NAJWAŻNIEJSZE KONCEPCJE ODBUDOWY ZAMKU PRZEMYŚLA W LATACH 1949 -1981

Kronika Miasta Poznania 1995 R.63 Nr2; Nasi Piastowie

TADEUSZ I. GRABSKI

D o lutego 1945 r. w zabudowaniach na Górze Przemyśla mieściło się Archiwum Państwowe. W wyniku działań wojennych zbiory i budynki uległy całkowitemu zniszczeniu. Pierwsza koncepcja odbudowy zamku powstała w 1949 roku, autorem jej był Feliks Rychlicki. Założono odbudowę zamku w tzw. stylu pruskim - budowla miała składać się z dwukondygnacyjnego korpusu budynku z wysokim strychem, nad całością górować miała zrekonstruowana wieża z wąskimi szczelinami okiennymi powyżej drugiego piętral. Natomiast drugi plan tego samego autora powstał w 1950 roku przy współpracy Stanisława Podgórskiego i został zatwierdzony w lutym 1951 roku. Opierał się na następujących szczegółowych założeniach: 1. Zamek miał być odbudowany na starych istniejących i odkopanych fundamentach. 2. Budynek miał być wybudowany z cegły gotyckiej, fugowany, z zastosowaniem w stolarce drewna dębowego, a w wykończeniach obramowań okien i portali wejściowych użyć miano piaskowca. 3. Zaprojektowano dwa place, jeden przedkościelny oraz drugi o około 3 m wyższym poziomie przy samym zamku. Łącznik stanowić miało 18 schodów 2 . 4. Odbudowę powiązano z rozbudową gmachu głównego MNP.

5. Budynek proponowano przeznaczyć na muzeum kultury polskiej.

Ogólnie druga koncepcja opierała się na możliwie wiernej odbudowie "części Raczyńskiego" (część zamku odbudowana przez kazimierza Raczyńskiego, starostę generalnego, w 1783 roku, zburzona w czasie II wojny Św.), neutralnej bryle budynku środkowego oraz odbudowie wieży z czterospadowym dachem. W 1949 roku powstał projekt autorstwa Zbigniewa Zielińskiego. Założeniem tego projektu było przeprowadzenie odbudowy zamku w "stylu archi

Ryc. 1. Zamek w pielWszej połowie XV w., widok od północnego wschodu. Główny budynek w głębi posiada dwie kondygnacje, nakryte czterema dachami; dwa człony od północy nie zagospodarowane (nie było tu śladu piwnie). Krenelaż wieży według zwieńczenia wieżowej części bramy Wronieckiej na widoku Poznania sprzed 1618 r. Hipotetyczna rekonstrukcja autora

tektury późno-gotycko-renesansowej". Za podstawę autor przyjął rekonstrukcję planu Poznania z 1655 roku, wg rysunku E. J. Dahlbergha. Główny korpus projektowanego zamku miał składać się z trzech pięter z dachami prostopadłymi do podłużnej osi bryły całego budynku 3 . Projekt ten nawiązuje do pierwotnego odtworzenia historycznej budowli z okresu jednej z faz jego przebudowy. W grudniu 1960 roku powstały założenia projektowe "Rozbudowy i adaptacji gmachu muzealnego przy Al. Marcinkowskiego oraz odbudowy Zamku Przemysława w Poznaniu". Autorem wytycznych do tego opracowania był prof. Zdzisław Kępiński, a całość opracował zespół w składzie: arch. arch. Czesław Sosnkowski, Zygmunt Waschko oraz mgr Janusz Powidzki. Opracowanie zostało zatwierdzone przez Komisję Oceny Projektów Inwestycyjnych MKiS (dalej KOPI MKiS) oraz przez Ministra Kultury i Sztuki 17.05.1961 r.

Realizowana już koncepcja odbudowy Zamku Przemyśla została ściśle powiązana z budową nowego gmachu MNP. Jak wcześniej już zaznaczono odbudowa zamku w 1960 r. wkroczyła w decydującą fazę. Przewidywano jej zakon

Tadeusz I. Grabski

Ryc. 2. Zamek w drugiej połowie XVI i pielWszej połowie XVII w., widok od wschodu.

