WYDZIAŁ LEKARSKI POZNAŃSKIEGO TOWARZYSTWA PRZYJACIÓŁ NAUK (Zarys dziejów)

Kronika Miasta Poznania 2001 Nr1 ; Lekarze

RYSZARD MARCINIAK

D zieje Wydziału Lekarskiego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk dzielą się wyraźnie na trzy okresy. Pierwszy, najbardziej znaczący, zamyka się w latach 1865-1920, drugi rozpoczyna się wraz z powołaniem Wydziału Lekarskiego na Uniwersytecie Poznańskim w roku 1920 i trwa do momentu przekształcenia się wydziału w niezależne od PTPN Poznańskie Towarzystwo Lekarskie w roku 1945, trzeci - od reaktywowania wydziału w 1947 roku do dziś 1 . Towarzystwo Przyjaciół N auk w Poznaniu powstało w początkach 1857 roku z inicjatywy ks. Franciszka Ksawerego Malinowskiego, językoznawcy, proboszcza podpoznańskich Komornik i dra Kazimierza Szulca, historyka, profesora gimnazjalnego w Poznaniu. Ich pomysł wsparł niezwykle silnie Tytus hI. Działyński, założyciel Biblioteki Kórnickiej i wpływowy mecenas nauki. On też przewodniczył Komisji Statutowej, której plonem były uchwalone i opublikowane w 1857 roku, po zatwierdzeniu przez władze pruskie, Ustawy. Według nich Towarzystwo miało "na celu pielęgnowanie nauk i umiejętności w języku polskim", w czym świadomie naśladowało istniejące w latach 1800-1832 Warszawskie Królewskie Towarzystwo Przyjaciół N auk 2 . Pierwszym prezesem Towarzystwa wybrano hI. Augusta Cieszkowskiego zWierzenicy, najwybitniejszego w tamtym okresie uczonego polskiego, mieszkającego w Wielkim Księstwie Poznańskim.

Pod zaborem pruskim Wśród 42 członków-założycieli Towarzystwa Przyjaciół Nauk, którzy podpisali się pod protokołem zebrania organizacyjnego 12 stycznia 1857 r., znaleźli się tylko dwaj lekarze: Teofil Matecki (1810-1886) i Michał Nieszczotta (1815-1870)3. Pierwszy z nich był przyjacielem i współpracownikiem Karola Marcinkowskiego,

Ryszard Marciniakobydwaj - wziętymi lekarzami, którym nieobca była działalność społeczna. W latach następnych liczba lekarzy w Towarzystwie wzrastała nieustannie. Pierwotnie działali oni w Wydziale Przyrodniczym, powstałym już w roku 1857 (kierowanym od początku przez doktora Ludwika Gąsiorowskiego, historyka medycyny), gdzie czytali swoje rozprawy z zakresu medycyny4. Gdy po paru latach liczba członków-lekarzy wzrosła znacznie, pojawiła się możliwość ustanowienia w ramach Wydziału Przyrodniczego odrębnej "filii wyłącznie lekarskiej". Z inicjatywy dra med. Władysława Świderskiego (1824-1892) zwołano do Poznania w dniu 18 grudnia 1865 r. lekarzy z Wielkiego Księstwa Poznańskiego, w celu wypracowania najlepszych form integracji polskiego środowiska lekarskiego w Wielkopolsce. N a spotkanie przybyło 25 lekarzy, którzy powołali na przewodniczącego powstałej w tym dniu filii lekarskiej Towarzystwa dra Teofila Małeckiego, a na sekretarza - dra Anastazego Mizerskiego (1837-1871). Wśród zakładanych wówczas celów działania filii lekarskiej znalazły się m. in.: ,,1. piśmienne sprawozdania o chorobach panujących w każdym powiecie... 2. piśmienne przedstawienie dokładne szczególniejszych przypadków, jakie któremu z kolegów się wydarzyły [...], 4. czytanie samodzielnych rozpraw albo wykład wolny w zakresie lekarskim w języku ojczystym [...], 6. bibliograficzne wiadomości o dziełach lekarskich, jakie w języku ojczystym gdziekolwiek się pojawiły"s. Program ten pokrywał się z zadaniami wytyczonymi przez członków-założycieli Towarzystwa, a przede wszystkim prezesa Augusta Cieszkowskieg0 6 . Grudniowe zebranie lekarzy w Poznaniu oznaczało początek działalności Wydziału Lekarskiego Towarzystwa. Od tego momentu zaczął się on szybko rozwijać, mimo iż samo Towarzystwo przechodziło w latach 60. i pierwszych latach następnego dziesięciolecia XIX wieku poważny kryzys. Spowodowały go przede wszystkim zakaz przynależności do Towarzystwa wydany (nieformalnie) pruskim urzędnikom państwowym, a więc sędziom i nauczycielom przez władze ministerialne z Berlina, ale także - jak się wydaje - zbyt mocne skoncentrowanie się na gromadzeniu zbiorów i ich ekspozycji, a zaniedbanie prac naukowych przewidzianych Ustawami Towarzystwa 7 .

Ryc. l. Dr Teofil Małecki - pierwszy przewodniczący Wydziału Lekarskiego (drzeworyt A. Regulskiego w "Tygodniku Ilustrowanym" z 1883 r.), ze zb. Biblioteki PTPN

Po śmierci Teofila Małeckiego przewodnictwo wydziału objął w 1886 roku dr Teofil Kaczorowski, później dr Bolesław Wicherkiewicz (w 1889 roku), który

pełnił tę funkcję do momentu opuszczenia Poznania i przeniesienia się na katedrę w Uniwersytecie Jagiellońskim w roku 1896. Bolesław Wicherkiewicz (1847-1915), autor ponad 400 prac z dziedziny okulistyki, należał do najwybitniejszych polskich lekarzy XIX wieku. Ogłosił drukiem m.in. 12 własnych metod operacyjnych i ulepszeń w operacjach ocznych 8 . Po przeniesieniu się do Krakowa wydawał jedyny na ziemiach polskich periodyk ze swojej specjalności: "Postęp Okulistyczny" (1899-1914). Witold J. Orłowski przytoczył o nim znamienną opinię amerykańskiego okulisty Edwarda Jacksona: "Niewielu z uczonych europejskich napisało w ciągu lat ostatnich tak wiele i przy tym tyle oryginalnego i w tak rozległym zakresie, co Bolesław Wicherkiewicz"9. Wśród lekarzy-członków wydziału wielu legitymowało się poważnymi osiągnięciami medycznymi. Wspomniany dr Teofil Kaczorowski (1830-1889), autor 92 prac naukowych, do historii medycyny przeszedł przede wszystkim jako twórca "teorii ogniskowego zakażenia ustnego, powstającego wskutek schorzenia zębów". Odkrycie to zachowuje do dziś swą aktualność 1o . Inny członek Towarzystwa, dr Tomasz Drobnik (1858-1901) uznawany jest za najwybitniejszego chirurga w Wielkopolsce w okresie zaborów. "Podał już w końcu 1892 roku własną metodę leczenia porażeń dziecięcych, potem - plastyki ścięgien, chirurgicznego leczenia stopy szpotawej"ll. Wyrazem uznania dla poziomu wygłaszanych na forum wydziału referatów były szczegółowe sprawozdania z posiedzeń umieszczane w dwu najpoważniejszych pismach medycznych tego czasu: w krakowskim "Przeglądzie Lekarskim" i warszawskiej "Gazecie Lekarskiej". Obszerne informacje przesyłali do tych pe, riodyków w latach 1875-1886 Stanisław Jerzykowski, Heliodor Swięcicki i Bolesław Wicherkiewicz. W ten sposób osiągnięcia i obserwacje medyczne lekarzy poznańskich wchodziły, za pośrednictwem Towarzystwa, do polskiego piśmiennictwa medycznego. We wrześniu 1869 roku piętnastu lekarzy poznańskich brało udział w obradach I Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich w Krakowie. Kolejny miał się odbyć w Poznaniu, jednakże wybuch wojny prusko-francuskiej w 1870 roku uniemożliwił lekarzom zakordonowym przyjazd do stolicy Wielkopolski. Dopiero IV Zjazd Lekarzy i Przyrodników obradował w Poznaniu w 1884 roku pod auspicjami miejscowego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Uczestniczyło w nim ponad 360 praktyków i profesorów, wśród nich Józef Majer, lekarz i antropolog, prof UJ i prezes Akademii Umiejętności z Krakowa oraz prof. Wiktor Szokalski, sława naukowa, naczelny lekarz z Instytutu Oftalmicznego w Warszawie, który wygłosił wykład inaugurujący obrady, zatytułowany Fizjologiczne uwagi nad utworami Matejki. W sekcji lekarskiej zajmowano się m.in. stanem higieny w miastach, alkoholizmem, gimnastyką w szkołach, antyseptyką, gruźlicą, tężcem i błonicą, omawiano nowe typy narzędzi chirurgicznych. Uczestnicy zjazdu zwiedzili niektóre szpitale poznańskie, w tym klinikę oczną dra Bolesława Wicherkiewicza, a także zakłady psychiatryczne w Kowanówku (dra Wiktora Karczewskiego, członka Towarzystwa) i w Owińskach (dra J. J. O. Żelaskiego).

