ROZKWIT I ZMIERZCH SCENY JEZUICKIEJ W POZNANIU

Kronika Miasta Poznania 1997 R.65 Nr4 ; Nasi dawni Jezuici

MILAN KWIATKOWSKI

W drugiej połowie 1997 roku, dokładnie 27 lipca, minęło 400 lat od śmierci ks. Jakuba Wujka - wybitnego Wielkopolanina, tłumacza Starego i Nowego Testamentu, teologa, kaznodziei, pisarza niepospolitego talentu, obrońcy języka ojczystego, wreszcie rektora kolegiów jezuickich najpierw w Poznaniu, a później w Wilnie oraz w Koloszwarze na Węgrzech. Po przyjeździe z Pułtuska do naszego miasta ks. Wujek pisał: "Byliśmy tu do Poznania wezwani w roku 1571, skoro się szkoły potrzebne zbudowały otworzyliśmy je roku 1573. dnia 25 Juni, i poczęliśmy tu także jako i po inszych stronach świata, młode ludzie w naukach wyzwolonych i w chrześcijańskiej pobożności wedle daru nam od Pana Boga danego, z pilnością wprawować"l. Dzisiejszy akt wmurowania w kościele farnym tablicy poświęconej ks. Jakubowi Wujkowi wiąże się z jeszcze inną, niezwykle ważną datą - 25 czerwca 1573 roku. Wtedy otwarto tzw. stare kolegiumjezuickie, znajdujące się w budynku wzniesionym na miejscu późniejszego, osiemnastowiecznego nowego kolegium przy ul. Gołębiej 1. Rocznica powołania do życia jednej znajstarszych w kraju uczelni prowadzonych przez jezuitów skłania też do refleksji nad początkami i rozwojem poznańskiej szkolnej sceny jezuickiej; tym bardziej że jest ona ściśle związana z nazwiskiem człowieka, którego trafnie nazywano "Semicicero polonus". Wiązał on bowiem w swoim pisarstwie polemiczno-apologetycznym elementy klasyczne ze stylem bliskim polszczyźnie Mikołaja Reja.

Od początku swego istnienia teatr rodzi się stale i prawdopodobnie będzie się rodził zawsze z nadmiaru i z braku. Albo z niedosytu odczuwanego przez duszę ludzką, albo z potrzeby zabawy. Uwalnia nas wtedy od nadmiaru energii, od ucisku wzruszenia czy wreszcie od rozdrażnienia i przesytu, a nawet nudy. Ten teatr wyzwalającego śmiechu niczemu innemu nie ma przecież służyć. Śledząc historię teatru, obserwujemy charakterystyczne zjawisko. Odwiecznie występują w nim obok siebie dwie przeciwstawne, ale jednocześnie dopełniającesię postaci teatru. Tragedii, która narodziła się z dytyrambu śpiewanego na cześć Dionizosa, ciągle towarzyszy komedia, wywodząca się z "komosu" , z maskarady attyckiego ludu wykonującego pieśń falliczną w czasie nocnej procesji. W wiekach średnich również występuje ów dualizm. Oprócz misterium chrześcijańskiego, którym wówczas określano nie tylko dramaty o charakterze religijnym, ale w ogóle tzw. teatr "poważny" o podłożu historycznym lub legendarnym, można też było oglądać komedię satyryczną (sottie), moralitety i farsy. O ile staropolski teatr ludowy czy dworski służył przede wszystkim rozrywce, o tyle szkolny teatr jezuicki spełniał w pierwszej kolejności ważną rolę w programie działalności kontrreformacyjnej i w polemice wyznaniowej. Jako zjawisko powszechne, występujące w Polsce na przestrzeni ponad 200 lat (15661773), stanowił część systemu dydaktyczno-wychowawczego. Jezuici pierwsi wykorzystali teatr dla celów propagandowych. "I nie chodzi tu o żaden wypadek szczególny - jak dowodzi Andrzej Kruczyński - ale o generalną zasadę, którą da się odnieść do niemal każdego konkretnego przedstawienia. Przekaz filozoficzno-światopoglądowy, jaki niósł ze sobą teatr jezuicki, jest w zakresie teologii przedziwną mieszaniną skotyzmu z tradycją tomistyczną, natomiast w dziedzinie bardziej praktycznej nauki o świecie człowieka - senecjański neostoicyzm i cyceroński eklektyzm łączą się z interpretacjami humanistycznymi. W zgodzie z tomizmem, a wbrew tradycji skotyzmu uznawali oni poznanie empiryczno-rozumowe"2. I byli przekonani, że zbliżenie jednostki do Boga powinno równorzędnie uwzględniać wiarę w objawienie z kształceniem umysłowym. Ten postulat wiąże się z humanizmem czerpiącym inspiracje do poznania świata z kultury antycznej, a przede wszystkim z dzieła Arystotelesa. Warto pamiętać, że kiedy w I poło XVI stulecia powstał zakon i rodził się teatr jezuicki, trwała jeszcze nieubłagana walka o tzw. "czystą" sztukę religijną, dla której nawet malarstwo El Greca mogło się wydawać dość podejrzane. Wkrótce jednak te spory ucichły. I dwa zwalczające się obozy - kontrreformacji i reformacji - doszły do porozumienia w zakresie podstawowego przekonania o konieczności podporządkowania spraw ludzkich Kościołowi.

Po Pułtusku (1565 r.), Braniewie (1564 r.) i Wilnie (1569 r.) Poznań był czwartym ośrodkiem w Polsce i 37. w Europie, w którym wzniesiono gmach kolegium jezuickiego. Inauguracja jego działalności odbyła się w odświętnym i podniosłym nastroju. W materiałach z Archiwum Prowincji Małopolskiej Towarzystwa Jezusowego w Krakowie czytamy: "... mowę o zaleceniu nauk wypowiedział jeden z naszych mistrzów. Zaczym wyszło chłopców dziewięciu w stroju Muz z Apollinem, z których to postaci każda swoją sztukę wynosiła. Przytomny był tej akcyjej biskup fundator nasz (Adam Konarski), posłowie króla francuskiego, kasztelan sanocki, kasztelan kaliski, wszytcy prałaci i kanonicy, rajcy i dostojnicy z miasta. Na początek przybyli i heretycy - kasztelan gnieźnieński, kasztelan międzyrzecki i insi, kiedy nasi ojcowie witali na piętrze kolegium biskupa. Ale do klas nie wstąpili tamci, czy to skutkiem ciasnoty miejsca, czy z inszych powodów. Wszystko to, dzięki Bogu, dobrze się udało ,,3. Z nie istniejącym już dziś budynkiem kolegium wiąże się zabawna

