych, słonecznych pagórkach oraz na zboczach nasypów żyją ślimaki kserotermofiłne o grubej muszli, np. ślimak przydrożny (Helicella obvia), o muszli białej, spłaszczonej i de

Paweł Śliwa

Ryc. 7. Bursztynek, ślimak Ż)jący na pograniczu wody i lądu, fot. A. Kepel

likatnie paskowanej. N a roślinności nadwodnej jedynymi licznie występującymi ślimakami są bursztynki (Succineidae), które swoim kolorem i kształtem przypominają kawałki bursztynu przyklejone do roślin (in£ ustna E. Koralewska - Batura).

N a roślinności zielnej oraz drzewach i krzewach obserwować można wielką rozmaitość chrząszczy należących do wielu rodzin. Do najczęściej spotykanych należą stonkowate (Chrysomelidae), o różnorakich, niekiedy niezwykle pięknych barwach (żółtawych, czerwonych, niebieskich, często z metalicznym połyskiem). Równie często występują tutaj przedstawiciele ryjkowców (Curculionidae), łatwo rozpoznawalnych po głowie przedłużonej w "ryjek", który u różnych rodzajów osiąga niezwykłą różnorodność kształtów i długości. Na liściach bytują ryjkowce z rodzaju naliściak (Phyllobius) i obryzg (Polydrusus)o krótkim, szerokim ryjku i ciele ubarwionym przeważnie na zielono i metalicznie połyskującym. Ubarwienie to traci urok w miarę starzenia się chrząszcza - ścierają się bowiem kolorowe łuseczki tworzące jednolitą barwę i ryjkowiec "łysieje". Również na liściach oraz w szczelinach kory wierzbowej zauważymy ryjkowce z rodzaju Dorytomus. Mają ciało wydłużone o barwie żółtawo-brązowej, cienki i dość długi ryjek, z którego boków sterczą kolankowato załamane czułki. Niewątpliwą ozdobą (i "służbą ochroniarską"!) zieleni miejskiej są biedronki (Coccinellidae), z których większość niestrudzenie poluje na mszyce. Każdemu znana jest pospolita biedronka siedmiokropka (Coccinella septempunctato) czy dwukropka (Adalia bipunctata). Równie pożyteczne są larwy biedronek, określane przez większość obserwatorów jako "brzydkie" i rzadko kojarzone z pięknie ubarwionymi i powszechnie lubianymi postaciami dorosłymi. Na alejkach spacerowych wzdłuż Warty, zwłaszcza wiosną, panuje wielki ruch.

Szybko poruszają się chrząszcze z rodziny biegaczowatych (Carabidae), m.in. z rodzajów skorobieżek (Amara), skoropędek (Agonum) i szykoń (Pterostichus). N ad samą rzeką, szczególnie w miejscach z wilgotnym piaskiem i błotem, spotkać moż