Firma fotograficzna Rivolego w Poznaniu wykonała zdjęcia wszystkich uczestników zjazdu i reprodukowała je w osobnym tableau 12 . Andrzej Wojtkowski domyśla się, że to dzięki temu zjazdowi liczba członków wydziału zwiększyła się z 80 do 106. Szybko przybywali dalsi i w 1887 roku na

Ryszard Marciniak

457 członków Towarzystwa grupa lekarzy zajmowała drugie miejsce (po ziemianach) pod względem liczebności. Do Towarzystwa przyjęto też 25 lekarzy spoza Wielkopolski, w tym kilku profesorów uniwersytetów w Krakowie i Lwowie. Lech Trzeciakowski zwraca uwagę, że widoczna w tamtym okresie aktywność tego środowiska uwarunkowana była kilkoma względami. Lekarze byli ludźmi niezależnymi, w miarę zamożnymi, ajako absolwenci uznanych uczelni - i cenionymi. "Poznań należał w cesarstwie do miast dysponujących najlepiej rozwiniętą służbą zdrowia"13. Od 1871 roku Towarzystwo posiadało własny budynek przy ul. Młyńskiej (dziś Seweryna Mierzyńskiego), ofiarowany przez hr. Seweryna Mierzyńskiego z Miłosławia, gdzie przeniesiono zebrania wydziałów Towarzystwa i szybko narastające zbiory: archeologiczne, pamiątek historycznych i biblioteczne. Członkowie wydziału wśród wielu zadań, które wyznaczyli sobie jeszcze w 1865 roku, pilnie zapoznawali się z naj nowszymi osiągnięciami medycyny. Temu celowi służyła m.in., założona około 1874 roku, specjalna "czytelnia medyczna", do której z dobrowolnych składek członków (w wysokości 15 marek rocznie) oraz ze specjalnego zasiłku Towarzystwa abonowano kilkanaście znanych czasopism medycznych, polskich i obcych. W 1878 roku "czytelnia" liczyła 21 osób i prenumerowała 16 czasopism medycznych. Gdy w 1882 roku Wydział Lekarski uzyskał własną salę posiedzeń na parterze nowo wybudowanego lewego skrzydła budynku ogrodowego Towarzystwa, umieścił w niej prócz abonowanych

Ryc. 2. Dawna sala Wydziału Lekarskiego w gmachu PTPN (część prezydialna) Fot ze zb. Biblioteki PTPN.

Ryc. 3. Dawna sala Wydziału Lekarskiego (część biblioteczna). Fot. ze zb. Biblioteki PTPN.

czasopism lekarskich również wydzielone z Biblioteki Towarzystwa dzieła medyczne. Zasadniczą ich część stanowił zapewne księgozbiór po zmarłym w 1863 roku Ludwiku Gąsiorowskim, złożony prawie wyłącznie z polskich pism i dzieł lekarskich, które posłużyły mu do napisania pierwszej monografii historii medycyny w Polsce (Zbiór wiadomości do historii sztuki lekarskiej w Polsce od czasów najdawniejszYch aż do najnowszYch, T. MV, Poznań 1839-1856). Dzieła te kupił i przekazał Towarzystwu hrabia Edward Grabowski z Grylewa 14 . Nieco później Albertyna z Kolskich Mizerska złożyła w darze księgozbiór po mężu, doktorze Anastazym Mizerskim. Oczywiście członkowie wydziału korzystali także z szybko rosnącej biblioteki Towarzystwa. W 1882 roku Klemens Kantecki, konserwator zbiorów ułożył dla niej regulamin. Książki można było wypożyczać maksymalnie na dwa miesiące, po złożeniu kaucji w niemałej wysokości 15 marek 15 . Czytelnię w bibliotece, czynną codziennie, przeznaczoną przede wszystkim dla członków Towarzystwa, otwarto dopiero w 1893 roku. W sprawozdaniu Zarządu Towarzystwa za rok 1888 stwierdzono, że Wydział Lekarski, j eden z czterech istniejących wówczas w Towarzystwie, "zyskał świeżo cały szereg młodych sił, poświęcających chętnie i z zamiłowaniem chwile wolne poza praktyczną pracą zawodową badaniom naukowym i naukowemu tworzeniu"16. Wtedy m.in. wydział włączył się do ogólnopolskich prac nad ustaleniem jednolitej polskiej terminologii lekarskiej. Gdy do Wielkopolski zbliżała się epi

Ryszard Marciniakdemia cholery w 1892 roku, dr Władysław Świderski zwołał zebranie wydziału, na którym przy udziale prezesa Towarzystwa Augusta Cieszkowskiego radzono o środkach prewencyjnych 17 . W tamtym czasie można już było pomyśleć o własnym czasopiśmie naukowym. Od 1889 roku rozpoczął wychodzić nakładem Towarzystwa miesięcznik "Nowiny Lekarskie". Wśród inicjatorów tego przedsięwzięcia wymienić trzeba na pierwszym miejscu dra Franciszka Chłapowskiego (1846-1923), który wszedł też do komitetu redakcyjnego pisma. W "Nowinach" ogłosił 30 poważnych rozpraw naukowych, "które cechowała dokładność i ścisłość prawdziwego naukowca"18. Obok Chłapowskiego pierwotną redakcję tworzyli lekarze Klemens

Sok l.

Czerwiec 1889.

NOWINY LEKARSKIE ORGAN UDZIAŁU LEKARSKIEGO TOWARZYSlWA PRZYJACIÓŁ NAUK POZNAŃSKIEGO wychodzi na początku każiego miesiąca w Poznaniu stulaniem

KO MIT E TU REDAKCYJNEGO, sit Jadającego się z DPr.: Chlapow sklego, Koplilera, Swiderskiego, Święcickie;». W1cberkiew1cja, Zlelew1cza i Poznania i Dr. Sziimana z Torunia.

BIURO REDAKCYJNE znajduje się u przewodniczącego komitetu redakcyjnego,. Dr. B. W i c lic r hi civ l cza, ut. sw Marcina Hr. S.

AKM1NISTRACYJA I EKSPEIlYCYJA: w księgarni J. K.Żupansktogo, Stary Rynek, pała« Diialyiiakicli.

Przedpłata, którą przyjmują: Księgarniej . K. Aupaiiskiego vr Pognani», Gebethnera * Wol:ffa w Warszawie, jako też wszystkie urzędy pocztowo Ces. Niemieckiego, wynosi: HttZutt: w Kf#m«***li S i» [' prtna. 10 nł.J, W Amtrji I *Ir. [x prw*. « »Irl, w Krftl. Pol. i 1I0»y i 4 D>. [i pMMi. I « l.

we Kiancji 10 U (* ).rz«a. IS frj. p*lr<<fxnir : w Niemczech 4 ni. [z prana 5 i» ),tv Amtrji 2,(10 itr [z prr,i>*. 3 zlr ], w KrtSI. Pol. i Rotjl a rs- [zprzei. I,m r*.J, we Kraneji fi fr. (a przai. U,W fr].

A. PBACK OBY GINALNJl - -

I. Krótki pogląd na obecny stan rozpoznawania chorób żołądka według wykładu na wydziale lekarskim Towarzystwa Przyjaciół Nauk (z dnia l2-go kwietnia i 8-gt> maja r. b.) skreślił Dr. Franciszek Cłitapswskl.

W żadnej części wewnętrznej medycyny nio nagromadziło się może w ostatniem lat dziesiątku tyle prac, a zwłaszcza tyle opartych na doświadczeniu nowych metod badania, co w dotyczącej chorób żołądka. Joszczo przed 30-40 laty mógł wątpić o tóm F re r i c h s, byśmy w ogóle kiedykolwiek dojść mogli do zrozumienia patologii chorób tego narządu; teraz od czasu zastosowania przez L e u b e g o zgłębnika (1871) do rozpoznawania tych chorób wątpić" juz o tern niepodobna; a z postępem w rozpoznawaniu poszedł w parze i postęp w leczeniu różnych zaburzeń trawienia, nie już na czysto empirycznych zasadach, ale na coraz lepszym zrozumieniu fizyjologicznych czynności żołądka i jego tzw. "czynnościowych" zboczeń. Mimo to nie jest łatwą rzeczą zoryjentowaó się w pośród mnóstwa wydanych już i pojawiających się wciąż artykułów i monografii odnoszących się do tego przedmiotu, tóm więcej, że wiele zagadnień jeszcze nie zupełnie jest rozjaśnionych i potrzebuje potwierdzenia, bo rozmaitemu ulega dotąd tłóniaczeniu. Dla tego krótki pogląd na istotny postęp dotychczasowy w nowoczesnótn rozpoznawaniu chorób żołądka, jakkolwiek nieudolny, byle oparty na sumiennóm streszczaniu tego, co istotnie uznania godnóm się okazało, może lekarzowi praktycznemu nie być bez pożytku.

N ajwiększa ilość tych publikacji tyczyła się dotąd badania chemicznej

Ryc. 4. "Nowiny Lekarskie" z 1889 r.

Egz. ze zb. Biblioteki PTFN.

Koehler (1840-1901) z Kościana, Władysław Świderski (1824-1892), Bolesław Wicherkiewicz (redaktor naczelny), Ignacy Zielewicz (1841-1917) oraz torunianin Leon Szuman (1852-1920). Początki były trudne, gdyż brakowało pieniędzy, a stosunkowo łatwy dostęp do niemieckich czasopism medycznych, stojących na wysokim poziomie, mógł zniechęcać do utrzymywania własnego organu wydziałowego. Jednakże trud i zapał kilku działaczy opłaciły się, gdyż pismo na trwałe wpisało się w dzieje poznańskiego środowiska medycznego i było jedynym periodykiem naukowym w Wielkopolsce, który przetrwał przez trzy okresy: pruskiego zaboru, II Rzeczypospolitej i Polski Ludowej (do 1950 r.). Pierwszy numer ukazał się 15 grudnia 1888 r. i otwierał go znamienny dla tamtego czasu artykuł Ignacego Zielewicza: Dziedzictwo ducha, w którym autor wytyczał swoisty kierunek prac wielkopolskich lekarzy, mający swoje źródło w duchowym testamencie Karola Marcinkowskiego. To właśnie Marcinkowski - według autora - ukazał jak "ponad materialne względy wysoko wznosić się powinien sztandar godności naszego zawodu"19. Każdy rocznik pisma zawierał kilkadziesiąt prac oryginalnych bądź kazuistycznych oraz setki sprawozdań i ocen. Materiał grupowano w każdym numerze pierwotnie w siedmiu osobnych działach tematycznych. Jeden z nich (redagowany długie lata przez Franciszka Chłapowskiego) obejmował sprawozdania i recenzje obcojęzycznej literatury medycznej. Nie tylko pomagały one lekarzom wielkopolskim śledzić najważniejsze kierunki badawcze medycyny europejskiej, szczególnie niemieckiej, ale również inspirowały do własnych badań i ogłaszania ich wyników najpierw na forum wydziału, a później na łamach "N owin" . Tutaj też, w dziale: "Ruch w Towarzystwach", znalazło się miejsce na doniesienia z posiedzeń wydziału. Do tego czasu sprawozdania z prac wydziału zamieszczano w "Rocznikach" Towarzystwa, ukazujących się od 1860 roku. N owe pismo zostało przyjęte życzliwie przez polskie środowiska lekarskie w Warszawie i Krakowie, czego wyrazem były przychylne oceny pierwszego numeru w tamtejszych periodykach medycznych. Zgodnie z praktyką Towarzystwa również "Nowiny Lekarskie" wypłacały autorom artykułów honoraria. Gdy w 1896 roku w związku z wyjazdem do Krakowa dr Wicherkiewicz zdał funkcję redaktora naczelnego, pismo prowadził krótko Franciszek Chłapowski, po nim przez kilka lat - Heliodor Święcicki (1854-1923), a w latach 1907-15 - Stanisław Łazarewicz (1863-1928). Później, w najtrudniejszym czasie wojennym - Kazimierz Dziembowski (1860-1920). Na łamach "Nowin" zamieszczali artykuły nie tylko lekarze miejscowi, ale również autorzy mieszkający daleko od Polski, m.in. Józef Babiński z Paryża, Kazimierz N oiszewski z Dyneburga czy Konrad Rumszewicz z Kijowa. W 1900 roku do komitetu redakcyjnego weszło nawet kilku lekarzy spoza Poznania. Pismo podzielono wówczas na 12 działów, gdyż do istniejących dodano sprawozdania obejmujące nauki teoretyczne i szereg dyscyplin klinicznych. W 1913 roku obchodzono uroczyście 25-lecie pisma z udziałem około stu lekarzy. Wśród wygłoszonych z tej okazji referatów Władysław Janowski mówił o nadciśnieniu tętniczym w chorobach naczyń nerek, Bolesław Wicherkiewicz o leczeniu jaskry, Kazimierz Rzętkowski o niewydolności krążenia. Z opublikowanego wówczas zestawienia prac drukowanych w "Nowinach", wynika, że najego łamach publikowało ponad 300

