BRAMA WRONIECKA

Kronika Miasta Poznania 1996 R.64 Nr1; Mury miejskie

Nazwa Bramy Wronieckiej przypomina czasy lokacji miasta, kiedy Wronki były dynamicznie rozwijającym się miastem kontrolującym handel między Wielkopolską a Pomorzem. Sława ta minęła szybko, ale jej ślad pozostał w historii Poznania po dzień dzisiejszy. Brama Wroniecka miała najbardziej chyba skomplikowane dzieje ze wszystkich bram Poznania i choć nie istnieje od dawna, historię jej znamy najlepiej. "Kronika Miasta Poznania" opublikowała w ubiegłym roku obszerne opracowanie archeologiczne Z. Karolczaka poświęcone właśnie tej Bramie. Dlatego proponujemy zapoznanie się najpierw z tekstem historyka Z. Pilarczyka, starającego się wykorzystać pierwsze informacje o wykopaliskach archeologicznych, potem w znacznym skrócie powtarzamy fragmenty tekstu Z. Karolczaka, na koniec przypominamy o specyficznym miejscu, jakie ta Brama miała w praktyce sądowniczej Poznania. Publikacja małego fragmentu książki prof. Witolda Maisla "Sądownictwo miasta Poznania do końca XVI wieku" jest jednocześnie hołdem dla pamięci tego niezmordowanego badacza staropolskich dziejów Poznania. Im dłużej Profesora nie ma między nami, tym wyraźniej widzimy, ile zrobił dla miasta. Dlatego w numerze takim jak ten, jego nazwiska nie może zabraknąć wśród Autorów. Rzeczywiście, prof. Maisel mógł sobie rzec: "Non omnis moriar". [red.]

1. ZBIGNIEW PILARCZYK, Brama Wroniecka

Na obecnym etapie badań nad fortyfikacjami Poznania najlepiej jest znany tzw. węzeł wroniec ki, którego głównym elementem była Brama Wroniecka. Powstanie Bramy łącznie z pierwotnym przedbramiem można datować na schyłek XIII w., czyli tak samo jak główny zrąb fortyfikacji miejskich Poznania}. Badania archeologiczne prowadzone w latach 1977-1980 dowiodły, że Brama Wroniecka powstała równocześnie z pierwszą linią murów obronnych, a więc w drugiej połowie XIII w. 2 Świadczy o tym odkryta kamienna partia fundamentowa wieży bramnej zbudowanej z cegły o wiązaniu wendyjskim. Dodatkowym, choć pośrednim, dowodem istnienia bramy już w XIII w. jest plan zabudowy miasta lokacyjnego. [-I Decyzja u umieszczeniu w danym miejscu konstrukcji bramy musiała być podyktowana faktycznymi potrzebami mieszkańców miasta a nie np. chęcią imponowania liczbą bram. Pierwszą zachowaną wiadomością związaną z istnieniem Bramy Wronieckiej jest fragment z opisu szkód wyrządzonych w czasie pożaru miasta w roku

Zbigniew Pilarczyk

Ryc. 31. Brama Wroniecka z XIII w.

Rekonstrukcja Zb. Pilarczyk.

Ryc. 32. Brama Wroniecka z przełomu XIV i XV w. Rekonstrukcja Zb. Pilarczyk.