Milan Kwiatkowskianegdota, o jakiej wspomina Stanisław Zaleski, autor monografii o dziejach Jezuitów w Polsce wydanej na początku naszego stulecia: "Szkoły publiczne, humaniora z retoryką rozwijały się od 1573 r., w miarę jak budynku przybywało. Gmach szkolny przyozdobiono wieżą z zegarem. Skazany był sądem miejskim na śmierć 1576 r. zegarmistrz Luter za uwiedzenie cudzej żony, a że to był zręczny, a rzadki na owe czasy rzemieślnik, więc jenerał wielkopolski, Czarnkowski, i kilku zacniejszych panów, wstawiło się za nim do sędziów, aby darowali mu życie. Oni darowali, ale że tak ciężka zbrodnia nie może ujść bezkarnie, więc za karę kazali mu zrobić wieżowy zegar dla szkół jezuickich. Zegar bił tylko godziny, Jezuici chcieli, żeby bił i kwadranse; zegarmistrz dorobił potrzebne kółka, ale zapłacić sobie za nie kazał 13 złp. dowodząc, że według brzmienia dekretu kary, zegar miał wybijać tylko godziny"4. Życie rodzi zaskakujące sytuacje. Mniej lub bardziej banalne. Mniej lub bardziej dowcipne czy dramatyczne. To z nich powstaje zjawisko tzw. "teatru" życia codziennego. Przeważnie z przypadku. A obok niego pojawiają się widowiska teatralne, którymi nie rządzi przypadek, ale konkretny zamiar, użyteczność społeczna. Z pobudek wychowawczych powstała w Poznaniu, podobnie jak w innych miastach, scena szkolna przy kolegium jezuickim. Jej otwarcie miało miejsce 25 grudnia 1573 r. w kościele św. Marii Magdaleny, gdzie wystawiono po raz pierwszy w Polsce dialog pastoralny O narodzeniu Chrystusa i pasterzach. Tekst zbliżony do antycznej eklogi De Christi natali et Pastoribus zagrali uczniowie w języku polskim. Zainteresowanie przeszło wszelkie oczekiwania. Wśród publiczności znaleźli się też innowiercy. A ponieważ widzowie z braku miejsc opanowali nawet ołtarze, księża świeccy oskarżyli jezuitów o profanację miejsca świętego. Dwa lata później zagrano ten utwór po łacinie (Dialogus pastorum) w auli szkolnej. W tym miejscu warto podkreślić, że w teatrze jezuickim istniały właściwie dwie sceny religijne. Szerszej publiczności prezentowano w kościele łatwiejsze sztuki po polsku. Druga miała charakter bardziej elitarny. W auli szkolnej odbywały się występy w języku łacińskim i grano tam trudniejsze utwory dla ludzi wykształconych, także dla dostojnych gości i uczniów. Związek widowiska z nabożeństwem kościelnym występuje bardzo wyraźnie od początku istnienia teatru szkolnego. I nic w tym dziwnego, bo przecież przedstawienie miało również umacniać w wierze. Niekiedy nawet w sam tok mszy św. wplatano sceny dramatyczne, a wiązanie widowiska z kazaniem stało się zwyczajem powszechnym. Kiedy na przykład z okazji rozpoczęcia roku szkolnego we wrześniu 1575 r. zagrano Komedię o Tobiaszu, to kilka dni wcześniej ks. Jakub Wujek wygłosił kazanie, w którym interpretował postać głównego bohatera. Wokół dwu największych świąt roku chrześcijańskiego, Bożego Narodzenia i Wielkiejnocy, skupił się dramat religijny, który od średniowiecza przetrwał w zmienionej formie aż do naszych czasów. Nie ulega wątpliwości, że tragedia Golgoty mieściła w sobie znacznie więcej energii dramatycznej niż sceny w Betlejemskiej szopce. Dramat wielkanocny przyciągał uwagę widza budzącym otuchę cudem zmartwychwstania. W mniejszym stopniu obrazem śmierci ukrzyżowanego Chrystusa.

Ryc. 1. "Lament chłopski na pany" (1618-1624). Jako chorus rusticorum wprowadzony do dramatu "Antithemius" wystawionego w poznańskim kolegium jezuickimlLAMENT CHŁOPSKI 1 *i

NA

P A N T.

k A Hel.

£jpuiwic n.56fiipia3fforytfr"bMnj/

@j Cbtbd co 3U go pt}* pfretcjiibtbiit.

gSj prjvAic powfSrbr» t»ji't ni TObii bo O>i'Or41 (Z* pOT >5W i>3icń &wiettl&iit>}itć bo tjjiśionf 1<£ 2t roy morctfUt MIlI (roi<łc <ID gtiipitl ra Cubjtf)i potvrojfHi wt$mit I> ITfbiftuptV, £y \X>jotP roytvUc3cf co«» II? ud pobory I A itluśtpc* pr3tWćj gumwffj oboryl f 21 i'cf,c3c ii.l te tviclftV web« frJtPfI pńiiOwit wiilfK Bif iioiviii trl><fth'. 504y Ic3yiiBt/fJrojn£/lac$» K/ftir«wMf61 $£ 3» 5 mnvt'tm cjręro nfctatirmy tyl * «I @5 łYWiiny Ijofobjf I cAm Wt y orjtcby I C # » «piiitom Hdbi'&my nritcfjy, Koft < 86vx > \t faśtebjit gorffyć to rk&ft&ift / o Art. (Co rofroboty nd fiJepobbiufi«»1 2* 3J trffe rmm my btwygit »n }f ro(?c rob« I £ * Arvs&ypimotvJwtMiiictAftwtjbobt'if, B*

WAmmmmiAmm AAMmB

Osobną grupę przedstawień granych w teatrze szkolnym stanowią moralitety, wśród których na uwagę zasługuje Antithemius, napisany prawdopodobnie w latach 1618-24 przez rektora kolegium poznańskiego Mateusza Bembusa i uznany w ogóle za jeden z najwybitniejszych dramatów jezuickich powstałych w Polsce. Antithemius to tekst komplikujący akcję w nieoczekiwanych zdarzeniach, o tajemniczych i fantastycznych motywach ilustrujących grozę świata, napisany z dużym wyczuciem efektu scenicznego. "Dosłowność pokazanego na scenie okrucieństwa dochodzi do punktu szczytowego, (kiedy) szatani przyprowadzają z piekła duszę i każąjej patrzeć na tortury grzesznego ciała"s człowieka, który cierpi za to, że wystąpił przeciw boskiemu prawu. Szkoda, że nie mamy wiadomości, czy utwór ten został kiedykolwiek wysta. .

wlony na scenIe. Ale przy okazji rodzi się inne pytanie. W jaki sposób w ogóle można było realizować w owych czasach tak skomplikowane inscenizacje? I chociaż nadal

Milan Kwiatkowski

TRAGEDIA

Ryc. 2. Tragedia martyrologiczna "Genezjusz" jest pierwszym utworem z terenu Polski, w którym wprowadzono "teatr w teatrze"

GEN ES I V Stro JEST. a ' więtym Genezyuśic Mjczenniku, <5l facnicyfecgo oijcia tych fctorzy iacinskiey slachk, y r«i nic paxtz>ćbc<ił, -witotkofumnajj zebranar ympoiiM łczyk I>rzc/ojoaa» £ii!fty« o tym świtam -iStMjy«»« y «*Ifftfi«»i* fego/ · »ypiji'iift itftobjzpótenow&o&ciolo Sjyraj&g,a/ $K>faToiia **C9uv)H-a« isMenfcAugufto: v A< *;JSW@»u>>g<<i w HcAnyc&tStiaATomoITecBndo. AnnoCteiBt. JC3.0.3?» piott« @fatgi S. 1.1» 3jDX<>t>>4) 46M(4)4> JjwIwAttigo 4>nitf Siłtpni«« A e , ## A # . nr,łn 'VI n _ n

W? OZNAKIV.