Ryszard Marciniak

autorów. "Nowiny Lekarskie" do 1918 roku były jednym z najlepiej redagowanych pism medycznych polskich i cieszyły się wysokim uznaniem czytelników 20 . Po odejściu Bolesława Wicherkiewicza do Krakowa przewodniczącym wydziału został Heliodor Święcicki, a po nim - na dziesięć lat - Franciszek Chłapowski, który zrezygnował z pełnienia tej funkcji na początku 1914 roku. Od tego czasu kierował pracami wydziału dr Stanisław Łazarewicz 21 . W 1898 roku miał się odbyć pod auspicjami Towarzystwa Przyjaciół Nauk VIII Zjazd Lekarzy i Przyrodników Polskich. N a czele komitetu organizacyjnego stanął Heliodor Święcicki. Krótko przed terminem rozpoczęcia zjazdu policja niemiecka zakazała przyjazdu do Księstwa uczonym z zaboru rosyjskiego i austriackiego, co ponownie uniemożliwiło odbycie obrad w Poznaniu 22 . Od 1908 roku wydział zapraszał do wygłoszenia odczytów w Poznaniu znanych uczonych-lekarzy z innych ośrodków polskich. Potem zaniechał tej praktyki, ograniczając się do "pracy wewnętrznej ,,23. W 1912 roku do wydziału należało 126 członków czynnych, 3 honorowych i 22 korespondentów, a w roku następnym - już 146 członków czynnych 24 . W roku 1911 przyjęto do Wydziału Lekarskiego pierwszą kobietę-lekarkę Janinę Żniniewiczównę (1882-1940), która przez kilkanaście lat pełniła funkcję zastępcy sekretarza wydziału. Aptekarze i farmaceuci gromadzili się w Wydziale Przyrodniczym. Warto dodać, że przeszło 30 lat (1888-1920, z przerwą w roku 1909) ten siostrzany wydział pozostawał pod kierownictwem Franciszka Chłapowskiego, który znany jest również jako twórca i kustosz kolekcji obiektów przyrodniczych Towarzystwa 25 . W czasie I wojny światowej Towarzystwo zawiesiło swoją działalność na kilka miesięcy, prócz Wydziału Lekarskiego, który pracy nie przerwał (jedynie przez niecały rok nie ukazywały się "Nowiny Lekarskie"). Liczył w tym czasie 150 członków. Lekarzom poznańskim przewodził niewątpliwie dr Heliodor Święcicki, który pełnił w Towarzystwie od 1904 roku funkcję wiceprezesa, a od 1915 (po śmierci arcybiskupa i prezesa, ks. Edwarda Likowskiego) - prezesa. Heliodor Święcicki był profesorem (tytularnym) medycyny. Tytuł ten przyznał mu rząd pruski w 1913 roku. Podczas wyborów na urząd prezesa Święcicki uzyskał 77 "głosów za" na 82 głosujących, co dowodzi jego popularności i wysokiego uznanIa. Walne zebranie Wydziału Lekarskiego PTPN, zwołane na 26 listopada 1918 r., przekształciło się następnego dnia w dzielnicowy Zjazd Lekarzy Wielkopolski, Prus Zachodnich i Śląska 26 . W gorączkowym oczekiwaniu na odzyskanie niepodległości nastąpiło też poważne spiętrzenie prac w wydziale, który wyłonił z siebie pięć komisji roboczych: statystyczną, administracyjną (m.in. w celu wyszukiwania kandydatów na fizyków (czyli głównych lekarzy) powiatowych, szpitalną (zajmującą się problemem lecznic publicznych), uniwersytecką (przygotowującą materiał do organizacji Wydziału Lekarskiego na przyszłym Uniwersytecie) i komisję dla zdrowia publicznego przy Naczelnej Radzie Ludowej. Wydział Lekarski pozostawał do końca I wojny światowej w Wielkim Księstwie Poznańskim jedyną, wyłącznie polską organizacją lekarzy i to nie tylko poznańskich, ale również pochodzących z Pomorza, wykształconych przeważniena uniwersytetach niemieckich. I tak jak Towarzystwo w tym czasie posiadało niekwestionowany autorytet naukowy w Księstwie, tak i jego Wydział Lekarski zdobył powszechne uznanie w społeczeństwie polskim. Ludmiła Krakowiecka uważa, że "w okresie rozkwitu Wydziału lekarze niemieccy zmuszeni byli korzystać z zapomóg, by się utrzymać, dla braku chorych, leczących się wyłącznie u lekarzy polskich"27. W wydziale otaczanym opieką przez Towarzystwo lekarze znajdowali zachętę do prac naukowych i możliwość konsultowania i dyskutowania trudnych przypadków medycznych oraz publikowania na łamach" Nowin Lekarskich" swoich spostrzeżeń w języku polskim. Andrzej Wojtkowski zaś napisał, że Wydział Lekarski był jedynym wydziałem Towarzystwa, który "uczynił wszystko, co było w jego zakresie, na wypadek spodziewanego przewrotu i wyparcia Niemców z Wielkopolski, Pomorza i Śląska, jedyny, który w czasie powstania wielkopolskiego stanął na wysokości zadania. Jest to niewątpliwie najchlubniejsza karta w dziejach tego wydziału, tak zresztą pełnego zasług i chwały"28.

W II Rzeczypospolitej Po zakończeniu I wojny światowej i ustąpieniu z Wielkopolski władz zaborczych w początkach 1919 roku zmieniły się też zasadniczo zadania Towarzystwa. Z organizacji przede wszystkim broniącej zagrożonej w swoim bycie polskości Towarzystwo przekształcić się mogło w instytucję wspierającą naukę. Najpierw zdecydowano się przerwać dalsze powiększanie zbiorów naukowych, z wyjątkiem bibliotecznych, przerzucając ciężar utrzymania i właściwej ekspozycji obiektów przyrodniczych, archeologicznych, numizmatycznych, galerii obrazów na barki instytucji państwowych. Po drugie nadszedł czas na otwarcie wytęsknionego przez pokolenia Wielkopolan uniwersytetu w Poznaniu, na którym rozwijałyby się również nauki medyczne. Już kilka miesięcy przed wyparciem okupantów z ziem polskich powstała Komisja Organizacyjna Uniwersytetu Polskiego w Poznaniu, zwana krótko Komisją Uniwersytecką, w skład której weszli dr Heliodor Święcicki, prezes Towarzystwa, i trzej jego członkowie: historyk i językoznawca ks. dr Stanisław Kozierowski, filozof doc. dr Michał Sobeski, świeżo przybyły z Krakowa i najmłodszy z nich, archeolog, doc. dr Józef Kostrzewski, powołany na sekretarza komisji. Przygotowania, w tym konkretne plany zajęć i propozycje kadrowe wypracowane w komisji zyskały bez większego trudu na początku 1919 r. aprobatę ówczesnych władz polskich w b. Wielkim Księstwie Poznańskim, tj. Naczelnej Rady Ludowej, a po pewnym oporze również tzw. Komisji Stabilizacyjnej, nadzorującej z Krakowa rozbudowę polskiego szkolnictwa wyższego. Uniwersytet Poznański, do lipca 1920 r. zwany Wszechnicą Piastowską, rozpoczął działalność 7 maja 1919 r. Wówczas istniał przy nim tylko jeden wydział - Filozoficzny, który ukonstytuował się jeszcze w kwietniu 1919 roku i pełnił pierwotnie funkcję Senatu. To on obrał 5 kwietnia pierwszym rektorem Uniwersytetu dra Heliodora Święcickiego, mianowanego dzień wcześniej przez Komisariat Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu profesorem. Jeszcze w tym samym roku 1919 utworzono dwa następne wydziały na Wszechnicy: Prawno- Ekonomiczny (17 maja) i Rolniczo-Leśny (1 września). Wydział Lekarski, mimo starań

