ROLA POZNANIA W PROCESIE REGIONALNEJ REDYSTRYBUCJI LUDNOŚCI

Kronika Miasta Poznania 1993 R.61 Nr3/4

EUGENIUSZ BIDERMAN, ZDZISŁAW KAMIŃSKI

J edną z istotnych cech dużych miast w Polsce, stanowiących ośrodki silnej koncentracji potencjału społeczno-gospodarczego jest ich oddziaływanie na procesy przemian zachodzących w strefach otaczających te miasta. Do procesów tych należy nasilający się napływ ludności do tych stref, podobnie jak, do miast. Procesy te obejmują także codzienne, wahadłowe wędrówki ludności ze strefy otaczającej, zwane codziennymi dojazdami do pracy. Wielkość migracji stałych, jak również dojazdów codziennych wpływa na kształtowanie się strefy wpływów danego miasta i wskazuje na intensywność wzajemnych powiązań miasta z otoczeniem bliższym a także dalszym. Można stwierdzić za S. Wierzchosławskim (1986) że postępuje wykształcenie się strefy intensywnego zaludnienia miasta Poznania jako centralnego ośrodka wielkomiejskiego województwa, które pełniąc funkcje miasta metropolitalnego o wszechstronnie rozwiniętych funkcjach ponadregionalnych, staje się ośrodkiem dominującym nad przestrzennym rozkładem ludności województwa poznańskiegol. Rozwój demograficzny Poznania Poznań, ze względu na swój potencjał demograficzny należał w przeszłości do ważniejszych miast Polski, zajmując czołowe miejsce wśród miast Wielkopolski. W dwudziestoleciu międzywojennym Poznań był jednym z czterech największych miast Polski. W 1921 roku Poznań liczył 169 tys. mieszkańców, w 1931 - 237 tys., a w 1939 - 274 tys. osób. Po II wojnie światowej liczba mieszkańców Poznania zaczęła systematycznie wzrastać. Przyśpieszenie rozwoju ludnościowego było wynikiem przemian społeczno-gospodarczych. W ogólnym wzroście liczby mieszkańców, szczególnie w pierwszym lO-leciu po wyzwoleniu, odgrywał rolę napływ migracyjny ludności, który w sposób istotny powiększał lokalne zasoby siły roboczej. Mimo spadku znaczenia migracji w następnych latach odgrywały one nadal dużą rolę i były głównym czynnikiem wzrostu ludnościowego Poznania. W roku 1946 Poznań liczył 268 tysięcy mieszkańców, w roku 1950 - 331 tysięcy, w roku 1960 - 414 tysięcy a w roku 1970 - 471 tysięcy osób. W roku 1980 Poznań liczył już 552.900 mieszkańców. W roku 1990 Poznań był piątym miastem w Polsce - po Warszawie, Łodzi, Krakowie i Wrocławiu i liczył 590.101 mieszkańców.

W analizie zmian zaludnienia miasta Poznania w latach 1950-1990 wykorzystano wskaźnik wzrostu zaludnienia. W celu obliczenia wskaźnika zmian zaludnienia dla miasta Poznania a także dla celów porównawczych dla województwa poznańskiego oraz dla Polski przyjęto wartość: I == 100 jako stan ludności w momencie wyjściowym tj. dla roku 1950 oraz dla kolejnych lat: 1960, 1970 i 1980 (por. tab. 1).

Tab. 1 Zmiany zaludnienia w Poznaniu, województwie poznańskim 1 w Polsce w latach · 1950-1990wskaźnik zmian w latach wyszczegól- 1950-1960 1960-1970 1970-1980 1980-1990 1950-1990 nienie 1950-100 1960-100 1970-100 1980-100 1950-100 Poznań 124,8 113,9 117,2 106,7 176,9 woj. poznań- 95,0 107,9 56,5 92,8 61,5 skie Polska 119,0 109,6 109,4 105,7 150,9

Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych z Roczników Statystycznych Województwa Poznańskiego WUS za lata 1950-1991.'

Szczególnie szybki był przyrost liczby ludności w latach 80-tych w rozbudowanych nowych dzielnicach mieszkaniowych. W latach 1984-1988 najszybciej przyrastała liczba ludności w Dzielnicy Stare Miasto (wzrost o 48,7 %) dzięki rozbudowie osiedla Winogrady oraz Dzielnicy N owe Miasto (wzrost o 33,7) wskutek rozbudowy osiedla Rataje.