na biegaczowate z rodzaju Elaphrus, o miedzianych pokrywach, na których znajdują się charakterystyczne dołki. Wielką atrakcją, zwłaszcza dla dzieci, są wędrujące po ścieżkach chrząszcze z rodziny sprężykowatych (Elateridae). Mają one wydłużone i nieco spłaszczone ciało, a cechą po której łatwo możemy je rozpoznać jest niezwykłe zachowanie - jeśli położymy chrząszcza na grzbiecie, wykona on potężny skok, któremu towarzyszy charakterystyczne "pstryknięcie". Do sprężyków najczęściej spotykanych nad Wartą należy podrzut myszaty (Agrypnus murinuś), duży chrząszcz, osiągający niekiedy 2 cm długości, o szarym ubarwieniu. Uwagę zwracają także przedstawiciele kusakowatych (Staphylinidae) - żarlinki (Paederus) oraz myśliczki (Stenus). Żarlinki łatwo rozpoznać po pięknym ubarwieniu: głowa jest czarniawa, przedplecze pomarańczowe, pokrywy niebieskie, a odwłok pomarańczowy z czarnym końcem. Większość myśliczków jest czarna, niekiedy na każdej pokrywie znajduje się czerwonawa plamka. Kusaki te mają bardzo charakterystyczną głowę z olbrzymimi oczami (inf. ustna Sz. Konwerski). Warto zwrócić uwagę na próchniejące pniaki pozostałe po ściętych drzewach oraz leżące pnie - stanowią one dogodne miejsce do rozwoju wielu gatunków chrząszczy, niekiedy rzadko spotykanych w Wielkopolsce. Na terenie klina dębińskiego żyje wiele owadów związanych ze środowiskiem wodnym. Nad brzegami Warty, w miejscach nasłonecznionych, z zanurzoną roślinnością, mienią się granatem piękne ważki - świtezianki błyszczące (Calopteryx splendens). N ad rzeką przemykają też od czasu do czasu dużych rozmiarów, trudniejsze jednak do wypatrzenia od świtezianek, gadziogłówki: żółtonoga (GomphusJlavipes) i zwyczajna (G vulgatissimus). Pierwsza z nich jest bardzo wybredna w wyborze miejsca zamieszkania, odpowiadają jej bowiem jedynie duże rzeki. Z nadrzecznego ważkowego drobiazgu warto przyjrzeć się pióronogowi (Platycnemis petinipes). Gdy spotykają się dwa poszukujące partnerekjasnoniebieskie samce tego gatunku, następuje "prezentacja" rozszerzonych, jasnych goleni nóg - zatrzymując się w locie, osobniki ustawiają się naprzeciw siebie i, podrygując, zwracają w kierunku przeciwnika owe golenie. Po takiej krótkiej demonstracji siły rozlatują się bez dalszych wrogich kroków. N ad wodami stojącymi Dębiny późną wiosną i latem oblatują swoje terytoria wielki husarz władca (Anax imperator) ijego niewiele mniejszy krewniak husarz ciemny (A. parthenope) (inf. ustna R. Bernard). Zespół zbiorników filtracyjnych położonych na terenie ujęcia wody pitnej dla miasta Poznania oraz liczne starorzecza Warty to prawdziwy raj dla płazów. Duża liczba niewielkich, szybko nagrzewających się stawów zapewnia doskonałe warunki do godów, składaniajaj, rozwoju larw, a także późniejszego życia poza okresem godowym. Liczne kanały pomiędzy zbiornikami umożliwiają płazom bezpieczne przetrwanie zimy, a otoczenie zbiorników - różne rodzaje lasów, od łęgu po bór sosnowy, łąki i nieużytki - oferują optymalne warunki do życia zwierzętom spędzającym na lądzie czas od zakończenia godów do zimowania. Płazy mogą wieść tu dość spokojny żywot - teren ujęcia wody pitnej jest ogrodzony i nie wolno po nim chodzić, co znakomicie ogranicza, aczkolwiek nie eliminuje, liczbę "zwiedzających". To tutaj żyje najliczniejsza w obrębie miasta populacja kumaków nizinnych (Bombina bombina). Ich liczbę szacuje się na co najmniej kilka tysięcy

Paweł Śliwa

Ryc. 8. Żaba trawna należy do najliczniejszych płazów spotykanych na Dębinie, fot. A. Bogdanowska

osobników. Od kwietnia do lipca, przede wszystkim późno po południu i wieczorami, ale często także w ciągu dnia, można tu słuchać prawdziwych koncertów w wykonaniu samców tego gatunku. Ich nieco smutne, zawodzące, przeciągłe "kuuuum" czy "huuuum" stanowi urozmaicenie donośnych "chórków" występujących tu również bardzo licznie żab zielonych wszystkich trzech form - śmieszki (Rana ridibunda), wodnej (i?, esculenta) ijeziorkowej (R. lessonae). W latach 60. żaba śmieszka była jedyną żabą zieloną żyjącą na Dębinie. Obecnie żaba jeziorkowa stanowi 26 proc. wszystkich żab zielonych na tym terenie, żaba wodna - 59 proc, a żaba śmieszka tylko 15 proc. Wśród żab wodnych (będących w istocie międzygatunkowymi mieszańcami żaby śmieszki i żaby jeziorkowej) stwierdzono także osobniki triploidalne, a więc posiadające potrójny (a nie podwójny, jak większość zwierząt i innych organizmów) komplet chromosomów po rodzicach. Wczesną wiosną, zanim jeszcze w zbiornikach pojawią się żaby zielone i kumaki, licznie godują tu i składająjaja żaby trawne (Rana temporaria), moczarowe (R. arvalis) oraz ropuchy szare (Bufo bufo) (Pawłowski 1993). Warto przy okazji wspomnieć o występowaniu grzebiuszki ziemnej (Pelobatesfuscus) oraz wpisanej do Polskiej czerwonej księgi zwierząt traszki grzebieniastej (Triturus cristatus) (Mizera, Maciorowski 2001). Odpowiednie warunki do życia znajduje tu także jedyny przedstawiciel węży obserwowany w Poznaniu - zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix) oraz inny gad - jaszczurka zwinka (Lacerta agilis). Najbogatszą w gatunki, a zarazem najbardziej rzucającą się w oczy grupą kręgowców są ptaki. Stary drzewostan Dębiny w powiązaniu z wieloma zbiornikami wodnymi stanowi doskonałe środowisko do osiedlania się przedstawicieli tej grupy zwierząt. Do tej pory na obszarze tym stwierdzono ponad 130 gatunków ptaków, z czego blisko 100 stanowią gatunki lęgowe. Są wśród nich ptaki, które