WPn&IrnieylaaaWbJ raba, Atfjritfi A.

nie wiemy, jak wyglądała pierwotnie sala teatralna na pierwszym piętrze w dawnym poznańskim kolegium jezuickim i jej wyposażenie techniczne, to dzięki badaniom Zbigniewa Raszewskiego udało się ustalić, że w 1676 roku scena w kolegium poznańskim została przebudowana według projektu znanego architekta, rektora Bartłomieja Wąsowskiego. W "Historia Collegii Posnaniensis Societatis lesu ab anno 1669-1771" czytamy: "N owy całkowicie teatr został zbudowany tutaj dla publicznych przedstawień teologicznych, filozoficznych oraz prezentacji potrzebnych dialogów. Zbudowano także osobliwą zapadnię o mistrzowskiej perspektywie, wspartą na ośmiu kolumnach"6. Scena poznańska była wyposażona w cztery pary wież trójściennych podobnych do starożytnych periaktów. System tych dekoracji nazywał się" telari" i umożliwiał szybkie zmiany elementów scenograficznych. A przede wszystkim wzbudził powszechny zachwyt wśród publiczności poznańskiej. Tylko dzięki jezuitom pochodzenia szlacheckiego, m.in. takim, jak Maciej Sarbiewski czy Bartłomiej

Wąsowski, możliwe było wprowadzenie w Polsce najnowszych włoskich osiągnięć scenograficznych. Wówczas jednak chyba mało kto zdawał sobie sprawę, że przejście od sceny symultanicznej do sukcesywnej należy do najważniejszych przełomów w historii inscenizacji europejskiej. Więcej wiemy o drugim "theatrum convicti" usytuowanym na pierwszym piętrze od ulicy Klasztornej (we wschodnim skrzydle) w nowym gmachu kolegium wzniesionym w latach 1701 -1733 według projektu Jana Catenazziego. Przypomnijmy, że scena w tym miejscu została urządzona po 1721 r. Była dość obszerna. Mieściła 180 osób w trzech rzędach z miejscami siedzącymi i dalej stojącymi. Jej nowoczesne wyposażenie techniczne składało się z kulis, kompletu dekoracji, przedstawiających ulicę, las, salę i pałac, oraz lamp olejnych do oświetlenia. Oprócz przedstawień w szkole szczególnym zainteresowaniem publiczności cieszyły się obrzędy religijne (procesje, pasje) i wydarzenia polityczne

CHOZROES

Ryc. 3. Tragedia w języku polskim wystawiona w Collegium Poznańskim Societatis Iesu w 1650 r.

Abo Diugo fzczsśliwe OKRVCIENSTf O, W A VnDOKV SPRAWIEDLIWEY POMS1Y* SYNOWSKIM VMORZONE OKRVC IENSTWEM.

Dane na Scen6 publiczna «-KoUegium PoznaśStiitu Sodeiatis ł E S V. Roku Pańskiego> 16 $ o.

CHOZROES Monarcha Perjki,ndnńekwoyndch Z Cbrzeicidnyj3czcfliwy zn >yćieżcd,leczprzY tym okrutny, y Oycomorderz,pordżony trzYkroć od Cefdrzd Rzymj3tego Hera 'UiujJdgdy iejkztjkzęśćiu, które go czat niemały pidj3owdto, <vfa,ypomin*wj3y Syndfldrj3cgo Syroefd, trzedniego Martcfand koronuie ndKroleftwo; gniew uprzedzonego do Kroleflwdy w drdzonego Syna ndfię obala. Który vczyniwjJy pokoy Z Herdkliujkm,odddniem oŻywidiacego Krzyża, ndOycdfifzPahy fipęmi zmawia,y poimdnegodo wiezienia ddie: ndkoniecndwie143e Ojcowjkiey miiołći itrapienie, bratu m Udj3cmu Wohgefowi oczy wytubiuyio wiecznego niemm wtrącić rojkdzuie: SrzeW:f$'s dni emu

Milan Kwiatkowski

(np. hołdy, koronacje, wjazdy tryumfalne). Pochody sakralne związane z kalendarzem liturgicznym, powtarzane co roku, obfitowały w elementy parateatralne (np. procesje Niedzieli Palmowej, Bożego Ciała). Słowo w powiązaniu z dźwiękiem trąb i bębnów, światła świec, makiety alegoryczne, wonności, draperie - wszystko to niezwykle silnie oddziaływało na często przypadkowych uczestników tych ceremonii. Ciekawy opis przyjęcia króla Henryka Walezego w Poznaniu przytacza ks. Jan Poplatek: "Na powitanie długo oczekiwanego elekta miasto Poznań postanowiło wystąpić godnie i zaprosiło kolegium jezuitów do współpracy w przyjęciu gościa. Przez cały prawie dzień 28 stycznia 1574 r. przeciągał przez miasto, odświętnie udekorowany, orszak królewski. Sam Henryk przybył dopiero w nocy, której ciemności rozjaśniały liczne płonące pochodnie. Przy bramie miejskiej powitała go szkoła jezuitów. Na wzniesieniu bramy oczekiwał Króla uczeń w postaci bardzo czczonego we Francji św. Michałao STIiTIM EVSTACHIVSIE Przed mcnym zgromadzeniem Slache.

ckim Pod cms Sadów SwietoiańSkich Od Shcbtckki młodzi w Collegium Poztiaoj3m

PROLOG.

Fortun» zmocy %fwoiejmad ludiaii chelpi»f cobjr mogta tak fzczesćiem tako y welzczciaem, niEuftachiuśie pokazać obie» cuie. Lecz Miłość Bata przeciwko Fortunie Za Euftachtu&at % »powiada» y obiecute te Euftachius Cierpliwości»» y ftatecznośćiafwoia, Z Fortuny tlyumphować* będzie A K T I Scena PitrwjJg, Góry fieotwieraia - .miedzf ktoremi. Orpheus lutnie firejr dźwiękiem, y zwierza dzikiego, y Satyrów leśnych do «ebic pociąga. Scena Wtór», Satyrowie wlalkh vjkirzaia fie na łowców» źe od nich pokoiu nieniaia. W tym vslyfzytjJty okrzyktewcow» allifow rćieJuia. f * · ).*( Sten

Ryc. 4. Tragedia w języku polskim wystawiona w Collegium Poznańskim w XVII w.

Ryc. 5. Dramat w języku polskim, napisany białym wierszem, wystawiony w Poznaniu w 1748 roku

TYTUS , JAPONCZYK TRAGEDIA.

PRZEŚWIETNYM WIELMOŻNYCH JMCIOir PAŃSTWA JĘDRZEI Ay MARYANNY ZAKRZEWSKICH, PODCZASZYCH Y SURROGATOROW Poztuńfkich Imieniem ZASZCZYCOAii?A

Ptzcświctiicy Kiafoinowtkjcy &affi*W rJ M p ubliczney M&AiSzkoł Pozn-ińflcich Sociccatis

NA WIDOK DANA

Roku 1/48. Dnid 24. Lutego Za Dozwejcnkm Sniifijch.

w POZNANIU w Drukami 7. PC- M- CuRrgium Sscitiulit J ES/'.

Archanioła, trzymający w rękach symbole władzy i sprawiedliwości - dobyty miecz i wagę, w asyście dwu innych chłopców. Gdy Król zatrzymał się przed bramą, powitał go krótkim wierszem, po czym chór odśpiewał pieśń «Vive! Rex Henrice vive! Vive longa saecula». Na drugi dzień (29 I) po obiedzie, którym biskup poznański podejmował elekta w swym pałacu, pojawiło się na sali 10 uczniów szkoły jezuickiej i powitało Henryka wierszami wygłoszonymi w 10 językach"7. Przykład ten świadczy o tym, że jezuici przywiązywali ogromną wagę do , kultury żywego słowa i kunsztu oratorskiego. Sw. Ignacy Loyola napisał w Konstytucji zakonu, że uczniowie wszystkich klas gimnazjalnych mają ćwiczyć deklamację wiersza. W programie dydaktycznym ważne miejsce zajmowała retoryka. Młodzież kształciła się według podręczników Cypriana Soariusa i Jakuba Gretsera. Ideał szkoły jezuickiej tworzyła tzw. "wymowna pobożność", a Maciej Kazimierz Sarbiewski w traktacie O poezji doskonałej pisał:

Milan Kwiatkowski

MAURYCYUSZ pdńftw Wlchodiiich CESARZ.