1536, gdzie wśród strat wymienia się "bramę Wroniecką z zawartymi w niej budynkami"3 Obok rejestracji istnienia samej bramy fragment ten wnosi dodatkową informację o tym, że w obrębie przedbramia znajdowały się zabudowania. Jest to o tyle ciekawe, że żaden ze znanych przekazów ikonograficznych i kartograficznych nie wskazuje na istnienie takowych. Dopiero badania archeologiczne węzła Bramy Wronieckiej prowadzone na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych przyniosły rozwiązanie tej niejasności. Chodziło zapewne o nowy budynek Bramy oraz trójczłonowe przedbramie powstałe w wyniku modernizacji przeprowadzonej na przełomie XV i XVI w. 4 Zasadniczym elementem węzła była wieża bramna zbudowana na planie czworoboku o wymiarach 7,02 x 7,14 m. Grubość murów wynosiła 1,40 m. Warto tu zaznaczyć, że był to mur pełny, a nie wypełniany, z użyciem wątku wendyjskiego. Szerokość przelotu przez Bramę wynosiła od strony miasta 4,41 m i od zewnątrz 3,49 m. s Na najstarszym widoku miasta z 1618 widać bardzo wyraźnie, że wieża bramna liczyła dwie kondygnacje zaznaczone oknami (ryc. 34). Można przyjąć w kontekście tego źródła ikonograficznego i wspomnianych już źródeł sądowych, że ów sklep górny zajmował wyższą kondygnację, a niższą, pośrednią dla obu pomieszczeń więziennych, była izba straży. Dość istotnym problemem jest sprawa komunikacji wewnątrz Bramy.

W związku z tym, że Brama włączona była w ciąg murów obronnych, należy przypuszczać, iż istniało połączenie z kondygnacjami nad pierwotnym przejazdem z ganku na murach. Wobec braku przekazów i źródeł materialnych zachowanych na węźle odkrytym w czasie wykopalisk, można jedynie przypuszczać, że istniały schody na ganek. Z dużym prawdopodobieństwem możnadomniemywać, że były to schody drewniane. Wątpliwe, aby były one umieszczone w grubości muru, gdyż wynosiła ona 110 cm, co wiązałoby się ze znacznym obniżeniem wytrzymałości muru. Komunikacja wewnętrzna między kondygnacjami (pewną wskazówką są szesnastowieczne źródła sądowe) odbywała się drogą pośrednią, nad pierwotnym przejazdem, a z niej do lochu za pomocą liny, na której spuszczano i wciągano skazanych 6 . Z górną kondygnacją komunikowano się zapewne za pomocą drewnianych, wewnętrznych schodów. Charakterystyczną cechą Bramy Wronieckiej jest jej wciągnięcie w stosunku do linii murów obronnych w stronę wnętrza miasta; to nieznaczne wysunięcie było zjawiskiem wręcz odwrotnym w stosunku do innych bram. Jest to tylko wtedy zrozumiałe, jeżeli przyjmiemy, że Brama od samego początku posiadała przedbramie, co potwierdziły badania wykopaliskowe. Cegła i wątek jej kładzenia oraz wiązanie konstrukcji Bramy z przedbramiem wskazują na jednoczesną budowę.[-]. Mury przedbramia łącznie z północną, frontową ścianą wieży bramnej mają szeroką (1,68 m) ławę kamienną jednolitą dla obu członów: Bramy i przedbramia? Długość ściany wschodniej przedbramia wynosiła 9,38 m, ściany zachodniej 9,47 m. Budowla ta miała 6,83 m szerokości. Łuk bramny wzmocniony był przyporami. Grubość muru przedbramia wahała się między 0,83 a 0,85 m. B W 1 poło XIV w. wieża na Bramie zostaje zmodernizowana przez dostawienie ściany południowej o szerokości 1,34 m i szerokości otworu bramnego 3,11 m. W ościeżu wschodnim tego otworu zachował sie żelazny zaczep świadczącyo istnieniu wrót bramnych. 9 Wzrost roli Poznania jako ośrodka handlowego spowodował nasilenie się ruchu kołowego. Prawdopodobnie Brama Wroniecka ze swym 3 metrowym przejazdem stała się zbyt wąska i trzeba było ją poszerzyć. Ponieważ z przyczyn technicznych nie można było tego zrobić, w wieży bramnej w 1 pol. XV w. nastąpiło przesunięcie wjazdu bramnego na zachodnią stronę dotychczas funkcjonującego zespołu. Oś przejazdowa nowego układu została utrzymana, tj. północ-południe. Pierwsza, południowa Brama powstała po wyburzeniu trzynastowiecznego muru obronnego do poziomu użytkowania terenu w XV w. Stał tu budynek

Ryc. 33. Węzeł bramny Bramy Wronieckiej z połowy XV w.