Ryszard Marciniak

rektora Święcickiego i wspierających go usilnie dwu członków Wydziału Lekarskiego PTPN, dra Wincentego Jezierskiego (1874-1945) i dra Stanisława Łazarewicza, nie zyskał pierwotnie zrozumienia w Komisji Stabilizacyjnej i został otwarty dopiero w roku akademickim 1920/21. Jego organizatorem i pierwszym dziekanem został dr Adam Wrzosek (1875-1965), patolog i historyk medycyny, od roku 1910 członek zamiejscowy Wydziału Lekarskiego Towarzystwa, profesor UJ 29 . N a jego wniosek powołano pięciu pierwszych profesorów tego wydziału uniwersyteckiego, spośród których jedynie dr Wincenty Jezierski pochodził z Poznania (był tu dyrektorem oddziału chorób wewnętrznych Szpitala Miejskiego). Pozostali przenieśli się do Poznania z innych ośrodków uniwersyteckich. Dopiero w kolejnym roku akademickim, wraz z otwieraniem klinik uniwersyteckich, grono pracowników wydziału powiększyli miejscowi lekarze praktycy, wszyscy zresztą gorliwie uczestniczący w pracach Wydziału Lekarskiego Towarzystwa: dr Bolesław Kowalski (1885-1945), dyrektor Krajowej Kliniki Położniczo-Ginekologicznej i kierownik Szkoły Położnych w Poznaniu, dr Witold Kapuściński (1882-1951), lekarz chorób ocznych w Okręgowym Szpitalu Wojskowym, dr Jan Stasiński (1869-1939), lekarz chorób ocznych w Szpitalu Dziecięcym św. Józefa, dr Adam Karwowski (1873-1933), lekarz chorób skórnych i wenerycznych w Szpitalu Miejskim, dr Bronisław Szulczewski (1878-1926), kierownik oddziału chorób dziecięcych w Szpitalu Miejskim i dr Aleksander Piotrowski (1878-1933), dyr. Zakładu dla Umysłowo Chorych w Gnieźnie, a obok nich dr Paweł Gantkowski (1869-1938), wówczas dyrektor Departamentu Zdrowia Publicznego w Ministerstwie b. Dzielnicy Pruskiej i dr Leon Padlewski (1870-1943). Wcześniej Senat Uniwersytecki mianował dra Franciszka Chłapowskiego profesorem honorowym wydziału 30 . Powstanie Uniwersytetu Poznańskiego z kilkoma wydziałami pociągnęło za sobą szereg zmian w organizacji i w działalności samego Towarzystwa. Rektor Święcicki, który jednocześnie do końca życia pełnił funkcję prezesa Towarzystwa, uważał Uniwersytet za swoje dziecko ukochane i poświęcił mu wszelkie siły. Zdawać by się mogło, że i sam Wydział Lekarski Towarzystwa stracił rację bytu po utworzeniu odpowiedniego wydziału uniwersyteckiego. Dla większości członków Towarzystwa było oczywistością, że nową uczelnię z jej wydziałami należy wspierać ze wszelkich sił, nie tylko kadrowo, ale również materialnie, że należy jej pomagać przy organizacji badań naukowych, wspierać inicjatywy wydawnicze i to pełniej niż tylko przez otwarcie "Roczników" Towarzystwa dla pracowników uczelni. Dyskusje o konieczności daleko idącej reorganizacji toczyły się wśród członków Towarzystwa jeszcze przed 1919 rokiem. Nie czekając na ich ostateczne rezultaty, zarząd podjął szereg nowatorskich decyzji, min. tworząc od roku 1920 komisje naukowo-badawcze, które miałyby przede wszystkim kwalifikować do druku prace referowane na forum Towarzystwa. W 1921 roku po długich i burzliwych debatach uchwalono nowy Statut (wydrukowany w 1923 r.), który zatwierdzał powołane wcześniej sześć komisji (filozoficzną, filologiczną, historyczną, matematyczno-przyrodniczą, lekarską i nauk społecznych) skupiających osoby pracujące naukowo. A choć pozostawiał dotychczasowe siedem wydziałów w Towarzystwie (Filozoficzny, Historyczny, Filologiczny,

Teologiczny, Matematyczno- Przyrodniczy, Prawniczo- Ekonomiczny i Lekarski), to ich członkom, jako "przyjaciołom nauk", wyznaczał faktycznie miejsce pośledniejsze, gdyż do zarządu wchodzili odtąd, prócz czterech osób wybieranych na walnym zebraniu, wyłącznie przedstawiciele komisji. Takie rozwiązanie spowodowało powolne obumieranie wydziałów, z których do roku 1939 ostały się dwa: Teologiczny i Lekarski. Po ustąpieniu prof. Adama Wrzoska na czele Wydziału Lekarskiego stali kolejno profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego: Adam Karwowski (w latach 1925-1929), Stefan Borowiecki (od 1929), Witold Kapuściński (od 1935) i Paweł Gantkowski (od 1938), po którego rychłej śmierci objął przewodnictwo ponownie prof. Kapuściński. Walne zgromadzenie wydziału w 1939 roku powołało na to stanowisko dra Tadeusza Szulca, który już od roku 1922 pełnił nieprzerwanie funkcję zastępcy przewodniczącego tego wydziału.

Po powstaniu Komisji Lekarskiej Wydział Lekarski Towarzystwa, liczący w 1920 roku 178 członków, spełniał w Poznaniu taką rolę, jaka w innych miastach przypadła oddziałom specjalistycznych towarzystw lekarskich. Gdy oddziały takie powstały i w Poznaniu, Wydział Lekarski odbywał najczęściej swoje miesięczne spotkania wspólnie z jednym tych oddziałów w klinikach lub szpitalach, gdzie omawiano ciekawsze przypadki z praktyki miejscowych lekarzy. Wydział utrzymał i po wojnie własny organ wydawniczy, tj. "Nowiny Lekarskie", przekształcone w roku 1925 w dwutygodnik. Redagowali go po śmierci Kazimierza Dziembowskiego w 1920 roku kolejno: Antoni Jurasz sen. od 1922 do 1923, potem Paweł Gantkowski do 1926 roku, Adam Wrzosek do 1928 roku, Adam Karwowski w latach 1928-1929 i prof. Karol J onscher w latach 1929-1950, któremu udało się pozyskać szerokie grono współpracowników pisma 31 . Od 1927 roku "N owiny Lekarskie" ukazywały się jako wspólny organ Wydziału Lekarskiego PTPN i Izby Lekarskiej Poznańsko- Pomorskiej. Wśród sześciu komisji naukowych Towarzystwa utwierdzonych w Statucie z 1921 roku (do 1939 r. powołano dwie dalsze) znalazła się również Komisja Lekarska, powstała faktycznie w październiku 1920 roku, którą kierował prof. Adam Wrzosek od początku do roku 1947, z wyjątkiem lat 1925-28, kiedy to przewodniczył jej lekarz ortopeda, prof. Ireneusz Wierzejewski (1881-1930). W1929 roku sekretarzem komisji wybra

Ryc. 5. Prof. Adam Wrzosek - pierwszy przewodniczący Komisji Lekarskiej, członek honorowy Towarzystwa.

Fot. ze zb. Biblioteki PTPN.

Ryszard Marciniakno lekarza bakteriologa, dra Leona Padlewskiego (1870-1943), który pozostał na tym stanowisku aż do wybuchu II wojny światowej32. Członkami miejscowymi komisji stawali się najczęściej profesorowie i docenci pracujący na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu, którzy dyskusje naukowe przenosili na forum Towarzystwa. Komisje Towarzystwa w okresie II Rzeczypospolitej odbyły łącznie ponad 300 zebrań naukowych (najwięcej, bo ponad 100 - Komisja Historyczna), na których wygłoszono ponad 500 referatów. Na posiedzeniach Komisji Lekarskiej m.in. referowano rozprawy habilitacyjne i kwalifikowano je do druku w Pracach Komisji Lekarskiej. W latach 1922-1939 komisja wydała w pięciu tomach "Prac" 25 rozpraw naukowych, m.in. z zakresu ginekologii (Jana Bajońskiego i Tadeusza Żuralskiego ), z toksykologii (Romana Leszczyńskiego), histologii (Wojciecha Węsława), hematologii (Franciszka Łabendzińskiego), fizjologii (Leona Antoniego Zbyszewskiego), anatomii (Feliksa Kamińskiego), morfologii doświadczalnej (Edwarda Stoeckla), nauki o dziedziczności (Tadeusza Markiewicza), patologii doświadczalnej (Janusza Makowskiego). Oczywiście prężnemu ośrodkowi poznańskiej myśli medycznej o znaczącym dorobku naukowym nie wystarczały skromne łamy wydawnictw Towarzystwa. Setki artykułów poznańskich uczonych lekarzy odnaleźć można prawie we wszystkich pismach specjalistycznych medycznych polskich okresu II Rzeczypospolitej33. Towarzystwo w tamtym czasie oddało w służbę społeczności akademickiej również swoją bibliotekę, która w momencie odzyskania niepodległości była największą biblioteką naukową polską na ziemiach b. zaboru pruskiego (liczyła ok. 120 tys. woluminów). Istniejący niezależnie od niej księgozbiór Wydziału Lekarskiego (wraz z doborową kolekcją dzieł dotyczących historii medycyny, należących niegdyś do dra Ludwika Gąsiorowskiego) przeszedł w latach 20. XX w. w formie depozytu do Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego jako biblioteka utworzonego w 1920 roku przez prof. Adama Wrzoska Zakładu Historii Medycyny. W roku akademickim 1921/22 Wydział Lekarski UP postanowił również utworzyć własną bibliotekę w Collegium Medicum (dziś Maius)34. Jednocześnie powiększał się nieustannie zbiór czasopism i wydawnictw seryjnych polskich i obcych, wpływających do Towarzystwa z wymiany utrzymywanej z kilkudziesięcioma kontrahentami krajowymi i zagranicznymi. Publikacje medyczne, z których wiele miało charakter unikatowy w skali kraju, uzupełniały oddzielnie utrzymywany księgozbiór Wydziału Lekarskiego Towarzystwa. W latach 1929-1934 zbiorami tymi opiekował się doc. dr Jan Bajoński (1888-1940), a później - dr Romuald Matuszewski (1877-1944). Przechowywano je, jak dawniej, w sali posiedzeń wydziału, ozdobionej witrażem ze sceną przedstawiającą lekarza poznańskiego Józefa Strusia przy łożu chorego sułtana tureckiego Sulejmana Wspaniałego.

Na rozwój środowiska lekarskiego w Poznaniu w okresie II Rzeczypospolitej decydujący wpływ miało powstanie Wydziału Lekarskiego UP. Niemniej Towarzystwo Przyjaciół N auk ze swoimi agendami pozostawało ważnym i - co trzeba dodać - atrakcyjnym dla lekarzy miejscem spotkań i wymiany doświadczeń (szczególnie w ramach Wydziału Lekarskiego), instytucją umożliwiającą publikację prac naukowych z dziedziny medycyny, tak na lamach "Nowin Lekarskich", jak i w Pracach Komisji Lekarskiej. Nadal większość profesorów Wydzia

łu Lekarskiego UP (w tym wszyscy dziekani tego wydziału) należała do Wydziału i do Komisji Lekarskiej Towarzystwa. W okresie II Rzeczypospolitej można mówić - jak stwierdza Ole ch Szczepski - o wzajemnych świadczeniach między Wydziałem Lekarskim a PTPN 35 .