TRAGEDYA , PRZESWIETNYM WIELMOŻNEGO JMCl FANJ MAURYCEGO KITNOWSKIEGO CHORAZYCA IUMORSKIEID Imieniem ZASZCZTCOlłfA Od Przcswictncy MŁODZI Cwi«»ccj pc v niukich Poetycznych y Ocogrtłficrnych Na publiczney Sali SzkJ Poztl{@gich Stoil ql!l JESU NA Wf OK PANA" Reku I7J4- Dnii aa. Lutego Za Dozwole niem St>\r(z)ch.

w POZNANIU

Ryc. 6. Tragedia jest prawdopodobnie przekładem "Mauriciusa" Ch. Poree.

Wystawiono ją w Poznaniu w roku 1754

"Gdzie indziej wymowa znajduje schronienie w książkach, u nas panuje na zebraniach, w sądach, na sejmach. Dlatego tak jak Hiszpan jest z natury teologiem, Włoch filozofem, Francuz poetą, Niemiec historykiem, tak Polak mówCą"8. Wzorce wychowawcze modelowano w ten sposób, żeby absolwent wyniósł ze szkoły praktyczne umiejętności ułatwiające przyszłą karierę polityczną lub zawodową. Repertuar poznańskiej sceny jezuickiej był niezwykle urozmaicony i bogaty. Obok klasycznych tragedii młodzi aktorzy prezentowali m.in. widowiska zapustno-karnawałowe (w 1578 r. Mortis et iudicii imago przedstawiano w obecności biskupa poznańskiego Łukasza Kościeleckiego), widowiska martyrologiczno-hagiograficzne (1587 r. - sztuka Grzegorza Knapskiego Tragoedia Faelicitas), utwory o motywach biblijnych (1595 r. - historia Jephtego z rozdziału 11 Księgi Sędziów, stanowiąca interesującą próbę zbudowania tragedii typu antycznego zbliżonej do Ijigennii w Aulidzie Eurypidesa), dramatyhistoryczne (1600 r. - Philopater seu Pietas Grzegorza Knapskiego), misteria i moralitety. Warto zwrócić uwagę na oddzielną grupę widowisk polemiczno-politycznych, a wśród nich na wystawiany w Poznaniu w 1619 r. dramat Franciscus Valsingamius, oparty na autentycznej historii wroga jezuitów i katolicyzmu, Anglika, który nawraca się na wiarę chrześcijańską po przeczytaniu książki antyluterańskiej . Tekst został napisany pod wpływem Seneki. Składa się z pięciu aktów z chórami polskimi, które prowadzą w dwu grupach katolików i protestantów akcję paralelną do głównej (z dwoma intermediami). Utwór związany jest z buntami wyznaniowymi w 1614 roku i wypędzeniem szlachty dysydenckiej na Wielkanoc 1617 roku, a ten fakt wiąże się z mandatem królewskim z 1619 roku, zatwierdzającym wcześniejsze decyzje, aby do prawa miejskiego przyjmować tylko katolików. Najważniejsze były stałe występy organizowane na rozpoczęcie i zakończenie roku szkolnego, początek semestru zimowego, półrocza letniego po Wielkanocy (tzw. renovatio, innovatio, instauratio, studiorum) . Sztuki reżyserowali księża profesorowie poetyki i retoryki (niekiedy sami byli ich autorami). Pomimo obowiązującej cenzury przełożeni pozostawiali im dużo swobody i nawet w tych surowych warunkach utalentowani pisarze mogli się wybić, np. wspomniany już tu Grzegorz Knapski (XVI/XVII w.) czy Franciszek Bohomolec (XVIII w.). Jezuici bardzo dbali o wysoki poziom występów teatralnych i godność szkoły, doskonałość języka, bogactwo i powagę stylu. Początkowo grano przedstawienia w dowolnym języku (polski, greka, łacina). Od 1567 roku ustala się łacinę jako obowiązujący język przedstawień. Niektóre spektakle, zwłaszcza dialogi pastoralne i eucharystyczne prezentowane szerszemu ogółowi, wygłaszano po polsku na mocy dyspensy. W pierwszej połowie XVI w. i później zwracano szczególną uwagę na odpowiedni sposób zachowania się aktorów w czasie gry. "Na scenie nie powinno się jeść, pić, tupać nogami ani niczego takiego wystawiać, co może wywołać niesmak u aktorów lub widzów. Niedopuszczalna jest złośliwa satyra, niska swawola i komedianckie błaznowanie"9. Warto przypomnieć, że od 1562 roku obowiązywała cenzura na wszelkie występy publiczne, a w XVIII wieku (od 1771 r.) prowincjałowi mazowieckiemu Szymonowi Paszkowiczowi zawdzięczamy powołanie centralnej agencji cenzury w Warszawie. Pierwsi widzowie poznańskiej sceny jezuickiej wywodzili się z grupy samych aktorów pochodzących w większości z bogatszych lub biedniejszych rodzin szlacheckich. Rzadziej trafiali do tego grona synowie mieszczan. Przy podziale ról obowiązywała zasada hierarchiczności - główne zadania aktorskie wykonywali chłopcy wysoko urodzeni, a role trzeciorzędne, anonimowe grali uczniowie nie utytułowani. Poznań miał najliczniejsze audytorium w teatrze szkolnym - ok. 1200 widzów. Przeglądając programy teatru jezuickiego w bibliografii "Dramat staropolski od początków do powstania sceny narodowej"lO, wynotowałem kilka sztuk siedemnastowiecznych, w których jako jeden ze środków inscenizacyjnych zastosowano latarnię magiczną. Chodziło bowiem o to, żeby przez projekcję

Milan Kwiatkowski

APOLLOM USZ .CI-IRYSTU-SÓVV :RYCERZ

Ryc. 7. Tragedia w języku polskim, białym wierszem, wystawiona w 1755 roku "Poznaniu.

TRAGEDYA , PRZESWIETNYM 9/1 SNIE WIELAfOŻNEGO JAf PANA JEODOR A , Hrabi Iwanowic KOZMINSKIEGO TOIEWODZICA KALISKIEGO IR\ PANA ff v",\' >. f>\ Tm icnicm ; ;fMcZYCONA B ll1A' Ac y Kmf01l10wflcicy Mfodzi Na Publiczney Sali Szkół Poziuińfiich Soc-ietatis JESU Na widok dana.

Roku i7Jy. Dnia 8. Lutego DOF e e ASWdfitf. i w Drukami J. K. M. Collegium Socictaus JLiUobrazów lepiej podkreślić złudzenie sceniczne. Twórcą tego rewelacyjnego wynalazku (1646 r.) był niemiecki jezuita Atanazy Kircher. Chyba nie bez słuszności uczony G. Jacob w roku 1907 stawiał wyżej ten swoisty teatr cieni od skonstruowanego przez Lumiere'a kinematografu. Po prostu dlatego, że przedstawiał fIkcję, a nie fotograficzną kopię rzeczywistości, oraz że wiązał w jedną całość różne rodzaje sztuk (np. głos i kolorowe przedmioty). Już z tego pobieżnego przeglądu wyłania się nam poznański szkolny teatr jezuicki jako duża i dynamiczna instytucja, silnie powiązana z życiem kolegium, przeżywająca w tamtych burzliwych czasach swoje wzloty i upadki. W wielu momentach, zwłaszcza w II poło XVI i przez cały wiek XVII, imponowała wysokim poziomem oprawy widowiskowej, pomysłowością rozwiązań inscenizacyjnych i z powodzeniem mogła dorównywać przepychem imprezom francuskim czy austriackim. "Nie dziwota więc - zwraca uwagę Zbigniew Raszewski - że jeszcze pod koniec wieku XVIII Wojciech Bogusławski przypominał

lwowianom w swych Spazmach modnych, jak gorąco oklaskiwali kiedyś przedstawienia konwiktowe"l1. Wraz z likwidacją zakonu jezuitów upadł też ich teatr, który w większym lub mniejszym stopniu utorował drogę nie tylko scenie narodowej, ale późniejszemu dramatowi i teatrowi sakralnemu. Najciekawsze jest chyba to, że prawie wszystkie formy teatralne wypracowane ponad czterysta lat temu w szkolnych kolegiach jezuickich przetrwały do chwili obecnej. Oczywiście w innym kształcie, dostosowanym do nowych czasów i warunków. Spójrzmy chociaż na niektóre przykład y 12. Sztuki o Bracie Albercie Za co warto iycie dać, o Ottonie Schimku Nikt nie ma większej miłości i o Edycie Stein Droga do Chrystusa, przeznaczone dla zespołów amatorskich, napisał jeden autor, ks. T. Bańkowski. Utrzymane są w konwencji tradycyjnego dramatu hagiograficznego. Także utwory wybitnych twórców, jak Judasz Z Kariothu Karola Huberta Rostworowskiego czy wcześniejszy Judasz Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Wielkanoc - widowisko liturgiczno-obrzędowe zbudowane przez Leona Schillera z kantyczek,