Główny budynek nadbudowany o II piętro. Fonna szczytów całkowicie dowolna, ma sugerować ich budowę od nowa po pożarze 1536 r. Zasięg ganku przed drugim członem odpowiada odkrytym przyporom. Hipotetyczna rekonstrukcja autoraczenie w roku 1962. Odbudowę zamku umieszczono "w wykazie inwestycji millenialnych Komitetu Obchodów Tysiąclecia". Autorzy opracowania stwierdzili, że inwestycja ta nie miała dotąd opracowanych założeń projektowych oraz jednoznacznie ustalonego programu użytkowego dla całego muzeum. Dlatego w trakcie postępującej odbudowy zamku zaczęto zastanawiać się nad "organicznym powiązaniem zabytkowej części, tj. Zamku Przemyśla, z resztą zespołu budynków". W wyniku przeprowadzonych dyskusji i narad miarodajnych urzędów i instytucji (Wydział Architektury i Nadzoru Budowlanego Prezydium Rady Narodowej w Poznaniu i KOPI przy MKiS), 10.02.1960 r. na posiedzeniu KOPI zalecono inwestorowi, tj. MNP, opracowanie kompleksowych założeń dla funkcjonowania całego muzeum. W uzasadnieniu inwestycji stwierdzono, że zabytkowe wzgórze zamkowe i jego otoczenie, w połączeniu z zespołem przestrzennym muzeum, zyska najwłaściwsze warunki konserwacji i wykorzystania. Na obszarze tym projektowano umieścić ekspozycję otwartą, np. rzeźby i "fragmenty lapidarialne" odpowiednio wkomponowane w otaczającą zabytkową architekturę i zieleń.

Ryc. 3. Koncepcja odbudowy Zamku arch. Z. Zielińskiego, 1949, nawiązująca do widoku sprzed 1618, z dowolnym dodaniem "renesansowych" galerii arkadowych i powiązaniem całości z kościołem Franciszkanów.

Autorzy projektu uznali, że odbudowa i przejęcie wzgórza zamkowego na cele muzealne, z przeznaczeniem dla Muzeum Rzemiosł Artystycznych, uratuje od zagłady naj starszy w Poznaniu zabytek architektury świeckiej. Jako szczególne uzasadnienie podjęcia odbudowy podano organizowaną z okazji Tysiąclecia Państwa Polskiego Centralną Wystawę "w pierwotnej stolicy Mieszka i Chrobrego". Uznano, że zaniechanie zorganizowania tej wystawy miałoby

Tadeusz L Grabski

Ryc. 4. Koncepcja odbudowy Zamku Przemyśla arch. Z. Zielińskiego z 1949 r.

wg stanu po roku 1565. Widok od strony podwórzafin '] MwA/M/?-Mi-- /łV A 7

._ _-ł: * »_ .

. * ' -Ł -

'AM

Ryc. 5. Koncepcja odbudowy Zamku Przemyśla arch Z. Zielińskiego z 1949 r. wg stanu po roku 1565. Widok ze stony Al. Marcinkowskiegotttmift t i l/t l t u

Ryc. 6. Szkic koncepcji odbudowy Zamku Przemyśla wg FI. Rychlickiego i St. Podgórskiego z 1950 r.

fatalne skutki dające świadectwo ".. .małoduszności i niedowładu organizacyjnego przy realizacji podstawowych imprez Millenium... ,,4. Omawiana koncepcja opierała się częściowo na założeniach już wcześniej opracowanych (Rychlickiego i Zielińskiego), a dotyczących odbudowanej w latach 1958 - 59 "części Raczyńskiego", natomiast wieżę i część środkową proponowano odbudować w formie nowoczesnej bryłyarchitektektonicznej . Uzasadniano to tym, że nowa zabudowa miała uszanować ocalone relikty architektury zabytkowej, a nie fałszować je "w sposób romantyczno- historyzujący". Odbudowany zamek miał zajmować powierzchnię 3 500 m 2 i posiadać kubaturę 20 181 m 3 . Koszt odbudowy obliczono na sumę 16 918 000 zł 5 . Została również przedstawiona szczegółowa koncepcja zagospodarowania poszczególnych pomieszczeń planowano, że ekspozycja zamku składać się będzie z dwóch części tj. "zabytkowej i współczesnej". Część zabytkowa miała się wiązać ze średniowiecznymi piwnicami i murami. Natomiast w części "współczesnej" miały znaleźć zastosowanie najnowsze techniki w dziedzinie budownictwa i ekspozycji muzealnej lat 60. W ogólnym harmonogramie inwestycji podano, że odbudowa miała składać się z 12 etapów (z wliczeniem już zrealizowanej odbudowy "kuchni królewskiej" i "części Raczyńskiego") realizowanych już od końca 1958 roku, a planowanych do końca 1963 roku 6 . Koncepcja ta odbiegała od poprzednich tym, że radykalnie została zmieniona bryła części środkowej zamku. Jej pawilonowa forma oraz okaleczona i spłaszczona bryła wieży w rażący sposób naruszały pierwotną architekturę całego zespołu zamkowego oraz burzyły wcześ