Po II wojnie światowej Wojna boleśnie zaznaczyła się w dziejach Towarzystwa. Zmarło lub zostało zamęczonych ok. 300 czynnych i dawnych członków PTPN. Komisja Lekarska straciła w czasie wojny dziewięciu członków. Doc. dr Jan Bajoński (ur. w 1888), prof. Marcin Zieliński (ur. w 1886), dyr. Kliniki Neurologicznej i Psychiatrycznej w Poznaniu i doc. dr Tadeusz Żuralski (ur. w 1894), lekarz ginekolog, zostali zamordowani w 1940 roku w Katyniu. Franciszka Raszeję (ur. w 1896), dyr. Kliniki Ortopedycznej - zastrzeliło gestapo w roku 1942 w getcie warszawskim, dokąd udał się na konsultację medyczną. Zmarli: Roman Leszczyński (1891- zm. wokolicach Archangielska w roku 1940), profesor farmakologii UP, Leon Padlewski, prof. UP i tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich, Michalina Stefanowska (1855-1942), prof. fizjologii układu nerwowego Antoni Trzecieski (1867-1939), prof. farmakologii i fizjologii UP, Leon Antoni Zbyszewski (1882-1943), prof. UP. Wydział Lekarski Towarzystwa poniósł jeszcze dotkliwsze straty, ponieważ w czasie wojny zginęło lub zmarło ponad 40 jego członków 36 . W powstaniu warszawskim zginął członek Zarządu Wydziału Lekarskiego i jego bibliotekarz, dr Romuald Matuszewski. Warto tu zaznaczyć, że w pracach tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich w Warszawie w roku akademickim 1942/43 uruchomiono również zajęcia na Wydziale Lekarskim. Dziekanami jego byli kolejno - niestrudzony Adam Wrzosek i Witold Kapuściński, którzy także sami prowadzili wykłady, obok wielu innych członków Towarzystwa 37 . Po zakończeniu działań wojennych następowała w Poznaniu szybka odbudowa przedwojennych struktur nauki. Z wielkim entuzjazmem, co podkreślają pamiętający tamte dni członkowie Towarzystwa, przystępowano do prac w komisjach. Dnia 28 września 1945 r. zebrał się Wydział Lekarski PTPN na swoim pierwszym i zarazem ostatnim posiedzeniu po wojnie. Z powodu poważnego uszkodzenia obydwu domów Towarzystwa w czasie walk o wyzwolenie Poznania zebranie odbyło się w sali wykładowej Szpitala Miejskiego. Przewodniczący wydziału, dr Tadeusz Szulc w swoim przemówieniu uzasadnił konieczność przekształcenia wydziału w samodzielne towarzystwo. Projekt takiego rozwiązania przygotowywany był już przed wojną w związku z postępującą akademizacją PTPN. Z tekstu przemówienia zamieszczonego w "Nowinach Lekarskich"38 wynika, że już w 1939 roku zamierzano przekształcić Wydział Lekarski PTPN w Poznańskie Towarzystwo Lekarskie o charakterze powszechnym i że pracami przygotowawczymi kierował za zgodą Zarządu PTPN Witold Kapuściński. Tekst zaprojektowanego wówczas statutu, szczęśliwie odszukany w Zakładzie Anatomii Patologicznej UP przez Kazimierza Stojałowskiego, został przyjęty przez nowe Towarzystwo. Zdaniem ówczesnych działaczy Wydziału Lekarskiego PTPN zachodziła pilna konieczność utworzenia stowarzyszenia lekarzy praktyków, którym brakowało w Poznaniu odpowiedniego forum wymiany doświadczeń

Ryszard Marciniaki możliwości zapoznawania się z najważniejszymi osiągnięciami medycyny. Członkowie Wydziału Lekarskiego PTPN stawali się zresztą (na wniosek Słonińskiego) automatycznie członkami nowo powołanego Towarzystwa ijego władz. Na prezesa tymczasowego zarządu został wybrany Karol Jonscher, a na sekretarza - Kazimierz Stojałowski. We wrześniu 1946 roku do PTL należało już 109 członków. W pierwszym roku działania Towarzystwa wygłoszono na jego posiedzeniach 26 referatów, przy frekwencji przekraczającej niekiedy 100 osób 39 . Komisja Lekarska rozpoczęła swoje posiedzenia 11 lutego 1946 r., a więc już po rozwiązaniu się Wydziału Lekarskiego Towarzystwa; liczyła w tym czasie 19 członków 40 . Postanowili oni wówczas m.in., że wybrany w kwietniu 1939 r. Zarząd Komisji będzie kierował jej pracami aż do roku 1948, tj. przez trzy lata, nie uwzględniając okresu wojennego. Przewodniczącym komisji pozostawał więc Adam Wrzosek. Na miejsce zmarłego sekretarza komisji Leona Zbyszewskiego wybrano dra Michała Cwirko-Godyckiego (1901-1980). Jeszcze w tym samym roku Komisja Lekarska zażądała, by prowadzone przez prof. Karola Jonschera "N owiny Lekarskie" powróciły do Komisji Lekarskiej, która czuła się spadkobierczynią Wydziału Lekarskiego. "Nowiny Lekarskie" reaktywowano wkrótce po zakończeniu działań wojennych. Pierwszy powojenny zeszyt ukazał się 1 czerwca 1945 r. jako "Organ Wojewódzkiego Urzędu Zdrowia, Izby Lekarskiej Poznańskiej i Związku Zawodowego Lekarzy P. P. Oddział w Poznaniu". Niewątpliwie do odrodzenia pisma przyczynił się w dużej mierze ówczesny wojewoda poznański i dr med. Feliks Widy-Wirski 41 . Komisja domagała się również, by przedwojenni redaktorzy poszczególnych działów zostali utrzymani na swoich stanowiskach, a same "N owiny" na karcie tytułowej miały zaznaczać, że pismo to zostało założone w 1889 roku przez Wydział Lekarski Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół N auk 42 . Proponowany zapis powrócił na winietę" N owin" od 1 marca 1947 r. i wówczas też Komisja Lekarska PTPN stała się formalnie współwydawcą pIsma. Bezpośrednio po zakończeniu II wojny światowej nawiązano do zadań wytyczonych jeszcze w początku lat 20. i doprowadzono w 1947 do pełnej akademizacji Towarzystwa, czego wyrazem był uchwalony w grudniu tego roku StatuL W tym czasie nie istniały już dwa ostatnie wydziały w kształcie przedwojennym, tj. skupiające "przyjaciół nauk": Teologiczny i Lekarski. Statut tworzył więc na nowo cztery wydziały jako podstawową strukturę Towarzystwa: Filologiczno- Filozoficzny, Nauk Społecznych, Matematyczno- Przyrodniczy i Lekarski. Weszli do nich jako "członkowie statutowi" tylko ci członkowie komisji naukowych, którzy byli członkami prestiżowej Polskiej Akademii Umiejętności. W Wydziale Lekarskim, którego posiedzenie konstytucyjne odbyło się pod przewodnictwem prezesa Zygmunta Lisowskiego 9 grudnia 1947 r., byli to higienista Witold Gądzikiewicz (1879-1962), chirurg Antoni Jurasz (1882-1961), okulista Witold Kapuściński, toksykolog Sergiusz Schilling-Siengalewicz (1887 -1951) i Adam Wrzosek. N owy Statut ustalił nawet numerus clausus członków, których miało być 90 miejscowych i 90 zamiejscowych w czterech wydziałach Towarzystwa (Wydziałowi Lekarskiemu przydzielono 15 miejsc dla członków miejscowych). W zreformowanych komisjach znaleźli się pozostaliczłonkowie Towarzystwa. Pierwszym przewodniczącym Wydziału Lekarskiego został prof. Witold Kapuściński, sekretarzem doc. dr Kazimierz Stojałowski. Na koniec 1947 roku Wydział Lekarski liczył 12 członków miejscowych i 11 zamiejscowych oraz jednego korespondenta 43 . W kadencji 1948-50 odbył on przynajmniej 21 zebrań naukowych, a na każdym z nich referowano po kilka prac, będących rezultatem intensywnych badań naukowych. W 1949 roku Wydział Lekarski rozpoczął wydawanie osobnej serii publikacji medycznych w językach obcych: "Bulletin de la Societe des Amis des Sciences et des Lettres de Poznań. Serie C: Medecine". Redaktorem serii został wybrany prof. Sergiusz Schilling - Siengalewicz. W pierwszym zeszycie biuletynu publikowali swoje prace Antoni Horst i Bolesław Gładysz.

W 1948 roku Komisja Lekarska, będąc pierwotnie jedyną komisją w ramach Wydziału Lekarskiego, otrzymała nową nazwę - Komisji Medycyny Doświadczalnej. Pod koniec 1948 roku liczyła 14 członków miejscowych (w tym 11 profesorów) i sześciu zamiejscowych (wszyscy z tytułami profesorskimi). Przewodniczącym komisji był wówczas internista, prof. Jan Roguski 44 . Komisja wykazywała od początku wielką aktywność naukową. Między innymi wyłoniła ze swego grona kilka zespołów badawczych i nadzorowała ich działalność. W latach 1950-53 Edward Czarnecki i Jan Kiersz prowadzili badania nad wstrząsem barwnikowym, Jan Roguski, Antoni Horst i Marian Górski kierowali zespołem do badań przemiany materii ze szczególnym uwzględnieniem przemiany białkowej, Jan Alkiewicz kierował zespołem ośmiu pracowników, gromadzącym materiały do Polskiej bibliografii dermatologicznej, a Jan Adamski zajmował się badaniami epidemiologicznymi. Krótko istniejący Komitet Badań Transfuzji Krwi (powołany do życia w 1950 roku, zawiesił swoją działalność w 1953 roku) zorganizował zespół 15 pracowników naukowych (pod kierunkiem prof. Jana Roguskiego), którzy zajęli się badaniami biochemicznymi krwi konserwowanej i odczynów ustroju po przetaczaniu. Materiały związane z tymi badaniami opublikowano w roku 1954 w pierwszym zeszycie XI tomu Prac Komisji Medycyny Doświadczalnej PTPN, pod red. J. Roguskiego.

Innym przejawem aktywności Komisji Medycyny Doświadczalnej trwającej nieprzerwanie do dziś są setki prac referowanych na zebraniach naukowych

Ryc. 6. Praf Witold Kapuściński pielWszy przewodniczący odnowionego w 1947 r. Wydziału Lekarskiego. Fot. ze zb. Biblioteki PTPN.