@ 1 - "'" V

ALEX Yy CESARZ WSCHODNI TRAG E D J A OiJAjśliczny do-irod. J£a dom ślubnego związku z druhi N a światło publiczne DANA

Ryc. 8. Dramat w języku polskim wystawiony w 1764 (?) w Poznaniu

Przez X. JAKA JBIELSKIIGO, Soc:}fESU.

Roku Pańikiego 1764.

v POZNAKUJ

Milan Kwiatkowski

tekstów staropolskich i pieśni kościelnych, wyrosły niewątpliwie z kręgu dawnego teatru i dramatu pasyjnego. Osobne, ważne miejsce zajmują misteria: Wojciecha Bąka Święty Franciszek, Romana Brandstaettera Dzień gniewu, jeden z najważniejszych powojennych dramatów religijnych, który niedawno (1989 r.) przypomniał Teatr im. Al. Fredry w Gnieźnie, Karola Wojtyłły Promieniowanie ojcostwa, Jerzego Zawieyskiego Każdy oraz Emila Zegadłowicza Noc Świętego Jana Ewangelisty. I tak jak przed wiekami miejscem przedstawień stają się dzisiaj nie tylko sale teatralne, a coraz częściej świątynie albo przestrzenie plenerowe. Wielopole, Wielopole... Tadeusza Kantora wystawiano w kościele w Wielopolu Skrzyńskim, a Mord w katedrze Eliota w warszawskiej bazylice.

Widocznie istnieje jakaś potrzeba znalezienia się człowieka w środku świata, u samego źródła rzeczywistości absolutnej, w tym magicznym miejscu, by wejść w inny wymiar wiecznego czasu teraźniejszego. Patrzę w kalendarz. Za tydzień Wigilia i Święta Bożego Narodzenia. Wracamy w czas niezwykły, czas początku zapowiedziany światłem pierwszej gwiazdy. Choinka, szopka betlejemska, kolędy. Tworzy się niepowtarzalna więź przyjaźni, wspólnoty dobrych życzeń. Właśnie w tej atmosferze może warto przypomnieć pierwszy polski dialog pastoralny o narodzeniu Chrystusa zagrany przez uczniów poznańskiego kolegium jezuickiego w Pierwsze Święto Bożego Narodzenia 423 lata temu. Ars longa, vita brevis.

PRZYPISY:l Edward Raczyński, Wspomnienia Wielkopolski, Drukarnia Orędownika na Garbarach nr 45, Poznań 1843, T. II, s. 187. 2 Andrzej Kruczyński, W teatrach jezuickich, (w:) Julian Lewański, Dramat i teatr średniowiecza i renesansu w Polsce, PWN, Warszawa 1981, s. 467. 3 Wybór tekstów do dziejów kultury Wielkopolski pod redakcją Romana Pollaka, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1962, s. 346. 4 Stanisław Zaleski, Jezuici w Polsce, Dzieje 153 kolegiów i Domów Jezuitów w Polsce, T. N, Kraków 1905, s. 112.

5 Andrzej Kruczyński, op. cit., s. 449.

6 Zob. Zbigniew Raszewski, Z tradycji teatralnych Pomorza, Wielkopolski i Śląska, Ossolineum, Wrocław 1955, s. 18 i 204. 7Ks. Jan Poplatek TJ, Studia z dziejów jezuickiego teatru szkolnego w Polsce, Ossolineum, Wrocław 1957, s. 109. 8 Maciej Kazimierz Sarbiewski, O poezji doskonałej, czyli Wergiliusz i Homer, przekład M. Plezia, opracowanie S. Skimina, Wrocław 1954, BPP, SB, nr 4, rkps Połock 1626.

9Ks. Jan Poplatek TJ, op. cit., s. 18.

10 Dramat staropolski od początków do powstania sceny narodowej, Bibliografia, T. II, Programy drukiem wydane do r. 1765, cz. 1, Programy teatru jezuickiego, oprać. Władysław Korotaj, Jadwiga Szwedowska, Magdalena Szymańska, Ossolineum, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk 1976, s. 237 -255.

11 Józef Furttenbach, O budowie teatrów, przekład i opracowanie Zbigniew Raszewski, Ossolineum, Wrocław 1958, zob. wstęp, s. 46.

12 Popularny dramat i teatr religijny w Polsce pod red. Ireny Sławińskiej i Marii Barbary Stykowej, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1990, s. 59-63.

ANEKS

Kalendarium występów teatralnych organizowanych przez Kolegium Jezuickie w Poznaniu

25 VI 1573 - Dialog o treści szkolnej, pierwszy w Polsce. Wystawiony na otwarcie szkoły w Poznaniu. "Apollo z Muzami głoszący pochwałę nauk i sztuk". Wystąpiło w nim 10 chłopców przebranych za Apollina i dziewięć Muz. Każda z Muz głosiła wzniosłość nauki czy sztuki sobie właściwej.

Apollo naj silniej podkreślał przewagę wymowy i poezji nad innymi naukami i sztukami, te bowiem miały stanowić główny przedmiot nauki w kolegium. Dialog wystawiony w jednej z klas trwał prawie dwie godziny. Zyskał uznanie publiczności, którą stanowili: biskup poznański Adam Konarski, nie znany z nazwiska opat, posłowie Henryka Walezego, kasztelanowie kaliski i sanocki, liczna szlachta oraz mieszczanie.

25 XII 1573 - Wystawienie pierwszego w Polsce dramatu pastoralnego w języku polskim "O narodzenieniu Chrystusa i pasterzach" w kościele św. Marii Magdaleny; tekst zbliżony do antycznej eklogi "De Christi natali et Pastoribus". Zainteresowanie było ogromne. Wśród publiczności znaleźli się nawet innowiercy. Księża świeccy oskarżali zakon o profanację miejsca świętego, ponieważ widzowie z braku miejsc opanowali nawet ołtarze. Dwa lata później uczniowie kolegium zagrali ten dialog po łacinie (" Dialogus pastorum") w auli szkolnej.

15 VI1574

Dialog polski "De Eucharistia" grany w kościele Bożego Ciała.

12 V 1574 Na otwarcie semestru letniego zagrano "De vita et martyrio S. Stanislai" dramat hagiograficzno-martyrologiczny. Wybrano ten dramat, ponieważ biskup krakowski był patronem kościoła, w którym pracowali jezuici poznańscy.

12 IV 1575 - Podczas otwarcia semestru letniego "Comoedia Paschate" - dialog o Zmartwychstaniu.

9 VI 1575 - Występ podczas uroczystej prOCeSjI w oktawie Bożego Ciała.

27 XII 1575 - "Dialogus pastorum" - własna kompozycja łacińska uczniów kolegium poznańskiego.

1575 - Grano dwa widowiska paschalne, ale nIe znamy mIejSCa występów i treści sztuk.

