WIZITACJA KOŚCIOŁA FILIALNEGO ŚW. SEBASTIANA W MIEŚCIE PIOTROWIE, NALEŻĄCEGO DO KOŚCIOŁA MACIERZYSTEGO KOLEGIACKIEGO I PARAFIALNEGO ŚW. MIKOŁAJA W POZNANIU, ROKU 1779 DNIA 27 MAJA SPORZĄDZONA

Kronika Miasta Poznania 1997 R.65 Nr1 ; Śródka, Ostrówek, Św.Roch

Ks. JÓZEF ROGALIŃSKI

Dzieje kościoła czy kaplicy filialnej św. Sebastiana wymagają dalszych szczegółowych badań. Podobnie jak dla księdza Rogalińskiego, początki jego pozostają niejasne. Na pewno wiążą się z początkami osady kapitulnej na Piotrowie, lecz nie jest pewne, czy kościół powstał po formalnej lokacji miasta Piotrowa w 1602 r., czy też już wcześniej, czyli w 2 poł. XVI w., gdy w różnych źródłach pojawiają się określenia Piotrowa jako (nieformalnego ) miasteczka. Z dokumentów wizytacji wynika, że kaplica istniała w 1638 r., kiedy wcielono ją do kościoła Św. Mikołaja na Zagórzu, będącego od 1586 r. parafialnym dla wsi Piotrowo i Berdychowo.

Można jednak przyjąć, w oparciu o zapis czynszu Kaspra Kniaczka (mieszczanina z Piotrowa ?) z 1626 roku przeznaczonego na 6 mszy za duszę fundatora odprawianych w kościele św. Sebastiana, że kaplica była już zbudowana wcześniej, przed formalnym wcieleniem jej do kolegiaty św. Mikołaja. Tradycja głosiła, że na Piotrowie chronili się kiedyś ludzie przed zarazą. Rogaliński zastał tam kilkuizbowy domek ze stajniami, położony naprzeciwko kościoła i zbudowany na gruncie, który nabyli niegdyś ekonomowie kościółka "dla wygody kapłana i użytku ludzi w czasie zarazy tu się chroniących". Tej tradycji odpowiada wezwanie kościoła, gdyż św. Sebastian uważany był - podobnie jak św. Roch - za patrona chroniącego w czasie zarazy, ponieważ jego ciało pokłute strzałami przypominało ciało zadżumionego. Kaplica i cmentarz przykościelny służyły wyłącznie mieszkańcom Piotrowa. N abożeństwa były odprawiane tylko cztery razy do roku, a sprawował je ksiądz dochodzący z kolegiaty św. Mikołaja. Przechowywano tu tylko podstawowy sprzęt liturgiczny. Najświętszy Sakrament donoszono. Na miejscu przebywał tylko kościelny. Ciekawostką jest, iż w 3 ćwierci XVIII w. kościelnymi byli jacyś świeccy eremici. Niewielkie zainteresowanie władz kościelnych kościółkiem spowodowane było małą ilością mieszkańców Piotrowa, które po wojnach szwedzkich nie podniosło się z upadku i wegetowało jako osada z miejskimi uprawnieniami. Mieszkańcy zaś mieli pod bokiem kościół św. Rocha i zapewne, mimo istniejącego przymusu parafialnego, rzadko kiedy chodzili do odleglejszego kościoła św. Mikołaja. Za czasów Rogalińskiego kościółek był podrujnowany ze starości, lecz uznał on, iż kwalifIkuje się jeszcze do remontu i taki zalecił. Reszta należała do ordynariusza. Losy kościółka przesądzili Prusacy, przeprowadzając upaństwowienie majątku kościelnego. Z dnia na dzień

ubożały pozbawione funduszy kościoły nieparafialne. Wymagający wciąż znacznego remontu kościół parafialny Św. Mikołaja również utracił wsparcie finansowe. Prusacy domagali się od biskupa poznańskiego zlikwidowania zbędnych ich zdaniem kościołów katolickich. W 1805 r. biskup Ignacy Raczyński ustąpił. Doszło do likwidacji parafii św. Mikołaja i wcielenia jej do kościoła katedralnego. Także kościół św. Małgorzaty został ze swą parafią podporządkowany nowej parafii katedralnej. Dochody parafialne ze Środki i Chwaliszewa miały zabezpieczać utrzymanie Katedry. Wszystkie kościoły w dawnej parafii św. Mikołaja uległy zniszczeniu. Rozebrano nie tylko kolegiatę na Zagórzu, lecz także kościoły szpitalne św. Barbary i św. Wawrzyńca na Chwaliszewie. Wreszcie w roku 1816 - kiedy Prusacy po wojnach napoleońskich ponownie zajęli Wielkopolskę - rozebrano kościółek św. Sebastiana. Nie jest nawet pewne, w którym miejscu Piotrowa się znajdował.