Ryszard Marciniak

i starania o druk naj ciekawszych wystąpień, tak w postaci streszczeń ogłaszanych w "Sprawozdaniach" Towarzystwa, jak i w postaci osobnych artykułów, umieszczanych w Pracach Komisji Medycyny Doświadczalnej (d. Lekarskiej). Trzeba dodać, że daleko nie wszystkie rozprawy naukowe trafiały do druku z powodu ograniczeń finansowych Towarzystwa. Przykładowo w trudnym roku 1951 Komisja zgłosiła Zarządowi Towarzystwa do planu wydawniczego na rok 1952 aż 30 rozpraw, o łącznej objętości około tysiąca stron 45. W roku 1949 rozpoczął się, rosnący z biegiem lat, nacisk władz politycznopaństwowych na ograniczenie działalności Towarzystwa do popularyzacji wied zy 46. W roku 1953 zakazano nawet formalnie prowadzenia przez Towarzystwo i jej komisje prac badawczych. Maria Wojciechowska, pełniąca w latach 50. funkcję zastępcy sekretarza generalnego Towarzystwa, stwierdza, że ze wszelkich restrykcji nakładanych wówczas na Towarzystwo, które miały w perspektywie doprowadzić do jego upadku, największym wstrząsem okazał się "... zakaz prowadzenia prac badawczo-naukowych. Tworzyły one bowiem element ciągłości w pracach komisji, punkt stały, dookoła którego oplatała się ich działalność. Komisje kontrolowały te prace, przyjmowały sprawozdania, uchwalały wnioski do Zarządu o potrzebne kwoty"47. Wielorakiej kontroli poddano też wydawnictwa. Upadły z niezrozumiałych na pozór względów zasłużone dla nauk medycznych "Nowiny Lekarskie"48. Praktyczne oddanie redakcji wydawnictw Towarzystwa Państwowemu Wydawnictwu N aukowemu, a wiążących decyzji w tej dziedzinie - utworzonej w 1952 roku Polskiej Akademii Nauk, okazało się - jak napisała Maria Wojciechowska - "... wielkim wstrząsem. Wyraziło się to na zewnątrz nie notowanym od lat spadkiem produkcji wydawniczej Towarzystwa. Przyczyniały się do tego także zgrzyty powstające miedzy PWN a Towarzystwem na tle wykonywanej przez PWN funkcji cenzuralnej i obcego Towarzystwu zbiurokratyzowania pracy wydawniczej"49. Broniąc swego istnienia, Towarzystwo wypracowało wtedy ciekawe metody popularyzacji wiedzy. Jego członkowie wyjeżdżali w teren i wygłaszali tam całe cykle wykładów na rozmaite tematy, przyczyniając się do ponownego wzrostu popularności Towarzystwa w społeczeństwie wielkopolskim. W roku 1956 Towarzystwo Przyjaciół N auk rozpoczęło wydawanie w małym for

Ryc. 7. Praf Jan Roguski przewodniczący Wydziału Lekarskiego. Fot. W. Czarneckiego, ze zb. Biblioteki PTPNmacie dziewięciu serii książek popularnonaukowych. Wśród nich znalazła się też seria Wydawnictwa Popularnonaukowe z Zakresu Nauk Medycznych. Ukazała się w niej jednak tylko jedna pozycja, autorstwa Stefana Soboty, O gośćcu przewlekłym, Poznań 1956. Statut uchwalony w 1947 roku został zastąpiony w 1954 nowym, który zniósł zasadę numerus clausus, otwierając drogę do rozwoju liczbowego wydziałów 50 . N a czele Wydziału Lekarskiego po śmierci Witolda Kapuścińskiego stanął na krótko w 1951, zmarły w tym roku prof. Sergiusz Schilling-Siengalewicz. Po nim, w latach 1951-55 przewodniczył wydziałowi Karol Jonscher, po którego śmierci obowiązki te pełnili kolejno w latach: 1955-1964 - Jan Roguski, 1964-1973 - Antoni Horst, 1973-1982 - Adam Piskorz, 1982-2000 - Halina Karoń i ostatnio - Ludwik Malendowicz. Wydział Lekarski tworzył stopniowo, poczynając od lat 50., obok istniejącej Komisji Medycyny Doświadczalnej, kolejne specjalistyczne komisje naukowe.

Pierwsza z nich - Farmaceutyczna powstała 29 grudnia 1955 r. z inicjatywy niezwykle czynnego członka Towarzystwa prof. Jana Roguskiego, wówczas przewodniczącego Wydziału Lekarskiego. Do tego czasu farmaceuci skupiali się tradycyjnie w Wydziale III - Matematyczno- Przyrodniczym. Pierwszych sześciu członków nowej komisji zostało "przeniesionych" z Komisji MatematycznoPrzyrodniczej Wydziału III. Przewodnictwo komisji objął prof. Franciszek Adamanis, sekretarzem została doc.

Aleksandra Smoczkiewiczowa. Wśród pierwszych członków komisji znaleźli się profesorowie: Jan Dobrowolski, Rufina Ludwiczakówna, Maria Szmytówna, Józef Dadlez oraz docenci: Bogusław Borkowski i Witold Mizgalski 51 . Komisja Chemii Klinicznej została wyłoniona z Wydziału Lekarskiego w 1958 roku i Zarząd Towarzystwa zatwierdził jej pierwszy skład 3 kwietnia tego roku. Członkami komisji zostali wówczas: specjalista w dziedzinie chemii klinicznej, prof. Zdzisław StoIzmann - wyznaczony na jej przewodniczącego, Jan Roguski i Kazimierz Wysocki, a spoza Poznania profesorowie: Kornel Gibiński z Gliwic i Marian Górski z Gdańska, Marian Gulczyński z Warszawy i Tadeusz Ostrowski z Warszawy jako członkowie zamiejscowi 52 . Komisja Historii i Filozofii Medycyny wyłoniła się w 1966 z istniejącej od 1948 roku międzywydziałowej Komisji Historii Me

Ryc. 8. Pro£ FranciszekAdamanis - pielWszy przewodniczący powstałej w 1955 Ko i Farmaceutycznej. Fot. ze zb. prywatnych.

Ryszard Marciniak

dycyny i Historii Nauk MatematycznoPrzyrodniczych (pierwotnie przewodniczył jej prof. Adam Wrzosek). Po przełomie październikowym 1956 roku politykę państwa i władz Polskiej Akademii N auk poddano w Towarzystwie silnej krytyce. Do Zarządu PTPN w grudniu 1956 roku wpłynęły Uwagi krytyczne w sprawie działalności Polskiej Akademii Nauk na odcinku nauk medycznych, podpisane przez przewodniczącego wydziału, prof. Jana Roguskiego, w których nawiązywał do propagowanych w Polsce "kłamliwych twierdzeń Boszjana i Łysenki, które miały zdecydowanie zaważyć i na kierunku badań i myślenia w medycynie" i pisał o szkodliwości cięć finansowych na badania naukowe prowadzone w Wydziale IV PTPN "z chwilą rozszerzenia działalności i zasięgu administracyjnego PAN". Komisja Farmaceutyczna w swoich uwagach skierowanych na ręce sekretarza gen. PTPN, prof. Antoniego Horsta wśród postulatów zasadniczych wymieniła: "wolność i niezależność polskiej nauki, odrzucenie i zniesienie biurokratycznych planowań i sprawozdawczości, swobodny kontakt naukowców polskich z nauką wszystkich narodów i państw świata". Postulaty w imieniu Komisji podpisali prof. Franciszek Adamanis i doc. Aleksandra Smoczkiewiczowa 53 .

Ryc. 9. Prof. Zdzisław Stoizmann - pierwszy przewodniczący powstałej w 1958 roku Komisji Chemii Klinicznej

Do roku 1972 w "Sprawozdaniach" PTPN ukazywały się nadal obszerne streszczenia prac medycznych, referowanych na posiedzeniach tak wydziału, jak i poszczególnych komisji. Od tego roku poszczególne wydziały Towarzystwa uzyskały własne serie sprawozdań. Wydział Lekarski publikował je w osobnych broszurach od 1973 (nr 91) do roku 1990 (nr 102). W tej serii zabrakło już miejsca na referowanie spraw organizacyjnych wydziału i jego komisji. Sprawozdania przynosiły nieraz tylko wykaz tytułów referatów wygłaszanych na posiedzeniach komisji Medycyny Doświadczalnej, Farmaceutycznej i Chemii Klinicznej. Wydział kilkakrotnie zaznaczył w tej serii sprawozdań swoją obecność; m.in.

w roku 1982, kiedy to dla uczczenia 125-lecia PTPN zorganizował wraz z Kliniką Chirurgii Serca i Naczyń AM w Poznaniu sesję naukową Leczenie niedrożności aorto-biodrowej Z uwzględnieniem protez tętniczYch produkcji krajowej (Poznań 26 czerwca 1982). Wygłoszone na sesji 23 referaty opublikowano w "Sprawozdaniu" (nr 100). W roku 1984 Wydział IV wraz z Matematyczno-Przyrodniczym i Rolni