Milan Kwiatkowski

25 IX 1575 Na scenie kolegium zagrano po polsku "Komedię o Tobiaszu" poprzedzoną kilka dni wcześniej wygłoszonym kazaniem Jakuba Wujka, w którym interpretował postać Tobiasza.

28 IX 1575 - W wersji łacińskiej grano "Komedię o Tobiaszu" ("Comoedia Thobiae") w szkole na otwarcie semestru.

27 XII 1575 - "Pastores" - dialog łaciński. Jedyna znana w Polsce kompozycja studencka.

1576 - Dialogi. Na wiosenną renowację nauk uczniowie klasy retoryki, jeden w charakterze lekarza, drugi filozofa, trzeci retora, wystąpili przed trybunałem sądowym w obronie swych zawodów i pretensji do podwójnej części spadku po ojcu. Sędzia przyznał zwycięstwo retorowi.

9 V 1576 - Podczas renowacji nauk odegrano dialog paschalny, zapewne łaciński, "De Paschate". Mało brakowało, by występ skończył się pogromem innowierów. Ci bowiem podczas dialogu trzykrotnie z sąsiedniej kamienicy obrzucili salę szkolną kamieniami. Jezuici ledwie powstrzymali widzów od wzięcia odwetu na napastnikach.

28 VI1576 - Dialog "De Corpore Christi" przedstawiony w kościele poznańskim.

18 - 19 X 1576 - Na otwarcie semestru jesiennego prezentowano tragedię "Achab" . Grano ją dwa dni. Tragedia o treści biblijnej - historia króla Achaba i proroka Eliasza. Tragedia bardzo wzruszyła widzów.

13 VI1577 - Na środku Rynku wystawiono dialog "Abrahamum Isaaco parentern litare" . Jego tematem była ofiara złożona przez Abrahama z syna Izaaka, stanowiąca w tym wypadku alegorię Eucharystii. Spowodował wielkie poruszenie wśród widzów.

18 X 1577 - W ramach uroczystości renowacyjnych inscenizacja dialogu "Saul". Wystawiono go z "wielkim aparatem" teatralnym. Tragedia biblijna. W Poznaniu zagrana pierwszy raz w Polsce.

27 XII 1577 - Podczas ingresu na biskupstwo poznańskie Łukasza Kościeleckiego młodzież z kolegium wzięła udział w jego powitaniu, złożyła gratulacje i wystawiła sztukę.

15 IV 1578 - W czasie zapustów oglądano w obecności biskupa poznańskiego Łukasza Kościeleckiego oraz licznie zgromadzonej szlachty widowisko "Mortis et iudicii imago". Podobnie jak inne widowiska tego typu atakowało rozwiązłość i pijaństwo.

22 X 1578 - "Tragoedia Divae Virginis et Martyris Catherinae" wystawiona podczas renowacji nauk.

1579 - Kronikarz kolegium odnotowuje przedstawienie zapustno-karnawałowe "z niecodziennym aparatem i pożytkiem widzów, w tym czasie, kiedy wielu ludzi, tuż przed rozpoczęciem postu, odrzuciwszy wszelkie hamulce, dopuszczą się na swoją zgubę wszelkich wykroczeń".

24 VI 1579 - Dialog eucharystyczny.

14 II 1580 - "De convivio Balthasaris" - pierwsza tragikomedia odegrana w Polsce. Występ ten uświetniał zamążpójście córki Adrzeja Opalińskiego, marszałka koronnego. Treść z biblijnej księgi Daniela. Scena w zamku "wspaniale przyozdobiona".

1580 - "Baltazar", pokaz w czasie uroczystości renowacyjnych. Wystawiony "z ogromnym aparatem scenicznym".

X 1580 - Tragikomedia grana podczas renowacji nauk.

4IV1581 - Dialog na renowację nauk. "Nabuchodonosor Rex" - tragedia.

23 IV 1582 - Dialog na renowację nauk.

1582 - "Judyta" - komedia, pokaz w ramach uroczystości renowacyjnych semestru zimowego. Wystawiona "z wielkim aparatem, największym powodzeniem, wobec bardzo licznych widzów".

13 X 1583 - Dialog na renowację nauk.

1584 - "Absalon" , pokaz w czasie uroczystości renowacyjnych. Tragedia wystawiona "tak skutecznie, że przekonała wielu widzów o konieczności dobrego wychowania dzieci".

7 V 1585 - Dialog na renowację nauk.

1587 - Widowisko martyrologiczno- hagiograficzne. Sztuka Grzegorza Knapskiego "Tragedia Felicitas" poświęcona papieżowi Klemensowi I.

I 1588 - Dialog hagiograficzno-martyrologiczny "De S. Paulo ".

II 1588 - "Drama De filio prodigo".

26 VI 1588 - Dialog łaciński" De S. J oanne Baptista".

Milan Kwiatkowski

IX 1589 - "Antiocha", pokaz w trakcie uroczystości renowacyjnych semestru zimowego. Tragedia. "Widzowie przypatrywali się z wielką przy je, . " mnOSCIą .

1589 - Grzegorz Knapski "Felicitas", tragedia o Św. męczennicy i jej siedmiu synach.

1590 - Zagrano trzy dialogi. Tytuły nieznane.

II 1591 - Na wiosenną renowację nauk wystawiono dialog o dwu pustelnikach "De duobus Eremitis" .

V 1591

"Alypius" - komedia wystawiona na renowaCję nauk.

X 1591 - " Comoedia Josephi inventi" odegrana podczas jesiennej renOWaCjI nauk. Komedia o treści biblijnej.

XI 1591 - Powtórzenie z 1578 roku "Tragoedia Divae Virginis et Martyris Catherinae" .

1593 - Na początku semestru szkolnego grano "Tragoedia J ehu", "z wynIkiem przynoszącym kolegium zaszczyt i zadowolenie".

1595 - Dużym powodzeniem cieszyła się realizacja sztuki opartej na motywach biblijnych - historia Jephtego z rozdziału 11 "Księgi Sędziów", zbliżona w konstrukcji do "Ifigenii w Aulidzie" Eurypidesa. "Tragoedia Jephte" - grana na jesiennej renowacji nauk, ściągnęła wielu widzów i zyskała sobie uznanie.

1599 Widowisko martyrologiczno-hagiograficzne o św. Felicycie.

1600 Najwcześniejszy utwór Grzegorza Knapskiego "Philopater seu Pietas", dramat historyczny.

22 VII 1602

"Sanctus Alexius" (w dzień św. Marii Magdaleny).

30 VI1603 - "Sanctus Georgius", z okazji odwiedzin biskupa poznańskiego, Wawrzyńca Goślickiego.

30 VI 1604

"Pugna verae religionis cum haeresi".

V 1605 - "Mauritius".

26 VII 1605 - Dialog o św. Aleksym ("de VI regIo circulatiori"), odegrany na placu obozowym.

8 II 1608 - Dialog z okazji ingresu biskupa poznańskiego, Andrzeja Opalińskiego.

1608 -1611 - "Tragoedia Mauritius".

IV 1608 - "Drama de sancto Damascene per Deiparam olim sanato ".

30 VI 1608 - "Tragoedia de J eremia et Sedechia rege".

przed 4 III 1609 - Dialog w zapusty, wystawiony przez Sodalicję Mariańską.

15 - 31 I 1610 - Dialogi publiczne, pokazy matematyków.

17111610 - Dialog zapustny "Basilius iuvenis mundo renuntians", z dwoma in te rme diami.

4 VII 1610 - "Julianus occumbens tragoedia" (na dziedzińcu szkół).

1611 "Belisarius".