Tadeusz L Grabskiimrsies

::uDunaóD J D D D [i U a ai] O p -;ff ifi

- \ i Ixtitjt . tsimti» KTfUtttm t.

Ryc. 7. Szkic koncepcyjny odbudowy Zamku Przemyśla z 1950 r. elewacja wschodnia (od podwórka)f 3 £f nfn1! li l-J U U LI la L: : p; r-I,icrrccGr: n-n

4

# r*te

Ryc. 8. Szkic koncepcyjny odbudowy wg FI. Rychlickiego z 1950 r., elewacja wschodnia (od podwórka) Alternatywa 3

J*

. . .. -nn InJo n a aftffrl a a l

. -» * .

,

. * - \zmtKrmMaidwjtjmimia-c. ELEWACJA- wlnolniA v

Ryc. 9. Koncepcja odbudowy zamku wg wytycznych prof Zdzisława Kępińskiego, opracowali arch. arch. Czesław Sosnkowski, Zygmunt Waszko i mgr Janusz Powidzki. Grudzień 1960

niejsze koncepcje odbudowy dotyczące części środkowej i wieży. Plany te zostały jedynie w fazie założeń projektowych. Ogłoszony 20 kwietnia 1965 roku konkurs SARP na rozbudowę Muzeum Narodowego w Poznaniu przewidywał "rozbudowę Zamku Przemysława".

W wytycznych konserwatorskich uznano, że w oparciu o przekazy ikonograficzne "część środkowa" zamku była zwieńczona dachami o kalenicach prostopadłych do podłużnej osi budynku. Uznano jednak, że wobec braku źródeł należy nadbudowę przeprowadzić w formach współczesnych z ukazaniem zabytkowych murów piwnic oraz ich korony. Opinia konserwatorska zaważyła na dalszym losie wieży. Stwierdzono bowem, że brak jest podstaw do jej rekonstrukcji, ponieważ: "nie dochowały się żadne przekazy odnośnie jej wyglądu. Fundament wieży stanowi relikt bardzo cenny jako naj starsza znana część fortyfikacji miejskich. Niedopuszczalne jest bezpośrednie nadbudowanie jej ani przysłonięcie, ani też oparcie na nim jakichkolwiek elementów mogących naruszyć zasadę zachowania i ukazania tego reliktu w pełnej jego plastyce"7. Pozostawiono możliwość "innego zaakcentowania dowolnego układu przestrzennego". Natomiast w wytycznych podstawowych dla uczestników konkursu określono następujące warunki: 1. Przewidywano nadbudowę "części środkowej" w komunikacyjnym powiązaniu z "częścią Raczyńskiego" jako jednolitego zespołu funkcjonalnego. 2. Sale ekspozycyjne należało zaprojektować bez wewnętrznego podziału.