Rekonstrukcja Zb. Pilarczyki" .Q -:1..... D '.;.(:.: "'

",--"_.

;.,t{ , \;.-:=:-:' " r i ' . :..It" \;<.!ł->" . .:" 5i?f': ::::\ ;;< :..;. :if,;:'" i.--> ,' r .......____,. ..... ." ;..ł: ",,"

Ryc. 34. Brama Wroniecka ok. 1618, fragment ryciny z dzieła G. Brauna

przejazdowy o wymiarach 14,5 x 7,5 m. Do tej nowej Bramy dobudowano przedbramie o wymiarach: długość 19,80, szerokość na południu 5,85 i na północy 6,96 m. Całość przedbramia podzielono na trzy części o wymiarach wewnętrznych: pierwszej 2,40 x 5,87 m; drugiej 3,63 x 6,19 m; trzeciej 10,20 x 6,19 m. Wszystkie te części zamknięto ścianami o grubości: pierwsza 1,22 m, druga 1,50 m, trzecia 0,95 m. Ściany zewnętrzne przedbramia miały następujące grubości: zachodnia - 1,25 m, wschodnia - 0,98 m. Warto dodać, że część tej ostatniej ściany stanowiła zachodnia ściana pierwotnego przedbramia 10. Ściany boczne były dodatkowo wzmocnione przyporami. Szczególnie ciekawie przedstawiała się architektura drugiej części przedbramia. W czasie prac wykopaliskowych w obrębie tej części odkryto zamurowany otwór sklepienny przepustu wody Bogdanki stanowiącej fosę miejską. Obecny stan badań wskazuje, że wnętrze to mogło być osobnym, wewnętrznym budynkiem bramnym. Omawiana faza rozwoju węzła Bramy Wronieckiej jest związana z powstaniem drugiej, zewnętrznej linii murów obronnych. Ten aspekt spowodował również wydłużenie szyi przedbramia przed dwie już linie murów miejskich. [-] Wzmiankowany już wcześniej pożar z 1536 r. wyrządził duże zniszczenia w mieście. Zniszczeniu uległa też sama Brama, z czym należałoby wiązać jej kolejną modernizację. Po wyburzeniu ściany zachodniej trzeciej części przedbramia zmienia się kierunek wjazdu z północnego na północno-zachodni.

Część ta liczyła 10,4 m długości, grubość ścian wynosiła 1,2 m. Ściana zewnętrzna rozpoczynała się od czoła drugiej części przedbramia. Nieznane pozostały wygląd i wymiary ściany czołowej tej części ll . Przebudowa ta kończy rozwój Bramy Wronieckiej. Uważano również, że zakończenie przedbramia w jego ostatecznym kształcie funkcjonowało jako barbakan. Są to wnioski zbyt daleko posunięte. Trudno bowiem stawiać w jednym rzędzie poznańską basztę przejazdową ze zmienioną osią wjazdu z pełnym kształtem barbakanu krakowskiego i warszawskiego, który te ostatnie w poło XVI w. osiągnęły.[-]

PRZYPISY

1 E. Linette, Brama Wroniecka, Poznań 1979 s. (mpis). [-] 2 Informator Archeologiczny 1981, s.21O.

3 Porta Wronicensis cum aedificis in se contentis, Stadtbuch von Posen, s.20.

4 Informator Archeologiczny 1981 s.21O-212.

5 Tamże, s.210.

6 W. Maisel. Sądownictwo miasta Poznania do końca XVI wieku, Poznań 1961, s.276.

7 Informator Archeologiczny 1981 s.209.

8 Tamże, s.209.

9 Tamże, s.209-21O.

10 Zob. Informator Archeologiczny 1980, s.229-230, tamże, 1981, s.209-213.

11 Tamże, 1981, s.211-212.

Druk: Z. Pilarczyk, Obronność Poznania w latach 1253-1792, Poznań 1988, s. 117-129

2, ZBIGNIEW KAROLCZAK, Brama Wroniecka w systemie fortyfikacyjnym Poznania (XIII - XVIII w.)