1611 Dialogi w zapusty, w Wielkim Tygodniu i na rozpoczęcie roku szkolnego.

III,VI-VII 1612 - Występy w zapusty, na Zielone Święta (w kościele) i w dzień św. Ignacego Loyoliprzed 12 II 1614

"Belisarius" (w auli?).

przed 4 III 1615? zapustny?) .

"Corvinus adolescens et b. J oannes Evangelista" (dramatprzed 19 IV 1615 ? - "Sanctus Edmundus" (dialog na Wielki Tydzień?).

26 I 1616

"Drama de duobus regibus ex parabola Barlaami".

1 V 1616

Dialog o św. Jerzym (klasa retoryki).

8 XII 1616 - "Drama de sancto Gunthiliaco, principe Brithaniae.

XI 1617 - Dialog na cześć Tomasza Zamojskiego.

8 XII 1617 - Dramat na uroczystość Niepokalanego Poczęcia NMP.

21X1618 - Dramat o bł. Stanisławie Kostce na cześć sufragana poznańskiego Kaspra Hapa.

Milan Kwiatkowski

1618 - 1624 W tych latach najprawdopodobniej powstał jeden z najwybitniejszych dramatów jezuickich - moralitet Mateusza Bembusa "Antithemius seu mors peccatoris". Autor był rektorem poznańskiego kolegium jezuickiego.

1619 - Wystawienie dramatu polemicznego "Franciscus Valsingaminus" wg autentycznej historii wroga jezuitów i katolicyzmu - Anglika, który nawraca się na wiarę chrześcijańską po przeczytaniu książki antyluterańskiej. Tekst napisany pod wpływem Seneki stylem podniosłym. W trakcie pięciu aktów dwie grupy chórów katolików i protestantów prowadzą akcję paralelną do akcji głównej. Dramat związany jest z buntami wyznaniowymi w 1614 roku.

2 II 1619 - Dialog odegrany przez Sodalicję Mariańską na cześć Niepokalanego Poczęcia NMP.

"Franciscus Valsingamis".

30 VI1619 - "Tragedya Genesius, to jest o świętym Genezy jusie męczenniku dla łacnieyszego poięcia tych, którzy łacińskiey słuchać y na nię patrzeć będą, w krotką summę zebrana y na polski yęzyk przełożona". Poznań 1619. Druk Jana Wolraba. Pierwszy z zachowanych programów na zakończenie roku szkolnego i pierwszy utwór, w którym zastosowano pomysł "teatru w teatrze".

20 X 1619 - Dramat (częściowo śpiewany) na cześć bł. Stanisława Kostki, wystawiony przez klasę retoryki.

1620 - "Major Polonia, nidus aquilarum, cunabula Poloniae, sanctuarium Religi onis, areopagus".

9 II 1620 - Dialog panegiryczny.

III 1620 - Dialog z okazji pobytu dostojnych gości.

1621 - "De vita aulica dialogus" reprezentuje nurt ściśle szkolnych tekstów przeciwstawiających życie religijne życiu dworskiemu.

1623 - "O szczęśliwym końcu po rozmaitych przypadkach". Druk prawdopodobnie Jan Wolrab.

1623 - Summa akcji Collegium Poznańskiego Societatis Iesu na przyjazd Królestwa do Poznania. Druk Jan Wolrab. Widowisko słowno-muzyczne, przypominające operę przedstawioną na cześć króla Zygmunta III.

25 XII 1623 - Występ na Boże Narodzenie, przy żłóbku.

II 1624

Dialog na cześć Niepokalanego Poczęcia NMP (kongregacja).

II 1624

Dialog o Barlaamie i Jozafacie.

25 III 1624 - Dramat (Congregatio Maxima).

5 IV 1624 - Występ pasyjny przy grobie.

15 VII 1624 - Dramat na wjazd wojewody poznańskiego Stanisława Przy jemskiego. "Virtus honorata Przyiemski. Summa Powinszowania szczęśliwego wjazdu na Woiewodztwo Poznańskie Jaśnie Wielmożnemu Jego M. Panu Stanisławowi Przyiemskiemu Staroście Konińskiemu w Collegium Societatis IESU przez Studenty wyprawionego". Wierszowany panegiryk udramatyzowany intermediami.

? "Akcja" na ingres biskupa poznańskiego Jana Wężyka.

13 V 1626 - Kilka dramatów, m.in. komedia "Crispinus fasciatus et sagittatus", wystawionych z okazji ślubu córki wojewody łęczyckiego Jadwigi Czarnkowskiej ze starostą bratiańskim Pawłem Działyńskim.

ok. 30 XI 1627 - Dialog o św. Andrzeju (klasa retoryki).

3 II 1628 - Dramat z okazji pobytu biskupa poznańskiego Macieja Łubieńskiego, w obecności księcia Karola Zygmunta Radziwiłła.

2 III 1628 - "Sanctus Casimirus" (klasa poezji).

przed 28 II 1629

Dramat o Ludwiku, księciu Turyngii.

przed 13 II 1630

Dramat w zapusty (klasa retoryki).

XI1631 - "Ephrem comes Orientis (na ingres biskupa poznańskiego Adama Nowodworskiego ).

28 X 1632 - "Fuga beati Stanislai Kostka a fratre suo Paulo" (klasa retoryki).

8 XII 1632 - "Legatio, quam Philippus III Hispaniarum rex ad Paulum V supremum Ecclesiae Pastorem de definienda controversia Immaculatae Conceptionis instituit ", autorem był profesor retoryki Jan Pigłowski.

30 I 1633 - "Akcja" (klasa retoryki).

Milan Kwiatkowski

8 VII 1633 - "Akcja" publiczna na dziedzińcu kolegium, wystawiana przez Stanisława Krzykowskiego, profesora poezji.

31IX 1636

Dialog na ingres biskupa poznańskiego Andrzeja Szołdrskiego.

ok. 31 VII 1640 - Występ sceniczny na stulecie zakonu.

VII 1643 - "Raphael Leszczyński a Friderico III imperatore ad regem Poloniae Casimirum et Corvinum Hungariae legatus", dramat na wjazd generała wielkopolskiego, Bogusława Leszczyńskiego, wystawiony na dziedzińcu szkółok. 31 VIII 1646 - Dialog na rozpoczęcie roku szkolnegoprzed 12 IV 1648 - Inscenizacje pasyjne w niedzielę Wielkiego Postu.

1650 -- "Chozroes abo długo szczęśliwe okrucieństwo na widoku sprawiedliwej pomsty synowskim umorzone okrucieństwem". Dane na scenę publiczną w Kolegium Poznańskim SJ roku 1650; tragedia w języku polskim.

V1651 - Panegiryk" Currus Olympicus insignis", na ingres biskupa poznańskiego, Floriana Kazimierza Czartoryskiego; autorem był Sebastian Kierzyński, profesor retoryki.

VI 1660 - Widowisko historyczno-panegiryczne "Złoty pokój" - "Władysławowi Trzeciem Jagiellonowi Królowi Polskiemu, od Krzyżaków poprzysiężony. Potym Bratu iego Następcy na Królestwo, Naiaśnieyszemu Kazimierzowi złamany, przez znaczną Ojczyźnie przysługę Dobiesława Leszczyńskiego po znamienitym pod Gołubiem zwycięstwie przywrócony, a podczas na wieigopolskie generalstwo szczęśliwego wjazdu Jana Leszczyńskiego świeżo przez niegoż z zawartych z Królestwem Szwedzkim traktatów powracającego się; od młodzi Collegium Posnaniensis SJ. na publiczną scenę dany w roku 1660, miesiąca czerwca".

IX - X 1669 - Dramat o Saladynie, wystawiony z okazji koronacji Michała Korybuta, autorem był profesor retoryki Piotr Dunin.

1670 - "Iustiniani pietas" (na stulecie kolegium).