Tadeusz I. Grabski

Ryc. 10. PielWsza nagroda konkursu SARP-373 na rozbudowę Muzeum Narodowego w Poznaniu w 1%5 r" praca nr 1. Autorzy arch. arch. Jacek Janczewski, Tadeusz Nasfeter, Ryszard Trzaskę SARP Warszawa. Podstawa do opracowania koncepcji odbudowy Zamku Przemyśla. Z dawnego zamku widoczne tylko zarysy fundamentów gmachu i wieży. Album ASRP 373

3. Pracownie naukowe powinny być połączone komunikacyjnie z magazynami, z wyłączeniem sal ekspozycyjnych. 4. Ogrzewanie miało być doprowadzone z nowego gmachu MNP, natomiast klimatyzacji i wentylacji mechanicznej nie uwzględniono w projekcie. Pozostawiono wolną rękę uczestnikom w sytuacji gdyby uznali, że "...program rozbudowy zamku byłby zbyt duży dla prawidłowego ukształtowania b ł "s ry . W programie odbudowy określone zostały parametry gmachu: powierzchnia miała wynieść 1 990 m 2, a kubatura 6 200 m 3. Rozstrzygnięcie konkursu SARP 373 nastąpiło 19 i 21 grudnia 1965 roku.

Z nadesłanych 32 prac sąd konkursowy dopuścił do udziału 31.

Wśród wniosków pokonkursowych wymieniono: 1. Wyeksponowanie wzgórza zamkowego.

2. Ochrona i zachowanie reliktów historycznych oraz bogatej fizjografii terenu.

Zaznaczono przy tym, że powyższych wniosków nie uda się "uhonorować w wypadku pełnej realizacji programu budowlanego zgodnie z założeniami warunków konkursu SAR P 3 7 3". Uznano, że opracowanie zabudowy wzgórza powinno się oprzeć o pracę nr 24, która zdobyła trzecią nagrodę w konkursie 9 . Autorami nagrodzonej pracy byli arch. arch. Ewa i Maciej Krasińscy z Warszawy. W uzasadnieniu wer

Ryc. 11. Praca konkursowa SARP-373 nr 24, III nagroda za rozwiązanie projektowanych inwestycji na Górze Przemyśla. Album SARP-373

dyktu podkreślono prawidłowość projektowanego układu funkcjonalnego zamku w powiązaniu z otoczeniem. Szczególne uznanie zyskały pomieszczenia ekspozycyjne na wzgórzu obok zamku. Dyskusyjna"jednak wydaje się ocena sądu konkursowego, kiedy stwierdzono: "wprowadzenie zabudowy na skarpie spowoduje zniszczenie istniejącego tam drzewostanu"lo. Na podstawie prac konkursowych i wniosków pokonkursowych został opracowany w grudniu 1966 roku projekt koncepcyjny arch. arch. Ryszarda Trzaski i Jacka Janczewskiego. Projekt odbudowy zakładał maksymalne odsłonięcie góry Przemyśla. Przewidywano wybudowanie pawilonu o powierzchni 2 820 m 2 i kubaturze 4 869 m 3 . 11 Pawilon miał być wybudowany na murach istniejącego podziemia zamku. Cała konstrukcja opierałaby się na czterech żelbetowych stopach, umożliwiających ochronę zabytkowych murów wieży. Pawilon miał funkcjonować w ścisłym powiązaniu z "częścią Raczyńskiego".

Jak wynika z projektów koncepcyjnych, budynek zamkowy został pozbawiony najważniejszego elementu - wieży zamkowej. Projekt ten pozostał jedynie martwym dokumentem swojej epoki. Autorem ostatniej koncepcji odbudowy zamku był arch. Aleksander Holas.

Brał on udział w pierwszych badaniach dotyczących ustalenia starszych faz budowlanych obiektu razem z ówczesnym konserwatorem wojewódzkim, Teresą Ruszczyńsk ą 12. W wyniku jego dociekań powstała w 1969 roku nowa koncepcja odbudowy zamku. Autor przyjął za podstawę rekonstrukcję wieży i trzech członów głównego budynku. Za optymalne uznał przyjęcie archite

Tadeusz L Grabski

AugsassaB-" -........... ....