Brama Wroniecka - dzieło architektury militarnej kształtowane w ciągu bez mała pięciuset lat - nie stanowiła pod względem struktury jednolitej formy. Brama podlegała bowiem ciągłym przemianom i modernizacjom zgodnie ze zmieniającymi się potrzebami wiążącymi się z rozwojem inżynierii wojskowej. [-I W wyniku badań stwierdzono występowanie czterech podstawowych faz rozwojowych Bramy Wronieckiej.

Faza I - najstarsza, pierwotna, XIII-wieczna konstrukcja Bramy wraz z późniejszą, XIV-wieczną modernizacją.

Bramę w tej fazie stanowiła ceglana, prostokątna budowla złożona z integralnie ze sobą związanych dwóch elementów: wieży bramnej i przedbramia (ryc. 36).

Zbigniew Karolczak

--

1_ 2_ 3 4_ 5 6 7

"".".

... . -- ł- n-" *___..--r----ft .;5. 4' i!tł ..v.__ \ .,ft.-......--$ ''"&.';'ł" : .. -..łt......,.'l p I J:ft......-- '"....... - ( . ,t......., li 'c" 't'_ł.' .. :_.:,:£2t;.< ..., l."" <ft ". --.. :J',,,E..., \. 4__' :;:1f ń .. ...t:: i I.. ..:f-.. . ł . <x.--o " .' -;J -'T -,t i'' f'" . N .. 'H ., \ < .:: "''"'c_ &"-...R _,,___ łf · 1t1 r11-::" ....)&'" -.1:1;ł< ( I r r -,4 I , lo. ., I : i' , i I o' I , .

"""" I ....o:I I : I ł ::: j ; ł-I ł ł ł..._ 9t..-'f I....; '//// :.,' , - 'o. WA)' '" '.. ,.

. .... ...!" ,.."" " q; _ e ......... ł tli - ....._ .______._ , ...... ... : .. -"_.,...l__._.

'. \J L _ - .. '11.. ....... :: I. n'/I I .-.--'=' ", /' /) I .l._'T""_----'_:.:.:_,.

f aw -h ,I '\.::n-..,_ __ - ...u/I._ _ . l'#ł ,,..--.....--._... ".... I l.ł!JD...___.. .

l-a:' - ''Id !;,.--S '''' I , .

j;.. I'" '! .... l

I' "'l'l

Ryc. 35. Brama Wroniecka, uL Wroniecka 10-12.

Plan odsłoniętych elementów architektury murowanej Bramy z podziałem na fazy: 1. Faza I, 2-3. Fazy II i IIa, 4-6. Fazy III i IIIa-b, 7. Faza IV. Rys. Z, Karolczak

Faza la - modernizacja Bramy

Brama, dotąd z jednej strony otwarta, zostaje zmodernizowana przez dostawienie ściany południowej o szerokości 1,34 m, w której wykonano arkadę przejazdu o szerokości 3,10 m. Tym samym Bramę przekształcono w zamkniętą z czterech stron wieżę.

Faza II - "późnogotycka" (XV-wieczna) Brama przejazdowa wraz z późniejszą modernizacją

w xv w., ściślej już w drugiej jego ćwierci, nastąpiło przesunięcie wjazdu bramnego na zachodnią stronę systemu dotychczas funkcjonującego (ryc. 37). Ukierunkowanie osi przejazdowej nie uległo zmianie. Po zachodniej stronie pierwotnej wieży bramnej, po częściowym wyburzeniu XIII-wiecznego muru wysokiego do poziomu użytkowania terenu w XV w., powstaje pierwsza (południowa) Brama przejazdowa z częściowo uchwyconym węgarem jej arkady. Na wysokości czoła (pierwotnego) przedbramia z I fazy - po jego zachodniej stronie - powstaje druga arkada przejazdu. Obydwie nowo wzniesione ściany od zachodu połączono w jedną całość murem (nie odsłoniętym podczas badań) biegnącym prawdopodobnie po linii elewacji obecnie istniejącej kamienicy przy ulicy Wronieckiej 10 - tworząc w ten sposób jednolity budynek bramny.

