DOKTOR JAN PANIEŃSKI PIONIER NOWOCZESNEGO WODOLECZNICTWA W POZNANIU

Kronika Miasta Poznania 2001 Nr1 ; Lekarze

WALDEMAR KAROLCZAK

H ydroterapia w Poznaniu ma bardzo długie tradycje. Prekursorami balneologów byli łaziebnicy, którzy byli tu zrzeszeni we własnym cechul. Już w 1817 roku w łazienkach Michała Fryderyka Nawrotzkiego, położonych nad Wartą, na końcu obecnej ul. Łaziennej na Grobli, oferowano nie tylko zimne kąpiele rzeczne, lecz także ciepłe kąpiele z ziół, a nieco później także siarczane i stalowe, sporządzane ściśle według przepisów lek arzy 2. W 1829 roku przy placu Wilhemowskim (obecnie pi. Wolności) doktor Józef Antoni Jagielski założył łaźnię zwaną "rosyjską", w której praktykował wodolecznictw0 3 . W 1890 roku w szpitalu św. Józefa przy obecnej ul. Krysiewicza, oddano do użytku zakład wodoleczniczy, w którym wykonywano kąpiele dla chorych dzieci pod nadzorem lekarzy: Antoniego Osowickiego, Antoniego Batkowskiego i Heliodora Święcickiego, przyszłego rektora Uniwersytetu Poznańskieg0 4 . Pod koniec XIX wieku brakowało jednak w Poznaniu publicznych zakładów wodoleczniczych. Hydroterapią w tym czasie zajmował się wprawdzie Carl Streich, znany jako "praktykujący hydropata", w swym Zakładzie Przyrodoleczniczym najpierw przy ul. Młyńskiej 17, później ul. Wrocławskiej 35 i wreszcie przez wiele lat przy ul. Szkolnej 6 5 , lecz aż do początku XX stulecia nie oferował on pełnego zakresu kąpieli wchodzących w zakres hydroterapii. Niektórzy mieszkańcy miasta, aby poddać się bardziej specjalistycznym kuracjom, udawali się więc do Berlina lub Wrocławia. Założycielem pierwszego w Poznaniu zakładu wodoleczniczego z prawdziwego zdarzenia był miejscowy lekarz neurolog Jan Panieński. Urodził się 8 czerwca 1862 r. w Buku (powiat grodziski), jako syn Maksymiliana, rolnika i oberżysty oraz Anny z domu Stefani. Uczęszczał do Gimnazjum im. św. Marii Magdaleny w Poznaniu, które ukończył jako 19-1etni młodzieniec, uzyskując

Waldemar Karolczak

Ryc. 1. Doktor Jan Panieński (1862-1901), fot. Rivoli et Cie, 1893 r. Zdjęcie z tableau upamiętniającego jubileusz 50-lecia pracy literackiej hr. Augusta Cieszkowskiego, prezesa TPNświadectwo dojrzałości w 1881 roku. Studia medyczne odbył w Lipsku i Berlinie, gdzie 5 marca 1887 r. uzyskał dyplom doktora medycyny i chirurgii. Początkowo pracował w Berlinie, jako asystent Kliniki Ginekologicznej Karla Schr6dera, następnie Kliniki Chorób N erwowych Emanuela Mendla i Alberta Eulenburga, wreszcie Zakładu Wodoleczniczego w Elgersburgu w Turyngii 6 . W 1889 roku J. Panieński wrócił do Poznania i zamieszkał przy ul. Święty Marcin 71, gdzie otworzył Klinikę dla Niezamożnych N erwowochorych 7 . Od 1889 roku był członkiem zwyczajnym Wydziału Lekarskiego Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół N auk 8 oraz sekretarzem komitetu redakcyjnego organu tegoż wydziału - "Nowin Lekarskich", gdzie zamieszczał swoje publikacje dotyczące chorób układu nerwowego i przewodu pokarmoweg09. Nie założył własnej rodziny, miał tylko brata Walentego, znanego w Poznaniu fizyka, lekarza internistę i neul 10 ro oga .