czo- Leśnym zorganizował sesję W stulecie ogólnopolskiego Zjazdu LekarzY i PrzYrodników w Poznaniu w czerwcu 1884 r. Znaczenie naukowe i narodowe (nr 101). W tym numerze" Sprawozdań" (za lata 1984-85) podano też wiadomość o dziewięciu referatach wygłoszonych na forum Komisji Farmaceutycznej, 18 - na posiedzeniach Komisji Medycyny Doświadczalnej i 8 - na zebraniach Komisji Chemii Klinicznej. Dowodzi to znacznego ożywienia prac na wydziale i w jego komisjach. Ostatni z numerów" Sprawozdań" (102) za lata 1986-1990 - zawierał streszczenie jednego referatu wygłoszonego na posiedzeniu wydziału, dwa - Komisji Medycyny Doświadczalnej oraz pięć - Komisji Chemii Klinicznej. Mimo zaniechania wydawania" Sprawozdań" wydział i komisje nadal pracują na rzecz środowiska medycznego w Poznaniu, m.in. omawiając na zebraniach i podczas konferencji istotne i aktualne problemy medycyny. Rola wydziału i komisji mogłaby ulec zresztą zwiększeniu, gdyby Towarzystwo przywróciło im możliwość publikacji jeśli nie pełnych referatów wygłaszanych na posiedzeniach komisji lekarskich, to przynajmniej ich streszczeń. Jest tym ważniejsze, że w 1973 roku przestała ukazywać się ostatnia seria wydawnicza, prowadzona regularnie przez środowisko lekarskie PTPN, a mianowicie Medycyna Doświadczalna. Była ona przedłużeniem Prac Komisji Lekarskiej, które ukazywały się od 1922 roku (T. I) do 1961 (T. XXII), od roku 1947 - pod zmienioną nazwą Prac Komisji Medycyny Doświadczalnej. Łącznie w latach 1945-1961 w 17 tomach tej serii opublikowano 88 rozpraw, głównie członków Towarzystwa. Medycyna Doświadczalna z wydawnictwa ciągłego, publikującego osobne prace w zeszytach, przekształciła się pod redakcją Antoniego Horsta w prawie regularne czasopismo. Rocznie ukazywały się dwa lub trzy tomy, a każdy z nich obejmował ponad 20 arkuszy druku. Prace Komisji Farmaceutycznej wychodziły od 1959 roku pod red. Aleksandry Smoczkiewiczowej. W roku 1965 zmieniły one nazwę na Annales Farmaceutici, co świadczy o próbie przekształcenia "Prac" w regularnie ukazujący się rocznik. Kolejne tomy starały się utrzymać roczny cykl wydawniczy. Załamał się on jednak po roku 1978, na tomie XIII. Tom ostatni "Annales" (14), zawierający pracę J. Grochmalickiej-Mikołajczyk i T. Latour Farmacja poznańska w służbie balneochemii, ukazał się dopiero w 1994 roku. Komisje Chemii Klinicznej oraz Historii i Filozofii Medycyny nigdy nie publikowały swoich "Prac". Wydana przez PTPN w 1994 roku rozprawa L. Malendowicza: Cytophysiology oj the Mammalian Adrenal Cortex as Related to Sex, Gonadectomy and Gonadal Hormones, nie otrzymała nawet swego miejsca w którejś z uśpionych serii. Gdy porówna się liczbę 5 tys. arkuszy wydawniczych, opublikowanych łącznie przez Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w latach 1981-1998 z arkuszami wydawniczymi zajętymi przez prace medyczne (30 ark. wyd.) to okazuje się, że stanowiły one niecały 1 proc. publikacji Towarzystwa. Nic nie usprawiedliwia takiej dysproporcji, gdyż Wydział Lekarski i jego komisje naukowe prowadzą nadal intensywną działalność. Od 1980 r. Wydział IV i jego komisje zorganizowały lub współorganizowały, najczęściej z odpowiednim zakładem Akademii Medycznej, 10 poważnych konferencji naukowych. Wyjątkiem pozostaje tutaj uśpiona od 1969 roku Komisja Historii i Filozofii Medycyny. W1998 roku Wydział IV powołał do życia Komisję Medycyny Okołooperacyjnej, której

Ryszard Marciniak

przewodniczącym został prof. Roman Szulc. Pod koniec 2000 roku Wydział Lekarski liczył 51 członków, Komisja Chemii Klinicznej - 18, Komisja Farmaceutyczna - 45, Komisja Historii i Filozofii Medycyny - 11, Komisja Medycyny Doświadczalnej - 65, Komisja Medycyny Okołooperacyjnej - 36. Oznacza to, że w liczącym 1100 członków Towarzystwie Wydział Lekarski ijego komisje należą do najliczniejszych. Wśród członków honorowych Towarzystwa znajdują się też przedstawiciele środowiska lekarskiego i farmaceutycznego w Poznaniu: prof. Rufina Ludwiczak, b. przewodnicząca Komisji Matematyczno- Przyrodniczej, prof. Aleksandra Smoczkiewiczowa, b. przewodnicząca Wydziału Matematyczno- Przyrodniczego i prof. Antoni Horst, członek Akademii, b. przewodniczący Wydziału Lekarskiego i sekretarz generalny Towarzystwa w latach 1955-1961.

Obecnie Towarzystwo nie posiada osobnego księgozbioru medycznego. Po przekształceniu się w 1945 roku dawnego Wydziału Lekarskiego PTPN w Poznańskie Towarzystwo Lekarskie czterej jego członkowie, a jednocześnie członkowie PTPN: Karol Jonscher, Witold Kapuściński, Józef Jankowiak i Kazimierz Stojałowski mieli rozstrzygnąć, czy księgozbiór ten będzie przydatny w pracy nowego Towarzystwa. Ostatecznie postanowili, by przekazać Towarzystwu Lekarskiemu (którego bibliotekarzem został Tadeusz Suwalski) dzieła i czasopisma Wydziału Lekarskiego PTPN, wydane po roku 1920. Starsze, które ocalały z katastrofy wojennej, miały pozostać w Zakładzie Historii i Filozofii Medycyny UP (dziś przechowywane są przy ul. Sierocej 10)54. Odtąd już w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół N auk nie gromadzono osobnego księgozbioru dla lekarzyczłonków Towarzystwa. Mogli oni korzystać na ogólnych zasadach z Biblioteki PTPN, która, rozpraszana i niszczona w czasie wojny, została oficjalnie otwarta po licznych rewindykacjach dopiero 15 grudnia 1947 r. Biblioteka, podobnie jak w okresach poprzednich, bogaciła się również z darów instytucji i osób pracujących naukowo. Wśród większych darów wymienić należy dar armii amerykańskiej, która wracając po wojnie do Stanów Zjednoczonych, pozostawiła na kontynencie europejskim wiele książek medycznych, stanowiących wyposażenie szpitali polowych. Część tych książek trafiła również do Biblioteki PTPN 55 . Książki medyczne gromadzone były w bibliotece Towarzystwa, w malejącym już od 1949 r. zakresie, głównie z wymiany zagranicznej, do roku 1964, kiedy to walne zebranie zadecydowało o obowiązujących do dziś kryteriach doboru księgozbioru. Postanowiło ono ograniczyć zbiory biblioteczne, przede wszystkim z powodu braku miejsca, do dzieł z szeroko rozumianych nauk społecznych, z pominięciem innych nauk, w tym medycznych. Starsze książki i czasopisma medyczne (szczególnie z XIX wieku) pozostawiono w zbiorach bibliotecznych, dzieła nowsze, w tym również ów dar armii amerykańskiej, oddano w ramach wymiany innym bibliotekom. Napływające nadal do Biblioteki PTPN książki medyczne (od tradycyjnych kontrahentów) są przekazywane nieodpłatnie Bibliotece Akademii Medycznej. Dziś zbiory Biblioteki PTPN mogą służyć środowisku lekarskiemu w Poznaniu tylko w ograniczonym zakresie, przede wszystkim dla badań nad historią medycyny, głównie polskiej. Biblioteka posiada m.in. wartościowy zbiór dysertacji doktorskich polskich lekarzy z XIX i pierwszych dziesiątków lat XX wieku.

Brak jeszcze zestawienia osiągnięć medycyny poznańskiej w ostatnim półwieczu. Można jednak stwierdzić, że pars magna wszystkich jej osiągnięć godnych zanotowania to prace członków odnowionego w 1947 roku Wydziału Lekarskiego i jego kilku komisji. Spośród wybitnych 76 przedstawicieli medycyny poznańskiej, których krótkie biogramy znalazły się (oprócz pracowników pomocniczych) w Szkicach do portretów przedstawicieli medycyny poznańskiej 1945-198556, 50 było członkami omawianego Wydziału Lekarskiego lub jednej z jego komisji.

PRZYPISY:

1 Wydział Lekarski Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół N auk nie posiada bogatej literatury i tylko trzykrotnie próbowano skreślić jego dzieje. Pierwszy uczynił to Andrzej Wojtkowski w swojej, opartej na nie istniejących już dziś źródłach, Historii Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk, R. 50 (1928). W dwu rozdziałach monografii poświęcił kilkanaście stron pracom prowadzonym na tym wydziale w latach 1865-1885 i 1886-1927. Ludmiła Krakowiecka opublikowała artykuł Wydział Lekarski Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk od jego założenia do końca XIX wieku, Roczniki Historyczne, R. 23 (1957), s. 461-475. Włodzimierz Witczak w pracy habilitacyjnej Lekarze polscy w Poznaniu w latach 1815-1918. Próba charakterystyki (zagadnienia wybrane), Poznań 2000, na s. 155-170 przedstawił Udział miejscowych lekarzy w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk i scharakteryzował ich prace naukowe w podrozdziale W kręgu "Nowin Lekarskich". Informacji o losach i pracach ludzi skupionych w tym wydziale po roku 1927 szukać należy we wzmiankach umieszczanych przygodnie przy okazji pisania o dziejach medycyny poznańskiej. Wspomnieć tu jeszcze trzeba referat Mieczysława Stańskiego Działalność społeczna Wydziału Lekarskiego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w okresie zaboru, wygłoszony na Sesji naukowej w stulecie Wydziału Lekarskiego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i opublikowany w Sprawozdaniach PTPN, Nr 75 (1965), s. 347-358.

2 Ustawy Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, Poznań 1857, s. 3.

3 Zaliczany niekiedy do członków-założycieli lekarz lózef Antoni lagielski (1792-1865) przystąpił do Towarzystwa jeszcze w 1857 roku i niejednokrotnie referował swe prace na jego forum, ale to nie jego podpis widnieje pod protokołem z 12 stycznia, a Ludwika Jagielskiego (1821-1884), dziennikarza i malarza mieszkającego wówczas w Poznaniu. 4 Zob. A. Wojtkowski, Historia..., ss. 175-177,201.

5 Tamże, s. 202.

6 Zob. R. Marciniak, Prezesi Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Ich myśl i dzieło, Poznań 1998, s. 9-13.

7 A. Wojtkowski, Historia..., ss. 96-97, 99,107-123, 201-210.

8 L. Krakowiecka, Medycyna Wielkopolski (od w. XVI do r. 1919), [w:] Nauka w Wielkopolsce. Przeszłość i teraźniejszość, praca zb. pod red. G. Labudy. Poznań 1973, s. 934. 9 W. J. Orłowski, Bolesław Wicherkiewicz ijego wkład w naukę na tle okulistyki wielkopolskiej Z wieków XV-XIX, [w:] Wkład lekarzy iJarmaceutów wielkopolskich do rozwoju nauk medycznych.

Warszawa-Poznań 1975, s. 67-83.