przestały gniazdować w ostatnich latach, np. błotniak stawowy (Circus aeruginosus), pustułka (Falco tinnunculuś) czy dudek (Upupa epops), jak i takie, które dopiero w ostatnim czasie się tutaj pojawiły, np. muchołówka mała (Ficedula parva) (Mizera, Maciorowski 2001). Liczną, a zarazem bardzo interesującą grupą ptaków gniazdujących na Dębinie są gatunki leśne. Wspaniałe, stare drzewa, których na szczęście tu nie brakuje, są ostoją aż sześciu gatunków dzięciołów. Wśród konarów drzew obok pospolitych dzięciołów dużych (Dendrocops major) zobaczyć można mniejsze dzięciołki (D. minor) i znacznie rzadsze dzięcioły średnie (D. medius). Osiedliło się tu poza tym kilka par dzięciołów zielonych (Pic u s viridis) oraz nasz największy gatunek z tej rodziny - dzięcioł czarny (Dryocopus martius). Warto też wspomnieć o niepozornym, brązowo ubarwionym krętogłowie (Jynx torąuilld), który w przeciwieństwie do poprzednich nie wykuwa samodzielnie dziupli, lecz zajmuje już gotowe. Korony drzew zamieszkują m.in. żółta wilga (Oriolus oriolus) i dziki gołąb - grzywacz (Columba palumbus). Na pniach często zobaczyć można chodzącego głową w dół kowalika (Sitta europaea), który właśnie na Dębinie znajduje dogodne dla siebie warunki. Lasy te zamieszkuje także kilka gatunków sikor (Parus ssp.), znane wszystkim szpaki (Słurnus vulgaris), rudziki (Erithacus rubecula), muchołówki szare (Muscicapa striata) i żałobne (Ficedula hypoleuca) oraz rzadka muchołówka mała. Wiosną z wielu miejsc dobiega śpiew kosów (Turdus merula) oraz drozdów śpiewaków (T. philomelos). W dolnej warstwie lasu oraz w różnych zakrzewieniach usłyszymy cztery gatunki pokrzewek (Sylvia ssp.), drobnego piecuszka (Phylloscopus trochilus), pierwiosnka (P. collybita) i strzyżyka (Troglodytes troglodytes). Donośny śpiew tego małego ptaszka rozbrzmiewa przez cały rok, najczęściej jednak WIosną.

Wiele interesujących ptaków gniazduje w nadwarciańskich zaroślach, np. nieczęsto spotykana w naszym regionie strumieniówka (Locustella fluviatilis) oraz kilka par remiza (Remiz pendulinus). Ten drobny ptak swoje gniazda, zbudowane z włókien roślinnych i puchu pałki oraz topoli, zawiesza na końcach cienkich gałązek wierzb. Dębinajest również doskonałym miejscem do słuchania koncertów słowiczych. Występują tu dwa gatunki tych ptaków - słowik szary (Luscinia luscinia) zamieszkuje raczej nadbrzeżne wiklinowiska, natomiast słowik rdzawy (L. megarhynchos) preferuje gęste kępy krzewów na skraju lasów. Najłatwiej rozpoznawać je po śpiewie, jednak nie jest to takie proste i trzeba mieć pewne doświadczenie. Odpowiednie warunki do lęgów znalazły tutaj leśne sowy - puszczyki (Stix aluco), a także ptaki drapieżne: myszołów zwyczajny (Buteo buteo) i krogulec (Accipiter nisus). Czasami zalatują tu jastrząb gołębiarz (Accipiter gentilis), kania ruda (Milvus milvus), błotniak stawowy (Circus aeruginosus) i pustułka (Falco tinnunculuś) . Na starorzeczach oraz zbiornikach infiltracyjnych gniazdują kaczki: krzyżówka (Anas piatyrhynchos), głowienka (Aythyaferina) i czernica (A. fuligula). W okresie przelotów można spotkać grupki liczące kilkadziesiąt osobników tych ptaków, a często towarzyszą im również inne gatunki kaczek. Co roku gniazduje tu przynajmniej jedna para łabędzi niemych (Cygus olor) chętnie dokarmianych przez spacerowiczów. Godny uwagi jest fakt gniazdowania na Dębinie kilku par per