Faza IIa - modernizacja Bramy przez budowę tzw. "wielkiego przedbramia"

Od czoła Bramy przejazdowej fazy II wyprowadzono na północ wydłużoną szyję wjazdową tworzącą tzw. "wielkie przedbramie" (ryc. 38). Zachowała się z niej ściana zachodnia wzniesiona w wątku gotyckim

Ryc. 36. Brama Wroniecka wg.

stanu na przełomie XIII/XIV w. (faza I). Rys. Z. Karolczak

Ryc. 37. Brama Wroniecka wg.

stanu w wiekach XV-XV/XVI. (faza II). Rys. Z. Karolczak

Zbigniew Karolczak

Ryc. 38. Brama Wroniecka wg, stanu w wiekach XV-XV lXVI. (faza Ha). Rys. Z. Karolczak

Ryc. 39. Brama Wroniecka wg.

stanu w wiekach XVI-XVIII. (faza III). Rys. Z. Karolczako starannie przewiązywanej strukturze, oraz częściowo ściana wschodnia na początku XVIII w. wymieniona w znacznej mierze (zwłaszcza w północnej partii) nowym murem. Wnętrze szyi wjazdowej podzielono murami poprzecznymi na trzy "segmenty".

Faza III - nowożytna (XVI-XVIII w.) brama boczna o zmienionym kierunku orientacji wraz z modernizacj<!

Na wysokości przejścia drugiego członu w trzeci trójdzielnej, przedbramnej szyi wjazdowej, po uprzednim wyburzeniu ściany zachodniej członu trzeciego, nastąpiło załamanie osi Bramy na północny-zachód (ryc. 39). Wzniesiono nową ścianę o długości 10,40 m, szerokości 1,20 m zakończoną ścianą (odsłoniętą tylko częściowo) wyprowadzoną na północny-zachód od czoła trzeciego członu trójdzielnego przedbramia. Mur ten oparty był na ceglanym łęku łuku konstrukcyjnego. Całość ukształtowanego w ten sposób dzieła tworzyła rodzaj barbakanu. Przebudowa Bramy w tej fazie wiązała się wyraźnie z ugięciem osi wjazdu w kierunku północno-zachodnim. Nowo wprowadzonym elementem była odchylana na północny-zachód (w stosunku do dawnego, prostego wjazdu) wzniesiona jeszcze w wątku gotyckim ściana zachodnia. W trakcie prowadzonych badań uchwycono także zakończenie tego muru, które stanowiło najprawdopodobniej ścianę czołową tak ukierunkowanego przejazdu.

Fazy I1Ia-b - "nowożytne" modernizacje Bramy (XVIIIXVIII-XVIII w.)

Kolejne przebudowy węzła bramnego tej fazy wiążą się z wymianą lic wykonanych ze względu na znaczne zniszczenia

..

JA:

.. - - :::> ,# - - ......... , l::;:-:;-A::!;, " .,, .;- - ..;'<-.:'., j ....,.. . . WF "' .,? ł :<' ;::' ' I ..,' i rł"'' . "If' > < ";, '.

" .-:': '} o,' ,.,'

J- i.

.') -,..".lf

-i

.....t

....-< . "

:; !II.. t:'I.

.... ' ł;, ;'f'tt ł. '. ' \" 'J' " .

, Y'"

'.ut! I.

" , ,-' ""

..,1'

.."

--:.. .

\.

\

,:,1 ::i t,;, 1" ....ot 3'

M '; t'".

. .:.7'

".

, ""' ł "" ł " ", " . i« .