10 J. Hasik, J. Juszczyk, Dzieje Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego i Akademii Medycznej (1919-1979), Poznań 1979, s. 14; por. też L. Krakowiecka, Medycyna Wielkopolski..., s. 937-939. 11 P. Szarejko, Słownik lekarzy polskich XIX wieku, T. II, Warszawa 1994, s. 63-66; H. Strzyżewski, Zasługi Tomasza Drobnika dla ortopedii polskiej, [w:] Wkład lekarzy iJarmaceutów..., s. 13-25. 12 "Dziennik IV Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich w Poznaniu", dodatek do "Dziennika Poznańskiego", red. Józef Kusztelan, nr 1-5; W. Jakóbczyk, Opis pewnego zjazdu, "Nurt", 1984, nr6, s. 12-13; W. Witczak, op. cit., s. 156-157.

Ryszard Marciniak

13 L. Trzeciakowski, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w latach 1857-1981, [w:] Veritate et scientia. Księgapamiątkowa w 125-lecie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, pod red. A. Gąsiorowskiego, Warszawa-Poznań 1982, s. 2I. 14 Ich spis - jak przypuszczam - znajduje się w drukowanym Katalogu Biblioteki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, opracowanym przez H. Feldmanowskiego, Poznań 1869, s. 229-260 (dział Medycyna). Por. też A. Koehlerówna, Biblioteka Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Roczniki Historyczne, R. 23 (1957), s. 388. 15 A. Koehlerówna, op. cit., s. 42I.

16 A. Wojtkowski, Historia..., s. 393.

17 Tamże, s. 397.

18 L. Krakowiecka, Medycyna Wielkopolski..., s. 932.

19 "Nowiny Lekarskie", R. 1 (1889), nr 1, s. 3.

20 A. Wojtkowski, Historia..., s. 394-395, gdzie m.in. omówione zostały kontrowersje wokół tytułu pisma, który nie odpowiadał prezesowi Towarzystwa Augustowi Cieszkowskiemu; zob. też A. Wrzosek, "Nowiny Lekarskie" w przeszłości i ich tradycja, Poznań 1927 (odbitka z "Nowin Lekarskich", T. XXXIX, z. 9-10 i 24); W. Witczak, op. cit., s. 161-170.

21 A. Wojtkowski, Historia..., s. 398.

22 J. Hasik, J. Juszczyk, op. cit., s. 18.

23 A. Wojtkowski, Historia..., s. 399.

24 Tamże, s. 399.

25 H. Szafran, Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, "Roczniki Historyczne", R. 23 (1957), s. 485"'86.

26 A. Wojtkowski, Historia...., s. 400, W. Witczak, op. cit., s. 160, uważa, że zjazd, zamykający działalność Wydziału Lekarskiego w okresie zaboru pruskiego, niesłusznie wzywał rząd polski do niezwłocznego utworzenia "samodzielnego ministerium dla spraw zdrowia publicznego i rozwoju fizycznego pod kierownictwem zawodowego ministra-lekarza", gdyż ministerstwo takie już istniało w Warszawie od 4 kwietnia 1918 r. Kierował nim dr Witold Chodźko. Tymczasem Zjazd poznański protestował raczej przeciwko nieokreślonym kompetencjom Ministerstwa Zdrowia Publicznego, Opieki Społecznej i Ochrony Pracy, powołanego 30 października dekretem Rady Regencyjnej. 27 L. Krakowiecka, Wydział Lekarski..., s. 27.

28 A. Wojtkowski, Historia..., s. 400-40I.

29 Zob. Dzieje Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza 1919-1969, praca zb. pod red. Z. Grota, Poznań 1972, s.116-122; R. K. Meissner,AdamJan Wrzosek(1875-1965). Patolog, historykmedycyny, antropolog, organizator szkolnictwa akademickiego, [w:] Szkice do portretów przedstawicieli medycyny poznańskiej 1945-1985, praca zb. pod red. J. Hasika i R. K. Meissnera, Poznań 1991, s. 325-246; R. K. Meissner, Zarys dziejów Wydziału Lekarskiego i Oddziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Poznańskiego w 11 Rzeczypospolitej, [w:] Wydział Lekarski i Oddział Farmaceutyczny Uniwersytetu Poznańskiego 1919-1939. Bibliografia publikacji. Materiały bibliograficzne, praca zb. pod red. K. Karwowskiej iA. Piotrowicz, Poznań 1997, s. 21-29; Z. Maćkowiak, M. Musielak, Adam Wrzosek. Zycie i działalność, Poznań 2000, passim, a szczególnie s. 171-186. 30 A. Wrzosek, Wydział Lekarski w Uniwersytecie Poznańskim w pierwszych latach swego istnienia (1920/21, 1921/22, 1922/23), Poznań 1924, ss. 3-14,17; O. Szczepski, Dzieje Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Poznańskiego, [w:] W50-lecie rozwoju..., s. 13-16.

31 Z. Lisowski, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w latach 1927-1947, Poznań 1947, s. 26-27. 32 T . 9 amze, s. . 33 Ich zestawienie [w:] Wydział Lekarski i Oddział Farmaceutyczny..., passim. Wysoką ocenę osiągnięć naukowo-dydaktycznych Wydziału Lekarskiego UP, a szczególnie Oddziału Farmaceutycznego podaje R. K. Meissner, Zarys dziejów..., s. 26-29; por. też O. Szczepski, op. cit., s. 16-17.

34 A. Koehlerówna, op. cit., s. 425; por. też Z. Maćkowiak, M. Musielak, op. cit., ss. 178-179 i 182-183. 35 O. Szczepski, op. cit., s. 16.

36 J. Hasik, J. Juszczyk, op. cit., s. 64-65; H. Karoń, "Nowiny Lekarskie" - organ Wydziału Lekarskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, [v/:J" Nowiny Lekarskie". W 100-lecie wydania pierwszego numeru czasopisma, red. J. Hasik, Warszawa-Poznań 1989, s. 17; Wykaz członków Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk za lata 1857-1945, [w:] Veritate et scientia..., s. 123-258. 37 L. Krakowiecka, Wydział Lekarski Tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich, [w:] W 50-lecie rozwoju..., s. 57-69. 38 "Nowiny Lekarskie", 1945, z. 10, s. 14-16.

39 "Nowiny Lekarskie", 1947, nr 3-4, s. 68-69.

40 "Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk", T. XIII (1945 i 1946), s. 152-153. 41 "Nowiny Lekarskie", 1945, z. 1, s. 1.

42 Archiwum PTPN, III - 2 - F, Korespondencja wewnętrzna P TPN, Komisja Lekarska, 1946.

43 Sprawozdania Towarzystwa Przyjaciół Nauk, T. XN (1947), Poznań [1948], s. 253-254.

44 Archiwum PTPN, III - 2 - F, Korespondencja wewnętrzna PTPN, Komisja Medycyny Doświadczalnej, 1948; A. Wojtkowski, Stulecie..., s. 343; M. Wojciechowska, Poznańskie..., s.547. 45 Archiwum PTPN, III - 2 - F, Korespondencja wewnętrzna PTPN, 1951.

46 Zob. m.in. P. Hiibner, Polityka partyjno-rządowa wobec towarzystw naukowych w Polsce po II wojnie światowej, Prace Komisji Historii Nauki [PAU], T. I, Kraków 1999, s. 52-71. 47 M. Wojciechowska, Poznańskie..., ss. 557 i 536. Prace badawczo-naukowe odżyły w PTPN dopiero w latach 70. XX w., lecz już bez udziału w nich środowiska lekarskiego (por. Sprawozdanie Zarządu Towarzystwa, nr l[ -6], za lata 1981-1983 [-1998], Poznań 1985-2000).

48 yj i9g9 roky ukazał się numer specjalny "Nowiny Lekarskie". W 100-lecie wydania pierwszego numeru czasopisma, Warszawa-Poznań 1989, pod red. Jana Hasika, który w przedmowie stwierdza, że zostały one niesłusznie "zarządzeniem władz centralnych zlikwidowane". To zbyt mało, jak na wyjaśnienie tej decyzji. Warto może dotrzeć do papierów Karola Jonschera, ostatniego redaktora "Nowin" , by doszukać się istotnych przyczyn zamknięcia pisma. Redakcja do ostatniego numeru (z 1-15 grudnia 1950 r.) dołączyła karteczkę z suchą informacją: "Do Szanownych Prenumeratorów. Powiadamiamy uprzejmie, iż w roku bieżącym »Nowiny Lekarskie« przestały wychodzić. Dziękując za dotychczasowe poparcie pisma donosimy, że ewentualne wpłaty na rok 1951 zostaną zwrócone w jak najkrótszym czasie. Zaległą prenumeratę prosimy wpłacać na konto nasze w PKO nr V 4073 w Poznaniu. Administracja Nowin Lekarskich". Wyrażone w 1989 roku życzenie środowiska lekarskiego w Poznaniu (piórem Jana Hasika i Haliny Karoń) , by od 1990 roku wznowić "Nowiny Lekarskie", zostało spełnione. Pismo pod dawnym tytułem ukazuje się nakładem Akademii Medycznej im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, ostatnio jako miesięcznik. 49 M. Wojciechowska, Poznańskie..., s. 529-538.

50 A. Wojtkowski, Stulecie..., s. 341.

51 Szerokie historyczne omówienie działalności farmaceutów w Wydziale Przyrodniczym Towarzystwa i początków prac Komisji Farmaceutycznej dał W. W. Głowacki, Farmaceuci w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, "Farmacja Polska". 1960, nr 17-20, ss. 369-370, 400-401, 413-416 - za przekazanie mi odbitki tego artykułu serdecznie dziękuję prof. Janinie Grochmalickiej-Mikołajczak. 52 Archiwum PTPN, III - 2 - F, Korespondencja wewnętrzna PTPN, 1958 r.

53 Tamże, 1956 r.

54 "Nowiny Lekarskie", 1947, nr 3-4, s. 69; por. też Z. Maćkowiak, M. Musielak, op. cit., ss. 183,196-197. 55 Ich częściowy przynajmniej spis znajduje się w Wykazie Ważniejszych Przybytków [Biblioteki PTPNJ, nr 1: Wydawnictwa zagraniczne - wpływy od r. 1945 do 31 XII 1948, [Poznań 1949], s. 12-16.

56 Praca zb. pod red. J. Hasika i R. K. Meissnera, Poznań 1991.