Panieński zasłynął przede wszystkim jako wielki entuzjasta i propagator hydroterapii opartej na naukowych podstawach stworzonych przez Wilhelma Winternitza, austriackiego lekarza balneologa, kierownika pierwszej na świecie Katedry Hydroterapii na uniwersytecie w Wiedniu. W celu dokładnego poznania najnowszych osiągnięć w tej dziedzinie J. Panieński odbył sześciotygodniową praktykę w słynnym Zakładzie Wodoleczniczym W. Winternitza w Kaltenleutgeben pod Wiedniem. Od momentu osiedlenia się w Poznaniu dążył do założenia tu zakładu wodoleczniczego na większą skalę, wzorowanego na podobnych, działających w wielkich miastach. Nie od razu udało mu się zrealizować te ambitne plany. Wprawdzie już w 1890 roku przy ul. Święty Marcin 71 (z drugim wejściem od ul. Wilhelmowskiej 16 (obecnie Al. Marcinkowskiego), otworzył Zakład Wodoleczniczy i Instytut dla Szwedzkiej Gimnastyki, o niewielkich jednak rozmiarach i skromnym wyposażeniu. Gdy 18 października 1892 r. J. Panieński zamieszkał w kamienicy przy ul. Lipowej 3 (obecnie ul. Nowowiejskiego), przeniósł tam także swój zakład wodoleczniczyll. Corocznie w pierwszych dniach lipca wyjeżdżał z Poznania na blisko trzy miesiące do N orderney, znanego niemieckiego kąpieliska i uzdrowiska na wyspie na Morzu Północnym, gdzie przez cały sezon letni praktykował jako lekarz kąpiel owy 12. W tym czasie zastępował go brat Walenty Panieński.

Pod koniec września 1898 roku J. Panieński zamieszkał na pierwszym piętrze nowo wzniesionej, czteropiętrowej kamienicy przy ul. Rycerskiej 15 (obecnie F. Ratajczaka 16)13, a 24 października 1898 r. otworzył Łazienki i Zakład Wodoleczniczy w Ogrodzie Lamberta 14 . Mieściły się one w bocznych skrzydłach i tylnej oficynie (z bramą przejściową, na parterze i pierwszym piętrze) wspomnianej wyżej kamienicy, położonych w zabudowanej części Ogrodu Lamberta (obecnie pasaż Apollo), z drugim wejściem od ul. Piekary 17. Niezwykle długie skrzydła boczne tej kamienicy, ze sklepami na parterze i mieszkaniami na górnych kondygnacjach, tworzyły rodzaj pasażu, na końcu którego znajdował się zakład Panieńskiego, a tuż za nim całkowicie wówczas przekształcony stary ogród rozrywkowy, znany już pod nową nazwą Apollo. Łazienki pełniły funkcję łaźni publicznej, przeznaczonej jednak dla zamożniejszych klientów. Kąpiel w wannie z wypożyczeniem bielizny kosztowała tam bowiem aż 80 fenigów, bez bielizny zaś 75 fenigów. Nic więc dziwnego, że mniej zamożni mieszkańcy miasta udawali się do Ludowej Łaźni Natryskowej na N owym Rynku (obecnie pi. Kolegiacki), gdzie kąpiel kosztowała tylko 10 fenigów. Zakład wodoleczniczy Panieńskiego wyposażony był w najnowocześniejsze urządzenia balneoterapeutyczne i nie ograniczał się wyłącznie do hydroterapii, lecz oferował także inne zabiegi wchodzące w zakres lecznictwa fizykalnego (fizykoterapii). Zakład czynny był w dni powszednie od godz. 8 rano do godz. 20, a w niedziele i święta do godz. 12.30. Całe komfortowe wyposażenie wewnętrzne spro

Ryc. 2. Parowa kąpiel skrzynkowa.

llustrncja z prospektu zakładu wodoleczniczego Jana Panieńskiego z 1899 roku.

