ODDZIAŁ PRZYRODNICZY MUZEUM WIELKOPOLSKIEGO NAJEŻYCACH W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM

Kronika Miasta Poznania 2000 Nr2 ; Jeżyce

TADEUSZ GRABSKI

N a terenie Jeżyc, w granicach Ogrodu Zoologicznego, znajduje się niewysoki, piętrowy budynek, którego historia sięga początku XX wieku. Wybudowano go w 1907 roku wg projektu Paula Pitta. Do I wojny światowej pawilon pełnił funkcję restauracji ogrodowej. Po odzyskaniu niepodległości, w latach 1921-24, budynek był siedzibą grupy artystów plastyków "Świt", a w 1924 roku do dawnego pawilonu restauracyjnego na Jeżycach przeniesiono najcenniejsze zbiory przyrodnicze w Wielkopolsce. W ten sposób powstał Oddział Przyrodniczy Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu, które później często nazywano Muzeum PrzyrodniczymI. Pozyskanie w styczniu 1924 roku nowego locum mogło nastąpić wyłącznie dzięki przychylności prezydenta Cyryla Ratajskiego i Rady Miasta Poznania. W dniu 4 lutego tego roku nastąpiło przejęcie budynku przez administrację krajową, której podlegało Muzeum Wielkopolskie 2 . Pawilon poddano gruntownemu remontowi w celu dostosowania go do potrzeb muzealnych. Jednocześnie prowadzone były pertraktacje z władzami Towarzystwa Przyjaciół Nauk w sprawie komasacji zbiorów przyrodniczych Muzeum im. Mielżyńskich ze zbiorami Muzeum Wielkopolskiego. Starania te zakończyły się 8 października 1924 r. spisaniem wstępnej umowy, którą 15 listopada zaakceptowały władze TPN 3 . Decyzja ta przyczyniła się do przeniesienia zbiorów przyrodniczych Muzeum Wielkopolskiego, pochodzących głównie z niemieckiego Kaiser Friedrich Museum 4 , gdzie były gromadzone w latach 1898-1918, oraz zbiorów Muzeum im. Mielżyńskich 5 , gromadzonych w latach 1857-1923, do nowej siedziby (wcześniej taka komasacja zbiorów przyrodniczych miała miejsce w Warszawie, gdzie w 1919 roku stworzono z dwóch zbiorów przyrodniczych Dział Zoologiczny Państwowego Muzeum Przyrodniczego).

Ryc. 1. Pawilon Muzeum Przyrodniczego, zbudowany w 1907 r. wg projektu Paula Pitta.

Fot. R S. Ulatowski. Ze zb. MKZ.

Połączenie poznańskich zbiorów, które obejmowało również zbiory artystyczne i archeologiczne, nastąpiło w związku z trudną sytuacją finansową i lokalową muzeum TPN. Przygotowywano się do tego wydarzenia już od 1919 roku. W poznańskim środowisku naukowym trwała w związku z tym ożywiona dyskusja nad przyszłością lokalnego muzealnictwa. W sprawie przyszłości zbiorów przyrodniczych wypowiadali się znani naukowcy, tacy jak dr Franciszek Chłapowski (wybitny przyrodnik i muzealnik oraz działacz społeczny, którego imieniem nazwano Muzeum Przyrodnicze w Poznaniu), prof. dr Bolesław Namysłowski, prof. Józef Szulczewski i prof. dr Jan Grochmalicki. W broszurze O ostatniem walnetn zebraniu TowarzYstwa PrzYjaciół Nauk dr F. Chłapowski opowiedział się za komasacją zbiorów, licząc przy tym, że zbiory przyrodnicze pozostaną przy TPN, a dla ich lepszego gromadzenia i eksponowania wybudowany zostanie specjalny gmach. Widział potrzebę rozwoju działów muzealnych, które miały stać się przybytkiem nauki polskiej oraz służyć edukacji społeczeństwa. Z podobnymi poglądami na łamach "Dziennika Poznańskiego"6 wystąpił wybitny botanik prof. dr B. Namysłowski, który uważał, że muzeum ze swoimi zbiorami służyć będzie edukacji młodzieży ze wszelkiego rodzaju szkół i podniesie aktywność umysłową Polaków. Profesor J. Grochmalicki uznał, że opieka nad przejętymi zbiorami obydwu muzeów jest obowiązkiem całego społeczeństwa, ponieważ muzeum to "daje wierny obraz skarbów przyrody ziem naszych... i służy dobru państwa i Wielkopolski"7. Organizacja Muzeum Przyrodniczego trwała przez cały rok 1925. Do nowej siedziby zostały przeniesione zbiory TPN, liczące 7 tys. 455 numerów, które