" , , ' , < "

'iJ<:ł-' t,łA

',ii> "f1"'''

8:::1"-41 . " ," ? ;-.< ł-!; ;:, .% > ./ _"' i: ,,". f;t . 'fo. __ .,,;

wl;;r;r;, :ii' "., Jf

.* h '.. ..;;c"

,...;....;. :u_,u

'..:-:::' 4-'" l

'. ",?o/,

...

*_7"

#{_h I .. ,., ." ",*<"':;',,'i:. " " . f

\'.,.,---£ '':h..'. -t

:

,', ,

.. :".: -

..<...

Ryc. 40. Brama Wroniecka w formie klasycystycznej (faza IV). Akwarela z początku XIX w. Oryginał zaginiony.

murów starszych czy też ich nadbudowaniem względnie też dostawieniem zupełnie nowych. Następuje również zmiana sposobu wiązań (wątków) stosowanych dotychczas w murach - z gotyckiego na krzyżowe lub kowadełkowe. Te ostatnie trudno ściśle rozgraniczyć i to głównie ze względu na znacznie niższy poziom wykonawstwa technicznego murów tej fazy rozwoju Bramy.

Prawdopodobnie na początku XVIII w. dochodzi ponownie do powrotu i wyprowadzenia osi wjazdowej Bramy na prosty kierunek północny. Zmiany te były jednakże niewielkie i wiązały się jedynie z częściową wymianą ściany wschodniej trójdzielnej szyi wjazdowej tzw. "wielkiego przedbramia" i z wyprowadzeniem jej w kierunku północnym (jak daleko - nie wiadomo).

Faza IV - naj młodsza, klasycystyczna Brama przejazdowa (1780 -1846)

Powrót tym razem na dawną, pierwotną oś Bramy fazy I nastąpił po dokonanych zniszczeniach i - w konsekwencji tego faktu - prawie całkowitej rozbiórce w tym rejonie fortyfikacji miejskich, co nastąpiło w końcu XVIII w, W czasie lustracji murów miejskich dokonanej w 1654 r. wieża Bramy Wronieckiej była w złym stanie - "...mieszkanie w tejże Bramie porysowane, wewnątrz ruina wielka..."l. W okresie działalności Komisji Dobrego Porządku, co

Zbigniew Karolczak, Witold Maisel

nastąpiło zapewne ok. 1780 r., z inicjatywy i na polecenie Kazimierza Raczyńskiego (o czym już wspomniano) rozebrano wieżę Bramy Wronieckiej. W miejscu ściany czołowej przedbramia I fazy wzniesiono klasycystyczną Bramę w formie łuku triumfalneg02. Widok jej znamy z akwareli reprodukowanej w "Ilustracji Wielkopolskiej" w 1929 r. i następujących po niej wydawnictwach 3 (ryc. 40). Wizerunek Bramy z tego okresu, zatytułowany "Ehemaliges Wronker Tor", zamieszczono również w księdze pamiątkowej "Die Residenzstadt Posen.."4. Podczas prowadzonych badań archeologicznych odsłonięto zachowane jedynie szczątkowo partie fundamentowe tej Bramy trudne do bliższej interpretacji. Z zachowanej ikonografii wiadomo, że Brama posiadała formę tympanonu wspartego na czterech kolumnach. Bramę tworzyła murowana ściana z umieszczoną pośrodku wielką arkadą głównego przejazdu oraz dwiema furtkami po jej bokach służącymi jako miejsce dla pieszych. Brama prócz wspólnej lokalizacji i funkcji nie posiadała żadnych innych powiązań z Bramą średniowieczną.

PRZYPISY

1 M. Mika (wyd.), Visio moeniarum lapidearum et aliarum circum ferentiarum civitatis Posnaniensis, KMP, RXXI (1948), s. 209 n. 2 M. Jaffe, Die Stadt Posen unter preussischer Herrschaft, Leipzig 1909, s. 54;.

3M. Warkoczewska, Widoki starego Poznania, Poznań 1960, il. 93.