1. Przedstawiona została jedna wcześniejsza wizytacja tego kościoła przez Franciszka Libowicza kanonika katedralnego poznańskiego z 1727 1 .

2. Kościół ten niewielki jest, częściowo z muru pruskiego, częściowo z drewna zbudowany, lecz już starością do wielkiej ruiny dochodzący, zwłaszcza w konstrukcjach, ścianach, stropie i gontach na dachu drewnianych starością nadkruszonych. Wieżyczkę drewnianą także ma podobnie nadniszczoną, w której wiszą dzwonki dwa, o których konsekracji nie jest wiadomym z żadnego dokumentu. Podłoga ceglana wymaga naprawy. Ambona stara, drewniana, malowana, chóru nie ma, lecz organki małe stoją w kościele dość dobre. Okien pięć wymagających niewielkiej naprawy. Dwa wejścia do kościoła z wrotami zamykanymi na kłódkę. Zakrystia jest drewniana, wąska z jednym oknem szklanym wzmocnionym kratą żelazną, z szafą i drzwiami zamykanymi na kłódkę. Cmentarz drewnem opłotowany, na którym zwykli chować ludzi z Piotrowa. 3. Kościół jest tytułu świętych Fabiana i Sebastiana, przez niegdyś Wojciecha Tholibowskiego biskupa 2 konsekrowany w roku 1662 dnia 20 stycznia, a dzień dedykacji kościoła obchodzi się w trzecią niedzielę po Wielkiejnocy. 4. Dokumentu erekcyjnego nie ma, tylko z tradycji wiadomo, że został wybudowany w czasie panującej zarazy, lecz nie wiadomo przez jakiego fundatora. 5. Ołtarze są trzy: ołtarz wielki z obrazem św. Sebastiana, ołtarz drugi w stronie Ewangelii z obrazem NMP Pocieszenia, ołtarz trzeci w kaplicy w stronie Lekcji z obrazem św. Rozalii, w którym ołtarz przenośny jest już zdekonsekrowany i więcej nieużywany. Pozostałe ołtarze przenośne są przytwierdzone do muru i przymocowane, i mają wszystko, co jest wymagane do ofiary Mszy Św. Ozdobione obrazami dość niedawno malowanymi, tak jak cały kościół. 6. Nabożeństwa tam są odprawiane tylko w święto św. Fabiana i Sebastiana [20 I], w święto dedykacji kościoła [trzecia niedziela po Wielkiejnocy], w święto św. Rozalii [4 IX] - w którym ma być procesja od kościoła macierzystego do tegoż kościoła z parafianami i klerem - oraz w dzień Zmarłych [2 XI]. 7. Najświętszy Sakrament nie jest tu przechowywany ani nie są sprawowane inne sakramenty. Kościół nie ma żadnego dochodu. 8. Dochód dla prepozyta kościoła św. Mikołaja z tegoż kościoła: a. Wcielenie wsi Piotrowa i Berdychowa do kościoła parafialnego św. Mikołaja wraz z wszelkimi dochodami uczynione jest w kapitule poznańskiej roku [! Łukasza Kościeleckiego ] biskupa poznańskieg0 3 , jego odpis notarialny jest w kościele wraz z wcieleniem do tegoż kościoła kaplicy św. Sebastiana z roku 1638 dnia 1 października. b. Z wsi Berdychowo, według zwyczaju starożytnego między dokumentami kościelnymi odnotowanego, winno się dawać prepozytowi [św. Mikołaja] z racji dziesięciny dwie miary pszenicy, które później zostały zamienione na dwie beczki piwa i były pobierane aż do 1776 roku włącznie. Od tego czasu nie są oddawane, upraszać należy czcigodnego posiadacza o układ w sprawie spłaty. [-] Niżej wymieniane sa czynsze i intencje mszalne: min. czynsz z 50 fi. fundacji Kaspra Knaczka na 6 mszy św. za duszę fundatora (1626); czynsz z 200 fi. ks. Szymona Wosińskiego za 12 mszy św. za dusze w czyśćcu cierpiące zabezpieczony na domu Urbana Krzeckiego mieszczanina chwaliszewskiego na Ostrówku (1740); czynsz z 200 tynfów fundacji Agnieszki Gulczyńskiej za 12 mszy za dusze w czyśćcu (1750); czynsz ze 100 tynfów fundacji Antoniego Krawanii pustelnika i kościelnego tegoż kościoła (przed 1760) czynsz 100 florenów na dobrach niejakiego Lochacza (lub Łochacza) z Piotrowa (przed 1758). h. Domek na cmentarzu, w którym mieszka stróż kościelny, drewniany z sionką i dwoma izbami, jest w dość dobrym stanie, przykryty gontami drewnianymi. Do niego na cmentarzu przylega sad z kilkoma drzewami owocowymi oraz ogrodem rozciągającym się wzdłuż na 200 łokci, wszerz na 150 łokci. i. Jest inny domek drewniany naprzeciw kościoła, pokryty gontem z sionką i trzema izbami i z przyległymi trzema stajniami pod jednym dachem, w dość dobrym stanie. Do niego przylega ogród warzywny wzdłuż 56 łokci, wszerz 54 łokcie. Działkę tę nabyli niegdyś ekonomowie kościoła św. Mikołaja dla wygody kapłana i użytku ludzi w czasie zarazy tu się chroniących. 9. Sprzęt tego kościoła Sprzęty srebrne tego kościoła już opisaliśmy w wizytacji kościoła św. Mikołaja. W tym zaś kościele znajdują się ornaty z wszystkimi dodatkami niezbędnymi