18 V 1670 - "Święty Antoni obrońca Poznania". Prawdopodobnie widowisko alegoryczne grane w języku polskim. Sztuka związana z uroczystościami przeniesienia obrazu NMP z kościoła św. Rocha do kościoła Franciszkanów. Tego dnia przedstawiono również sceny związane z postaciami św. Franciszka i Najświętszej Marii Panny

13 XI 1670 - Procesja i dramat na rynku ("Triumphus eucharisticus") na cześć bł. Stanisława Kostki.

8 XII 1673 - Dramat o męczeństwie św. Wenustusa, w dzień Niepokalanego Poczęcia NMP.

1678 - "Fortuna Dawne Opalenskich Honory nowo w starowieczney nawie Jaśnie Wielmożnego Jego Mości P. Jana Opalenskiego Woiewody Brzeskiego, Generała Wielgo- Polskiego depozytująca. A na Solenny Jego Mości Wiazd Pod szczęśliwego Umbra Timotheusza, Od Prześwietney Młodzi Collegium Poznańskiego S.J. reprezentowana. Roku Pańskiego 1678". Prawdopodobnie udramatyzowany panegiryk w języku polskim.

1678 - Panegiryki na ingres generała wielkopolskiego Jana Opalińskiego i ślub wojewody łęczyckiego Piotra Opalińskiego.

I IV 1681 - Dialog na cześć Stanisława Wierzbowskiego, wojewodzica SIeradzkiego.

koniec VI1682 - "Krwawa zapłata niewdzięczności, Philippus cesarz, Gordiana zabójca, honorowi Jana Opalenskiego i panów województwa poznańskiego i kaliskiego od młodzi Collegium Poznańskiego S. J. na scenę wystawiony roku 1682". Tragedia w języku polskim. Prawdopodobnie zastosowano latarnię magiczną i żywe obrazy.

1684 - Panegiryki: dwudniowy dialog na wjazd generała wielkopolskiego Piotra Opalińskiego.

II 1687 - Widowisko o Męce Pańskiej wystawione w kościele.

ok. 31 VII 1690 - Dramat na uroczystość św. Ignacego Loyoli, wystawiony dwukrotnie na dziedzińcu szkół.

1691 - Panegiryk i dramat w czasie odwiedzin generała wielkopolskiego Piotra Opalińskiego.

1692 - Kazimierz Zrzodliński "Campus Adalberti Constantini de Goray Breza, purpureus bellatoris ab iuventute Collegium Posnaniensis S.J. consecratus anno 1692". Panegiryk udramatyzowany w języku łacińskim.

1692 - Dwa dramaty: dwudniowy (na dziedzińcu szkół) i jednodniowy (w klasie retoryki) na cześć Rafała Leszczyńskiego, woj. łęczyckiego.

13 XI1696 - Uroczysta procesja i ognie sztuczne w dzień bł. Stanisława Kostki.

ok. 03 XII 1696 - Dramat o św. Franciszku Ksawerym.

? ok. 8 XII 1696 - Procesja i oracja o Niepokalanym Poczęciu NMP.

Milan Kwiatkowski

17 -19 II 1697 - Dialog w zapusty (trzydniowy).

1 II 1698 - Dramat zapustny.

8 XII 1698 - Widowisko i ognie sztuczne w dzień Niepokalanego Poczęcia NMP.

1698 - "Łagodnego szaleństwa wizerunek w sławnym pobożnością Eryku, królu duńskim, dla osobliwego w muzyce upodobania o zabójstwo przywiedzionym świeżo na scenę publiczną od młodzi Coli. poznańskiego SJ. wystawiony". Moralitet historyczny w języku polskim. Prawdopodobnie użyto latarni magicznejprzed 4 III 1699

Dramat zapustny, klasa syntaksy (autor: Jan Legucki).

przed 19 IV 1699 Dwa dramaty w Wielkim Tygodniu: klasa retoryki i klasa gramatyki (autorami byli o. Gabriel Rzączyński i Grzegorz Leszczykowicz?).

13 XI 1699

Procesja w dni u bł. Stanisława Kostki.

8 XII 1699

Procesja i "plausus" w dzień Niepokalanego Poczęcia NMP.

XVII - "Summa tragediej o Świętym Eustachiusie przed zacnym zgromadzeniem ślacheckim podczas Sądów Świętojańskich od ślacheckiej młodzi w Coli. Poznańskim wyprawionej". Tragedia w języku polskim.

VII 1725 - "Casus honoris et fortunae in Eulogio, virtute restauratrice, in Remigio Guilhelmo Bystram reparatus. Agente pro operę theatrali supremae classis iuventute Coli. Posnaniensis SJ. anno (1725) mensę lulio" . Prawdopodobnie tragedia ze wstawkami panegirycznymi. W języku łacińskim i polskim. Prawdopodobnie użyto latarni magicznej.

1725 - "Occasus in ortu, seu b. Aloysius Gonzaga in ipso orientis aevi, ac fortunae sereno religiosa nube pullatus, scenico apparatu adumbratus ab iuventute Coli. Posnaniesis SJ. anno 1725". Dramat w języku łacińskim.

1725 - "Unio religionis et caelestis coronae, Ioannes et Arcadius naufragio divus in scenam expositus ab iuventute Coli. Posnaniensis SJ. anno 1725". Dramat w języku łacińskim.

21 II 1732 - "Dolus morte repentina authori fatalis in Firando Castilionum regis filio patris fratrisque parricida et fratricida ab iuventute infimae classis grammatices in Aula Konarsciana Posnaniensis Coli. SJ. publice detectus. Anno 1732. Die 21 Februari". Tragedia w języku łacińskim. Prawdopodobnie w scenie snu Sanctiusa użyto latarni magicznej.

22 II 1732 - "Moment rozkoszy punktem nieszczęśliwej wieczności w pewnym książęciu ruskim zakończony. Od młodzi szkoły poetyki Coli. Poznańskiego SJ. na theatrum reprezentowany roku 1732 dnia 22 lutego". Tragedia w języku polskim. Prawdopodobnie użyto latarni magicznej w scenie "strasznych widoków" wypędzających zebranych z pałacuprzed 26 111732 - "Virtus Landelini Hispaniae comitis ab iuventute mediae classis grammatices in littore theatrali exposita in Coli. Posnaniensi SJ. 1732 Februarii. - Stateczność cnoty grafa Landelina Przez cudze nieszczęścia.

Na termin Świętej Wieczności Od Wielmożney Młodzi Mediae Classis Grammatices Na Theatrum przy publicznej exhibicyi wystawiona w Kollegium Poznańskim Societ: Jesu, 1732, Lutego". Dramat w języku łacińskim i polskim. Prawdopodobnie w antyprologu symbolicznie przedstawiono życie i śmierć Landelinusa za pomocą żywych obrazów, a w ostatniej scenie - snu Landelinusa użyto latarni magicznej.

VII 1738 - "Sol Franciae, sanctus Ioannes Franciscus Regis, Societatis Iesu confessor, Galliarum apostolus nuper a demente XII divorum radiis coronatus, nunc vero inter XII Emblematum Parelia oculis spectatoribus propositus. Anno 1738". Żywe obrazy. Pełny tekst ody panegirycznej w języku łacińskim.

W zestawieniu wykorzystano następujące źródła:

Władysław Korotaj, Jadwiga Szwedowska, Magdalena Szymańska, Dramat staropolski od początków do powstania Sceny Narodowej, Ossolineum, Wrocław, 1975. Julian Lewański, Dramat i teatr średniowiecza i renesansu w Polsce, PWN, Warszawa, 1981.

Jan Okoń, Dramat i teatr szkolny, Ossolineum, Wrocław, 1970.

Ks. Jan Poplatek TJ, Studia z dziejów jezuickiego teatru szkolnego w Polsce, Ossolineum, Wrocław, 1975.