Paweł Śliwa

kozków (Tachybaptus ruficollis) i kokoszek (Gallinula chloropus), które jednak trudno wypatrzyć, gdyż prowadzą skryty tryb życia i chowają się w przybrzeżnych szuwarach. Na błotach powstających wskutek okresowego spuszczania wody ze zbiorników infiltracyjnych często żerują ptaki siewkowate, np. samotniki (Tringa ochropus), łęczaki (T. glareola) CzY piskliwce (Actitis hypoleucos). Względny spokój panujący w południowej części klina dębińskiego, gdzie spacerowicze nie mają wstępu, sprawia, że zalatują tu bardzo płochliwe bociany czarne (Ciconia nigra) i kolorowe dudki (Upupa epopś), które jeszcze niedawno tu gniazdowały. W Dębinie bytuje kilka gatunków ssaków. Wzdłuż Warty można odnaleźć ślady żerowania bobra (Castor fiber), nie zobaczymy natomiast jego budowli - żeremi, tutaj bowiem zwierzęta te mieszkają w norach wykopanych w brzegu rzeki. Często spotkać możemy lisa (Vulpes vulpes), a przy odrobinie szczęścia kunę leśną (Martes martes) oraz łasicę (Mustela nivilis). Mimo niewielkich rozmiarów ssaki te są doskonałymi myśliwymi - kuna poluje na owady, drobne gryzonie i pisklęta, a kilkunastocentymetrowa łasica ściga głównie małe gryzonie w ich własnych, podziemnych korytarzach. Obok myszy leśnych i zaroślowych, które żyją tu dość licznie, na Dębinie mieszka podobna do nich ryjówka aksamitna (Sorex araneus), która jednak nie ma z myszami wiele wspólnego. Przede wszystkim ma dłuższy nos i jest owadożerna. Bardzo szybka przemiana materii, jaką się charakteryzuje, sprawia, że musi jeść prawie bez przerwy. W lasach dębińskich żyją wydry (Lutra lutra), a także dziki (Sus scrofa) i sarny (Capreolus capreolus), które nierzadko przepływają przez Wartę, aby przedostać się

Ryc. 9. Znalazłszy młodą sarnę, należy ją pozostawić w spokoju, gdyż gdzieś w pobliżu znajduje się troskliwa matka. W żadnym wypadku nie należy jej dotykać, gdyż, czując woń człowieka, sarna może porzucić swoje młode, fot. P. Sujak.

na drugi brzeg. Obecność wielu starych drzew z dziuplami oraz bliskość zbiorników wodnych pozwoliły osiedlić się tu owadożernym nietoperzom, szczególnie mroczkowi późnemu (Eptesicus serotinus), borowcowi wielkiemu (Nyctalus noctula) i nockowi rudemu (Myotis dauhentonii). W stawach pływają liczne ryby, jednak skład gatunkowy tej grupy zwierząt jest pod znaczną kontrolą człowieka. Na czterech dużych stawach Stowarzyszenie Miłośników Dębiny "Leśniczówka" prowadzi gospodarkę rybacką z regularnymi zarybieniami. Stwierdzono tu 27 gatunków, z których jeden - słonecznica (Leucaspius delineatus) - jest gatunkiem chronionym. W tutejszych wodach można złowić m.in. dorodne karpie (Ciprinus carpio), węgorze (Anguilla anguilla), szczupaki (Esox lucius) i sumy (Silurus glanis).

W przeszłości negatywny wpływ na florę i faunę Dębiny miało wybudowanie ujęcia wody - w efekcie zaszły tu niekorzystne zmiany siedliskowe, które bardzo odbiły się na szacie roślinnej. Później zła gospodarka leśna przyczyniła się do zniszczenia wielu cennych przyrodniczo drzewostanów. Ciągle jeszcze wypalane są tutaj trawy i wycinane nadrzeczne zarośla wiklinowe. Wzmożona penetracja dębińskiego klina zieleni przez spacerowiczów i wędkarzy, palących ogniska na brzegu Warty, jest równie szkodliwa. Wszystko to sprawia, że w ostatnich latach zniknęło stąd wiele gatunków roślin i zwierząt. Zapewne bardzo niekorzystny wpływ na przyrodę będzie miała budowana w południowej części tego obszaru autostrada, która przecina go ze wschodu na zachód. Jeżeli Dębina ma zachować walory przyrodnicze, rekreacyjne i dydaktyczne, musi być otoczona szczególną opieką. Pierwszy krok już zrobiono - w 1994 roku najcenniejszą część klina objęto ochroną i powołano na niej użytek ekologiczny. Kilkadziesiąt okazałych drzew uznano za okazy pomnikowe, dalszych kilkadziesiąt już niedługo uzyska takie miano. Obecnie na terenie tym działa Stowarzyszenie Miłośników Dębiny "Leśniczówka", które sprawuje opiekę nad tutejszą przyrodą. Dzięki temu można tu nadal odpocząć w cieniu starych drzew, słuchając śpiewu ptaków, a w starorzeczach złowić naprawdę duże ryby.