.,8, Iteonati ja.y-.Mikotai, %r.Xavmfi'boji . idfebafHan.. Z/.S:Ęjeh-, Jlłk&tuśi.ahuti z 5, Łim&eet.

A "ThrtaJry.

7tł ł;m li. Dgmwik&ni 1*p/f pgttUYM**-1

Ryc. l. Widok Miasteczka, kościoła św. Rocha, kościoła św. Sebastiana. W głębi Ostrów Tumski, Ostrówek i Środka (1704 r.)

Ks. Józef Rogaliński

Ryc. 2. Kościół św.

Sebastiana w 1728 roku (w głębi kościół Bożego Ciała)

we wszystkich kolorach kościelnych, jedna alba, jeden humerał, jeden pas, obrusów 9, ręczniki 2, lampy wiszące z pręg ów żelaznych, korporał jeden, krzyże trzy, mszał jeden.

Zarządzenie [powizytacyjne] tegoż kościoła Aczkolwiek nie widzimy żadnej konieczności zachowywania tego bardzo ubogiego kościoła, wobec takiej ilości kaplic i bliskości kościoła parafialnego św. Rocha, lecz ponieważ teraz może być naprawiony, przeto (dopóki inaczej nie zarządzi ordynariusz) zalecamy szybką i właściwą naprawę prześwietnemu prepozytowi [św. Mikołaja], zwłaszcza że już drewno na nią posiadał i z powodu zwłoki w naprawie na inne cele obrócił. Cmentarz także w części lepszym płotem winien być umocniony. Kamienie ołtarzy przenośnych przymocowanych do ołtarzy powinny zostać wyjęte i sprawdzone, czy są nie uszkodzone i nietknięte relikwie. Skoro zaś stróża tego kościoła znaleźliśmy w szacie eremickiej, w młodym wieku wygodne życie prowadzącego, a dnie całe na rozstajach i ulicach wałęsającego się celem zdobycia dla siebie jałmużny, który może do tego pracować lub utrzymywać się z ofiar, dlatego zarządzamy usunięcie jego od kościoła, aby złożywszy strój eremicki inny sposób życia sobie wybrał, nie leniwy lecz pracowity, jak mamy nadzieję w Panu. Najjaśniejszy prepozyt wybierze na stróża tego kościoła innego, starca, mieszkańca Piotrowa, któremu jednak kielicha i sprzętu zakrystii nie powinien powierzać, lecz raczej powinien do kościoła

Ks. Józef Rogalińskiśw. Mikołaja to wszystko przenieść. Intencje mszalne w tym kościele, za które otrzymuje czynsze, winien wypełniać, zgodnie z ich redukcją przeprowadzoną przez Urząd [biskupi], dla powiększenia swych zasług, czego z błogosławieństwem Bożym najwięcej jemu życzymy. Skończona 29 maja [1779] Visitatio generalis decanatus Posnaniensis auctoritate Antonii Onuphrii de Okęcie Okęcki episcopi Posnaniensis et Varsaviensis consummata per Josephum Łodzią Rogaliński S(anctae) T(heologiae) et U(triusque) I(uris) D(octorem) decanum cathedralem Posnaniensem delegatum visitatorem 1781. Wydawnictwa Wydziału Teologicznego Towarzystwa Przyjaciół N auk w Poznaniu, ser. 1 poszyt 2/3, Poznań 1918, s. 294-297.

PRZYPISY:l Całość wizytacji ks. kanonika Libowicza znajduje się w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu A V 20. 2 Por. wyżej, wizytacja kościoła św. Małgorzaty.

3J.W.

4 Wojciech Lochacz, piwowar i mieszczanin poznański, posiadał plac na Piotrowie w 1648, Stanisław Lochacz, zapewne syn, był starszym cechu piwowarów poznańskich (1668, 1673), a w 1684 ławnikiem Poznania. W 1737 roku na N owej Grobli wymieniony jest grunt po Lochaczach. Była to więc rodzina mieszczan poznańskich, posiadająca również grunt na Piotrowie i na Grobli.