\u I aoM "i.....u i mim......." o mjumujy" ,

. Tfit".., NsALiJ Li

Ryc. 12. Koncepcja odbudowy Zamku Przemysła arch. A. Holasa (1969 r) Geden z czterech wariantów), widok od strony Al. Marcinkowskiegohi ttMIMIMI M *t* t*ktt, Mntni

Ryc. 13. Koncepcja odbudowy Zamku Przemysła arch. A. Holasa (1969 r) Geden z czterech wariantów), widok od strony dziedzińca.

ktury późnego średniowiecza jako najbardziej charakterystycznej a zarazem kontrastowej dla całego otoczenia. Opracowany wariant budynku stanowił raczej "aluzyjne"nawiązanie do architektury gotyckiej. Przewidywano odbudowę gmachu ściśle na zachowanych murach piwnicznych. Wnętrza miały być podporządkowane potrzebom ekspozycyjnym. Zrekonstruowana wieża, w swojej surowej i zwartej bryle z odkrytym na szczycie tarasem, miała pełnić funkcję widokową. Sama korona wieży kończyć się miała fantazyjnym wykrojem podwyższonym ku narożom. Dwukondygnacyjny budynek z trzema kalenicami prostopadłymi do jego głównej osi miał być połączony komunikacyjnie z "częścią Raczyńskiego". Projektowany przez A. Holasa Zamek Przemysła w luźnej formie nawiązywał do architektury późnego średniowiecza. Koncepcja ta nie otrzymała postaci projektu realizacyjnego. W napisanej w 1981 roku na temat Zamku Przemysła monografii, Eugeniusz Linette, długoletni konserwator zabytków m. Poznania, przedstawił dzieje Zamku Przemysła oraz najważniejsze postulaty badawcze i własną wizję jego odbudowy. Pozytywnie ocenił projekty koncepcyjne Z. Zielińskiego, FI. Rychlickiego, A. Holasa. Uznał, że można by je przyjąć za podstawę do "budowy brakujących elementów zamku." Stwierdził, że po interpretacji przekazów źródłowych jedyne zastrzeżenia budzi faza projektowania koncepcji. W wyniku przeprowadzonych prac konserwatorskich i badań materiałów archiwalnych, uznał że: 1) w nowej koncepcji odbudowy zamek powinien być dwukondygnacyjny, lecz najlepszym rozwiązaniem byłaby budowa trójkondygnacyjnego gmachu wzorowana wg spalonego w 1536 roku "... bryła ta z wielkim mansardowym dachem majoryzowałaby jednopiętrowy budynek szczytowy o trzech dachach mniejszych ze względu na znacznie mniejszą poprzeczną rozpiętość poszczególnych jego członów." 13 2) konieczna jest budowa wieży, jako przywrócenie brakującej dominanty na wzgórzu zamkowym, pełniącej zarazem funkcję miejsca widokowego na Stare Miasto i dużą część Śródmieścia.

E. Linette był zwolennikiem monumentalnej odbudowy Zamku Przemysła stanowiącej przeciwwagę dla wysokich zabudowań otaczających wzgórze zamkowe oraz podkreślających wagę siedziby królewskiej Przemysła II. W przedstawionych w niniejszym opracowaniu koncepcjach odbudowy zamku pojawiły się dwa zasadnicze stanowiska: 1. Odbudowa-rekonstrukcja gmachu wg. starego układu architektonicznego zabudowy wzgórza zamkowego (Zieliński - Linette). 2. Odbudowa "nowoczesna" - budynek w formie pawilonu (Sosnkowski - Konkurs SARP-373 - Trzaska).

Jak dotąd sprawa odbudowy zamku, pomimo konieczności jej przeprowadzenia, pozostaje martwą literą. To szczególne dla nas, Polaków, zabytkowe miejsce powinno doczekać się pełnego uszanowania. Budowla, która powinna niebawem powstać, musi łączyć w sobie elementy architektury historycznej i współczesnej.

Tadeusz L Grabski

PRZYPISYl Eugeniusz Linette, Zamek w Poznaniu, PWN, Warszawa - Poznań 1981, s. 105. 2 Muzeum Narodowe w Poznaniu Archiwum (dalej: MNPA)j328 k. 3 i 8 3MNPAj2245, k. 5 4MNPAj1765, k. 14 5j.W. k. 10 6j.W. k. 160 7 Album SARP 373, Warunki konkursowe. s. 9 10.

8 Album SARP, Warunki konkursu 373, s. 13.

9 Album SARP, MNPA 1750, k. 10 1°MNPAjI750, k. 9 »MNP Aj2069, k. 11 12 E. Linette, Zamek w Poznaniu, s. 8.

13 E. Linette, Zamek w Poznaniu, s. 107.