4 Die Residenzstadt Posen..., .. .Ehemaliges Wronker Tor (Zeichnung), s. 451, przechowywany w ówczesnym Kgl. Staatsarchiv (Posen C. IV 8.5.6.).

Druk: Z. Karolczak, Brama Wroniecka..., "Kronika Miasta Poznania" 1995 nr 3, s. 256-294.

3. WITOLD MAISEL, Wieża Bramy Wronieckiej jako miejsce wykonywania kary pozbawienia wolności

1. Wieża dolna

Najcięższą formą kary pozbawienia wolności stanowiła kara wieży dolnej polegająca na umieszczeniu skazanego w najniższej kondygnacji wieży. Loch taki nie posiadał nie tylko okien, ale nawet drzwi, a skazańca opuszczano na jego dno na linie poprzez otwór w sklepieniu-ł Tego typu więzienia znajdowały sie z reguły w wieżach zamków. 2 Posiadały je także miasta, najczęściej w wieżach znajdujących się na linii murów obronnych lub gdzie indziej. Pierwsze wzmianki w aktach poznańskich o stosowaniu tej kary pochodzą z 1495 r. 3 Nie podają one jednak informacji, w której mianowicie wieży odbywano tę karę. Dopiero przekazy z końca XVI w. zawierają wyraźne stwierdzenie, że wieżą przeznaczoną na ten cel była wieża znajdująca się w Bramie

Wronieckiej.4 Szczególnie cenne pod tym względem są zeznania złożone w sprawie Zofii Wawrzynkowej. Ona sama oświadczyła, że lIna prośbę pana Komornickiego - szła z Reginą sługą swoją na Wroniecką wieżę, gdzie przerzeczony pan Komornicki siedzi - bo ją dał bel prosić przez sługę swego do siebie na obiad. Tamże przyszedłszy spuścił ją stróż wespół z Reginą - i z drugą Hanną na dół do pana Komornickiego, u którego bely tamże na dole". W tejże sprawie zeznał hetman poznański, że "widział gdy ją (tj. W awrzynkową) stróż wyciągnął z dołu, potem zlazła na dół i wyszedłszy z wieże szła ku rynkowi".5 Zacytowane zeznania pozwalają w sposób nie pozostawiający wątpliwości zorientować się, że w najniższej kondygnacji wieży Wronieckiej znajdował się loch, do którego spuszczano więźniów przez otwór umieszczony w podłodze najniższej kondygnacji. Ta wyższa kondygnacja usytuowana była na dość znacznej wysokości nad poziomem ulicy (wskazują na to słowa hetmana "potem zlazła na dół") i co za tym idzie, że loch więzienny posiadał odpowiednio dużą głębokość.

2. Wieża górna

Wieża Bramy Wronieckiej mieściła nie tylko więzienie dolne, lecz w górnych jej kondygnacjach odbywano karę wieży górnej.6

PRZYPISY

1 "Lina - gruba - do opuszczania więźniów do Czerwonej Wieży" wymieniona jest w lustracji ratusza z 1708 r. (Lustracje i opisy). 2 J. Rafacz, Prawo karne, s.136-137. [-] W wieży zamku poznańskiego trzymano więźniów, jak to wynika z notatki z 1482 r. zawartej w księgach kapituły poznańskiej: in facto kmethonis de Unolthowo, qui fuit captus et in turrim castri Posnaniensis situs propter stuprum. AC.1 nr 714. 3 ARP, II nr 1592, 1599, 1618.

4 AA 215, f. 230 (1578 r.) "siedzenie na Wronieckiej wieży na dole sześć niedziel".

5 ACrim. 475 f.198,200 (1580).

6 AC 21 f.316v (1558): Domini proconsul et consules - sesioni turris Wroniczensis eos deputaverunt, sic videlicet ut Mathias in fundo, Albertus in testudine superiori detineatur.

Druk: W. Maisel, Sądownictwo miasta Poznania do końca XVI wieku, Poznań 1961, s.

270-275.