Waldemar Karolczakwadzono z renomowanej fabryki Kortinga w Hanowerze. Zainstalowano oświetlenie elektryczne i centralne ogrzewanie parowe. Zakład podzielony był na dwa oddziały: dla pań i panów. W obu znajdowało się po osiem, wyłożonych białymi flizami, eleganckich kabin kąpielowych, z emaliowanymi, żeliwnymi wannami do zwykłych kąpieli 15 . Mając na uwadze ewentualne zasłabnięcia, które mogły się zdarzyć podczas kąpieli, w każdej kabinie zainstalowano elektryczne dzwonki (na długich paskach), za pomocą których można było wezwać na pomoc kąpielową lub kąpielowego. Zgromadzono też różne urządzenia służące do kąpieli skrzynkowych: rosyjskich (na parę wodną), rzymsko-irlandzkich (na gorące powietrze), gorących kąpieli piaskowych (szczególnie polecanych przy chronicznym reumatyzmie), czy natrysków wielostrumieniowych. Specjalnie przystosowane drewniane wanny umożliwiały kąpiele mineralne, kwasowęglowe, elektryczne, z ekstraktami roślinnymi itp. Nie mogło oczywiście zabraknąć powszechnie stosowanych w woRyc. 3. Kabina do kąpieli natryskowych dolecznictwie półkąpieli tzw.

(ciepłych i zimnych) systemu Priessnitza. priessnitzowskich i nasiadówek Ilustracja z prosp k u akładu wodoleczniczego o różnej temperaturze, okładów, Jana Paniensklego z 1899 roku. nacierań zimną wodą i wielu innych zabiegów. Wszystkie aparaty natryskowe i wanny zaopatrzone były w baterie z termometrem oraz tzw. patentowe kurki mieszane, umożliwiające stopniową regulację temperatury wody. W oddzielnych pomieszczeniach kobiety i mężczyźni uprawiali gimnastykę szwedzką. Ponadto w oddziale męskim znajdowały się jeszcze dodatkowo dwa gabinety gorącego powietrza (tepidarium i sudatorium) - do kąpieli rzymskich i irlandzkich oraz jeden gabinet parowy - do kąpieli rosyjskich, z osobnymi pokojami do masażu 16. Panie mogłykorzystać z kąpieli i masaży w tych gabinetach tylko dwa razy w tygodniu w ściśle oznaczonym czasie, tj. w poniedziałki od godz. 8 do 12 i w czwartki od godz. 14 do 17. W całym zakładzie panowała sterylna czystość. Przeznaczona do użycia bielizna kąpielowa była nie tylko idealnie czysta, ale także ciepła, gdyż przechowywano ją w podgrzewanych szafach. Po użyciu bieliznę natychmiast przekazywano do pralni parowej, celem dokładnej dezynfekcji. Kuracje w zakładzie przygotowywał szybko i sprawnie wykwalifikowany personel pod stałym nadzorem lekarza asystenta - doktora Kozielskiego, a nad całością czuwał sam właściciel doktor Panieński, z którego konsultacji korzystało bardzo wielu pacjentów. J. Panieński specjalizował się w balneologicznym leczeniu wyprysku sączącego, porażeń połowicznych i kurczów pisarskich 17 . Do jego zakładu przychodzili pacjenci z wymagającymi rehabilitacji .. . .

zmIanamI pourazowymI I pozapalnymi narządu ruchu, zaburzeniami neurowegetatywnymi, różnego pochodzenia zespołami nerwicowymi i neurastenicznymi, niektórymi chorobami układu nerwowego, niektórymi zaburzeniami układu oddechowego, pokarmowego i innymi. W styczniu 1899 roku dla wygody publiczności w zakładzie założono telefon (nr 547), dzięki czemu kąpiele można było zamówić także drogą telefoniczną

Powróciłem.

Dr. Jan Panieński, specjalista w chorobach nelWowych, ulica Rycerska nr. 15 m przodu. (2266

· iiiltimimiitmiiimii . . . .iiuiiiiiiiiiiiiiuiiiiitiMiiiiiiiniiiiini . . . . . . . uimm . . . .miuiig

Poznań, Rycerska ul. 15/29

Poznan* u I. Rycerska 15/29. 1

Zakład leezniczy dla ehorych

na nerwy, na serce I na cierpienia przewodu pokarmowego (przełyku, żołądka, kiszek, wątroby) włącznie chorób przetwarzania się materyl (otyłości, choroby cukrowej, podagry, bladaczki etc), w połączeniu z zakładem wodoleczniczym. Kuracye dyetetyczne, Kąpiele elektryczne. Masaż wibracyjny 1 ręczny. Kąpiele elektryczne świetlane, Kąpiele wszelkiego rodzaju. Gimnastyka szwedzka. Gabinet Roentgenowski. S r . Zakrzewski. Dr- Panieński.

ffTii iii'ffl M "'. mi II iffl H ki iiteim iii u I M ii: 1\

Ryc. 4. Ogłoszenia z "Wielkopolanina" z 10 października 1899 r. i z "Kupca" z 1909 roku. Ze zb. Biblioteki Raczyńskich.