Tadeusz Grabskiobejmowały kilkadziesiąt tysięcy okazów i 453 pozycje biblioteczne 8 . Przyjmuje się, że łącznie w dniu otwarcia muzeum, tj. 27 kwietnia 1926 r., znajdowało się tu ok. 40 tys. przedmiotów muzealnych 9 . Kierownictwo naukowe muzeum powierzono znanemu profesorowi Uniwersytetu Poznańskiego, drowi Edwardowi Lubicz- Niezabitowskiemu 1o . Ponadto do pracy naukowej nad zbiorami zatrudniono dra Wiesława Rakowskiego, a dozorstwem zajmował się Leon Arentowski. W pracowni preparatorskiej, prowadzonej przez p. Bogusza, przygotowywano i wypychano różnego rodzaju ptaki i ssaki, garbowano skóry i konserwowano zbiory. W muzeum działała również macerownia, w której preparowano i zabezpieczano eksponaty - szkielety padłych zwierząt, pochodzące głównie z Ogrodu Zoologicznego. Kierownictwo administracyjne nad oddziałem sprawował dyrektor Muzeum Wielkopolskiego. Muzeum to było własnością Poznańskiego Wojewódzkiego Związku Komunalnego, który również je finansował. Dodatkowo nadzór merytoryczny nad placówką sprawowało Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Działalność Muzeum Wielkopolskiego, a zarazem Oddziału Przyrodniczego, określał statut z dnia 15 marca 1899 r. Przy Muzeum Wielkopolskim funkcjonowała Komisja Muzealna, która składała się z trzech podkomisji, min. z podkomisji przyrodniczej, której kadencja trwała trzy lata i która powoływana była do współpracy przy zarządzaniu i pomnażaniu zbiorów przyrodniczych. W omawianych latach podkomisja ta skupiała w swoim gronie wybitne osobistości związane z naukami przyrodniczymi, m.in. prof. dra Jana Grochmalickiego, prof. Jerzego Szulczewskiego, prof. dra Jana Bystronia oraz prof. dra Józefa Paczoskiego. Do najważniejszych zadań Muzeum Przyrodniczego należało gromadzenie zbiorów z zakresu flory i fauny oraz geologii, prowadzenie działalności naukowej, sprawowanie pieczy nad stałą ekspozycją i organizowanie wystaw czasowych, konserwacja zbiorów oraz działalność edukacyjna. Zbiory gromadzone były poprzez prowadzenie zakupów, przyjmowanie darów i depozytów oraz prowadzenie wykopalisk. Część eksponatów pozyskiwano z Ogrodu Zoologicznego. Wśród najcenniejszych nabytków omawianego okresu należy wymienić cenny dar przekazany przez Arkadego Fiedlera w roku 1929, w postaci zbioru fauny brazylijskiej. Muzeum wzbogaciło się wtedy o kolekcję kilku tysięcy owadów. Podobny dar w 1930 roku złożył H. Gordziałkowski, tyle że tym razem składał się on z okazów fauny południowoafrykańskiej . Z pozyskiwanych w macerni eksponatów wybielono kilkaset szkieletów zwierzęcych, które stanowiły wówczas "jedyną tak bogatą kolekcję w Polsce, umożliwiającą badania paleontologiczne".

Wśród zakupów na uwagę zasługiwał kompletny zbiór mikrolepidopterów (małych motyli), który nabyto za sumę 380 zł. Z wykopalisk w Nakielce pod Iwnem pozyskano m.in. prawie kompletny szkielet tura. W celu zgromadzenia okazów przyrody z całego świata muzeum w 1934 roku nawiązało kontakt z misjonarzami pracującymi na wszystkich kontynentach. Dzięki tym wszystkim działaniom zbiory przyrodnicze w okresie międzywojennym wzrosły prawie 9-krotnie 11 . Działalność naukowa muzeum w głównej mierze dotyczyła prac przy inwentaryzacji i układaniu pozyskanych zbiorów oraz stałego nadzoru nad ekspozycją.

Ryc. 2. Fragment wystawy stałej z portretem prof. Franciszka Chłapowskiego oraz zbiorami paleontologicznymi

Prof. E. Lubicz- Niezabitowski zamieścił w tym czasie szereg publikacji naukowych na łamach "Rocznika Muzeum Wielkopolskiego", w "Zeszytach Poznański ch", "Rocznikach Nauk Rolnych i Przyrodniczych", "Przeglądzie Archeologicznym" czy "Roczniku Geologicznym". Zbiory przyrodnicze rozmieszczone były w dwóch dużych salach, górnej - jasnej i dolnej - mrocznej, oraz w kilku mniejszych pomieszczeniach pobocznych. W sali górnej znajdowały się zbiory zoologiczne i botaniczne, umieszczone w licznych, oszklonych szafach i gablotach. Dział ten reprezentowany był głównie przez wielkie zielniki z florą Wielkopolski, ponadto znajdowały się tam zbiory ornitologiczne, prezentujące ptactwo zamieszkujące nie tylko Wielkopolskę. W tym miejscu zgromadzono również bogaty dział entomologiczny, w którym eksponowano głównie owady z terenu całej Polski. Zwiedzający mogli zapoznać się także z bogatymi zbiorami ślimaków, małż, korali i gąbek morskich. Frag

Tadeusz Grabski

Ryc. 3. Zbiory ornitologiczne w sali górnej muzeum, fot. z 1928 r.