Waldemar Karolczak

W drugiej połowie maja 1901 r. w zakładzie wodoleczniczym otwarto oddział elektrycznych kąpieli świetlnych (fototerapia), wyposażony w najnowsze aparaty systemu Rothes Kreuz i urządzony na wzór zakładu Czerwonego Krzyża w Berlinie 19 . Aparaty te zaopatrzone były w lampy z tzw. kombinowanym światłem: żarowym lub łukowym, służącym do kąpieli całkowitych i częściowych, tj. na tułów, rękę lub nogę, a także do kąpieli z opromienianiem miejscowym. Wkrótce zakupiono także specjalną katedrę do wydzielania natrysków systemu profesora Winternitza, umożliwiającą natychmiastowe i bardzo dokładne regulowanie temperatury i ciśnienia wody (tusz). W jej skład wchodziły m.in. urządzenia do tuszów parowych i szkockich. Te ostatnie wydzielały silny strumień pod ciśnieniem kilku atmosfer i z tego powodu nazywano je tzw. biczem szkockim 20. W maju 1899 roku I. Panieński otworzył przy zakładzie wodoleczniczym prywatną klinikę pod wymowną nazwą" Sanatorium dla Chorych na N erwy"2l, z którą rok później połączono inną prywatną klinikę dla cierpiących na choroby przewodu pokarmowego i przemiany materii, założoną przez lekarza gastrologa doktora Franciszka Zakrzewskiego 22 . W kwietniu 1901 roku J. Panieński przeprowadził się do nowego mieszkania przy ul. Górnej Wałowej 4, gdzie przebywał aż do śmierci. Zmarł na gruźlicę płuc po długich cierpieniach dnia 5 lipca 1901 f., w wieku zaledwie 39 lat. Pochowano go 7 lipca na nowym cmentarzu Swiętomarcińskim, przy bardzo licznym udziale krewnych, przyjaciół i znajomych 23 . Jan Panieński za życia niejednokrotnie wspomagał finansowo różne miejscowe organizacje dobroczynne, nic więc dziwnego, że nie zapomniał o nich także tuż przed śmiercią, zapisując w testamencie na rzecz Towarzystwa Kolonii Wakacyjnych i Stacji Sanitarnych "Stella" kwotę 500 marek 24 . Założony i kierowany przez niego Zakład Wodoleczniczy i Kąpielowy wraz z sanatorium prowadził jeszcze przez blisko 20 lat brat zmarłego, doktor Walenty Panieński wspólnie z doktorem Franciszkiem Zakrzewskim.

PRZYPISY:

1M. Dzierżyński, Przyrodolecznictwo w Wielkopolsce, Warszawa-Poznań 1972, ss. 21 in.; tenże, Osiągnięcia lekarzY wielkopolskich Z zakresu medycyny fizYcznej (wiek XVI do XX), ,,Archiwum Historii Medycyny", nr 4/1970, s. 415. 2 W. Karolczak, Łazienki i kąpieliska rzeczne w dawnym Poznaniu (do 1914 r.), "Kronika Wielkopolski", nr 1/1997, s. 26 i n.

3 L. Gołębiowski, Łaźnie w dawnej Polsce, "Monografie - Skrypty Wyższej Szkoły Wychowania Fizycznego", Poznań, nr 2/1964, s. 51. 4. M. Dzierżyński, PrzYrodolecznictwo..., op. cit., s. 45-46. 5 Adress und Geschiifts-Handbuch der Stadt Posen 1895, s. 21 (dział ogłoszeń). "Zakład Przyrodoleczniczy" Carla Streicha oferował w tym czasie parowe kąpiele skrzynkowe i korytowe z częściowymi i całkowitymi masażami oraz kąpiele w wannach i natryski. 6T. Ostrowska, Panieński Jan, [w:] Polski słownik biograficzny, T. XXV, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk 1980, s. 127. 7 Archiwum Państwowe w Poznaniu, Kartoteka Ewidencji Ludności, sygn. 14898.

8 Veritate et scientia. Księga pamiątkowa w 125-lecie Poznańskiego TowarzYstwa PrzYjaciół Nauk, red. A. Gąsiorowski, Warszawa-Poznań 1982, s. 209.

9 T. Ostrowska, op. cit. Wymieniono tu ważniejsze artykuły J. Panieńskiego, opublikowane w "Nowinach Lekarskich" w latach 1890-1895.

10 B. Żmigród, Dr Walenty Panieński (Wspomnienie pośmiertne), "Nowiny Lekarskie" z 8 sierpnia 1921 r., s. 113-114; "Kurier Poznański", nr 164 z 21 VII 1921, s. 5 (wspomnienie pośmiertne). Walenty Panieński (1858-1921), w okresie zaboru pruskiego pełnił funkcje: wyższego lekarza sztabowego armii pruskiej, królewskiego fizyka powiatowego na miasto Poznań i powiat poznański zachodni oraz kierownika oddziału wewnętrznego Zakładu Sióstr Miłosierdzia przy pi. Bernardyńskim. W tym czasie był także członkiem zwyczajnym Wydziału Lekarskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, wiceprezesem Towarzystwa Przeciwgruźliczego i członkiem zarządu Towarzystwa Opieki nad Chorymi Robotnikami.

W Polsce niepodległej był pierwszym dyrektorem Wojewódzkiego Urzędu Zdrowia w Poznaniu i organizatorem polskiej służby zdrowia w Poznańskiem. Członek honorowy Najwyższej Rady Lekarskiej Państwa Polskiego.

11 Książki adresowe z lat 1890-1897; APP Kartoteka Ewidencji Ludności, op. cit. We wspomnianym zakładzie wodoleczniczym J. Panieński przyjmował pacjentów: przed południem od godz. 10 do 12 i po południu od godz. 16 do 17.30, a w klinice dla nerwowo chorych - od godz. 17.30 do 18. W 1896 r. przeniósł klinikę do kamienicy przy Starym Rynku 74 (na I piętrze). 12 O swych wyjazdach i powrotach J. Panieński informował mieszkańców miasta min.

za pośrednictwem ogłoszeń prasowych. "Dziennik Poznański", nr 152 z 5 VII 1896 (ogłoszenie); nr 216 z 20 IX 1896 (ogłoszenie). 13 Kamienica przy ul. Rycerskiej 15 zbudowana została w 1898 r. według projektu architekta H. Kindlera, a jej właścicielką była Agnes Lambert. 14 "Dziennik Poznański", nr 244 z 25 X 1898 (ogłoszenie).

15 Archiwum Państwowe w Poznaniu, Acta SHidtische Feuer SocieHit Posen, sygn. 1363 (strony nie paginowane).

16 "Posener Zeitung", nr 848 z 3 XII 1898.

17 T. Ostrowska, op. cit.

18 "Posener Zeitung", nr 72 z 28 11899.

19 Zakupione przez J. Panieńskiego aparaty do fototerapii były bardzo kosztowne, wyposażone w nie były wielkie kliniki uniwersyteckie "Charite" w Berlinie, "Urbana" w Hamburgu i renomowane uzdrowiska zagraniczne. 20 "Posener Zeitung", nr 222 z 12 V 1901; nr 338 z 21 VII 1901 (ogłoszenie); nr 380 z 15 VIII 1901. 21 "Dziennik Poznański", nr 102 z 4 V 1899.

22 "Wielkopolanin", nr 97 z 28 IV 1900 (ogłoszenie).

23 "Dziennik Poznański", nr 152 z 6 VII 1901; nr 153 z 7 VII 1901(dwa nekrologi: od członków Wydziału Lekarskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i od lekarzy Lecznicy Poznańskiej); li 154z 9 VII 1901 (Obszerna relacja z pogrzebu śp. draJ. Panieńskiego); "Nowiny Lekarskie. Organ Wydziału Lekarskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk" z 8 i 9 z września 1901, s. 562 (Kronika żałobna); "Gazeta Lekarska", nr 29 z 7 VII 1901, s. 730. 24 "Kurier Poznański", nr 336 z 27 VII 1901 (podziękowanie dla rodziny dra Jana Panieńskiego za darowiznę od zarządu "Stelli", podpisane przez sekretarza Walerego Łebińskiego) .