Ryc. 4. Fragment wystawy stałej w sali górnej muzeum, fot. z 1928 r.

Ryc. 5. Sala dolna ze zbiorami geologicznymi i rogami łosia, fot. z. ok 1928 r.

menty wystawy zostały poświęcone ukazaniu w sposób poglądowy życia ptaków, ssaków i owadów w ich naturalnym otoczeniu 12 . W dolnej sali znajdowały się zbiory geologiczne i mineralogiczne. Szczególnie cenne były zbiory minerałów z Australii i Ameryki Południowej, a wzrok zwiedzających przyciągał ważący 74,5 kg meteoryt pochodzący zMoraska k. Poznania, który spadł tam w 1914 roku. Ekspozycję uzupełniały m.in. zbiory pseudolitów (minerały łudząco podobne do wyrobów wykonanych przez łudzi), zebrane przez dra F. Chłapowskiego, oraz kolekcje głazów narzutowych, skamielin, szczątki nosorożców włochatych, mamutów, turów, żubrów i łosi 13. Jak stwierdził prof. dr Aleksander Wróblewski, wystawa ta miała charakter ogólnoprzyrodniczy i "bez bardziej zasadniczych zmian przetrwała do II wojny światowej 14. Do nielicznych wystaw czasowych należała, zorganizowana przez W. Rakowskiego w 1934 roku, wystawa przyrodniczo-etnologiczna, ukazująca okazy przyrody afrykańskiej ze zbiorów 10 podróżników. M uzeum Przyrodnicze cieszyło się dużym zainteresowaniem zwiedzających.

W 1929 roku, z okazji odbywającej się w Poznaniu Powszechnej Wystawy Krajowej15, muzeum zwiedziła rekordowa liczba 29 tys. 24 osób. Zwykła frekwencja roczna wynosiła średnio ok. 4 tys. 500 osób. Najważniejszym problemem placówki był brak miejsca na eksponowanie i magazynowanie pozyskiwanych zbiorów. Planowano powiększenie muzeum,

Tadeusz Grabski

m.in. poprzez pozyskanie pawilonów na terenie wystawowym Targów poznańskich, przeniesienie eksponatów do Zamku lub też budowę nowego, "monumentalnego" gmachu, jednak żadna z tych propozycji nigdy nie została zrealizowana. Wybuch II wojny światowej przerwał działalność tego muzeum. Już w październiku 1939 roku Niemcy wywieźli zbiory przyrodnicze, w części magazynującje w gmachu obecnego Muzeum Narodowego w Poznaniu. Reszta uległa rozproszenIU.

PRZYPISY:

1 Edmund Chwalewik, Zbiory polskie... w ojczYźnie i na obczyźnie, Warszawa-Kraków 1926, s. 104.

2 Muzeum Wielkopolskie w Poznaniu, Roczniki M.W., I, za rok 1924 (dalej: R.), s. 105.

3JW.

4 Kaiser Friedrich Museum in Posen. Amtlicher Fiihrer dritte aujliige, Posen 1911, ss. 11 i 15-30. 5 Przechadzka w Muzeum Mieliyńskich, Poznań 1917, s. 42-54.

5 Bolesław Namysłowski, 'W sprawie muzeum przYrodniczego w Poznaniu, "Dziennik Poznański" (dalej: DP), nr 220 z 24.09.1919 r. 7 Jan Grochmalicki, Muzeum PrzYrodnicze w Poznaniu, "Kurier Poznański" (dalej: KP), nr 214 z 11.05.1926 r. 8 R. III, s. 186.

9 Sprawozdanie Wydziału Krajowego z administracji Poznańskiego Wojewódzkiego Związku Komunalnego za rok 1926, Poznań 1928, s. 176; KP z 15.01.1927 r.

10 R. III, s. 174.

11 Archiwum Akt N owych, 7006, s. 138.

12 KP z 15.01.1927 r.

13 J w. 14 Aleksander Wróblewski, Historia zbiorów przYrodniczych, "Roczniki Historyczne", R. XXIII, Poznań 1957, s. 505.

15 Sprawozdanie Wydziału Krajowego z administracji Poznańskiego Wojewódzkiego Związku Komunalnego za rok 1933/34, s. 226.