2. Zatrudnienie jako czynnik dynamiki ludności Jednym z istotnych czynników rozwoju demograficznego Poznania był postępujący wzrost zatrudnienia. Wielkość zatrudnienia w mieście ulegała szybkiemu wzrostowi w pierwszej połowie lat 70-tych i w 1978 roku osiągnęła prawie 117% liczby zatrudnionych w 1970 roku (patrz tab. 2). Po 1978 roku następował systematyczny spadek tej wielkości, aby w 1990 roku osiągnąć 92,5% wartości z 1970 roku, to jest 221 tys. osób. U dział zatrudnionych w ogólnej liczbie ludności miasta był najwyższy w 1975 roku, później systematycznie spadał i na końcu badanego dziesięciolecia wynosił 37%. Tendencja ta jest spowodowana od kilku lat faktem likwidacji miejsc pracy w wielu zakładach a nawet zamykaniem całych przed

Eugeniusz Biderman, Zdzisław Kamiński

Tab. 2 Zatrudnienie w gospodarce uspołecznionej w Poznaniu w latach 1970-1990

Zatrudnienie udział udział w mieście zatrudnio- kobiet w Liczba nych w ogó1- liczbie dynamika Rok ludności ogółem kobiet zatrudnienia (w tys.) nej liczbie zatrud- (1970 = 100) ludności nionych miasta ogółem 1970 469,6 238876 88572 50,9 37, l 100,0 1975 515,9 277568 123637 53,8 44,5 116,2 1978 536,4 278414 124947 51,9 44,9 116,6 1980 552,9 271755 122882 49,2 45,2 113,8 1985 575, l 253107 118078 44,0 46,7 106,0 1988 585,5 248885 119058 42,4 47,8 104,2 1990 590,1 220878 103813 37,4 47,4 92,5

Źródło: Roczniki Statystyczne Województwa Poznańskiego. 1991, 1986, 1989, 1991. WUS.

Poznań; Sprawozdania Z-O 1. 1990. WUS Poznań oraz obliczenia własne.

siębiorstw. W związku z tym zwiększa się wciąż poziom bezrobocia, który w 1990 roku wynosił około 3 % liczby ludności miasta w wieku produkcyjnym. Struktura zatrudnienia jest jednym z ważnych mierników służących do określenia struktury funkcjonalnej miasta. Analizie poddano strukturę zatrudnienia w gospodarce uspołecznionej ludności Poznania w latach 1970, 1978 i 1988 (patrz tab. 3).

Tab. 3 Czynni zawodowo poza rolnictwem według działów gospodarki uspołecznionej w Poznaniu w latach 1970-1988

Czynni zawodowo l.p. Działy gospodarki 1970 1978 1988 uspołecznione 1. bezw. 1. bezw. 1. bezw. 0/ /0 /0 1. Przemysł 85579 38,5 84764 33,3 78855 3't?, 5 2. Budownictwo 25810 11,6 32549 12,8 32674 12,6 3. Transport i łączność 15677 7, l 16678 6,6 14974 5,8 4. Handel 23619 10,6 28604 11,3 28669 11, l 5. Gospodarka komunalna mieszkaniowa i usługi komunalne 12838 5,8 15337 6,0 16278 6,3 6. N a uka i rozwój techniki 4051 1,8 7251 2,9 5545 2, l 7. Oświata i wychowanie 15616 7,0 20900 8,2 25657 9,9 8. Kul tura i sztuka 4141 1,9 4039 1,6 4223 1,6 9. Ochrona zdrowia i opieka społeczna, kultura fizyczna, turystyka i wypoczynek 12396 5,6 19632 7,7 23795 9,2 10. Pozostałe działy 22427 10, l 24441 9,6 28096 10,9 11. Ogółem 222154 100,0 254195 100,0 258766 100,0

Źródło: Struktura demograficzna i zawodowa ludności. Gospodarstwa domowe. Miasto Poznań.

NSP. 1970. GUS. Warszawa; Ludność i warunki mieszkaniowe. Miasto Poznań. NSP, 1978, 1988. GUS. Warszawa oraz obliczenia własne.

Zarówno w 1970, 1978 jak i 1988 roku, najwyższy był udział ludności zatrudnionej w przemyśle, z tym, że na początku badanego okresu odsetek ten sięgał 40%, a na końcu spadł do 30%. Także wysoki był odsetek zatrudnionych w budownictwie, osiągnął on wartość około 12%. Na podobnym poziomie kształtował się procent zatrudnionych w handlu (około 11 %). Natomiast najniższym udziałem w liczbie zatrudnionych ogółem w analiz owa - nych latach charakteryzowały się działy: nauka i rozwój techniki, transport i łączność oraz kultura i sztuka. Rozpatrując zmiany zatrudnienia według działów gospodarki uspołecznionej i przyjmując wielkość zatrudnienia w danym dziale w 1970 roku za 100 (patrz tab. 4) można zauważyć, że największy wzrost zatrudnienia w latach 1970-1988 osiągnęły działy: ochrona zdrowia i opieka społeczna, kultura fizyczna, turystyka i wypoczynek (wzrost o 92 %). Także bardzo silnym rozwojem charakteryzował się dział oświata i wychowanie (wzrost o 64%). W dziale nauka i rozwój techniki zatrudnienie silnie wzrosło na początku analizowanego okresu (179%) aby na końcu tego okresu stanowić 140% wartości z 1970 roku. Najsilniejszy spadek czynnych zawodowo zanotowano w przemyśle (o 8%).

Tab. 4 Dynamika zmian zatrudnienia według działów gospodarki uspołecznionej w Poznaniu w latach 1970-1988 (1970 = 100).

Działy gospodarki Czynni zawodowo L.p. uspołecznionej 1970 1978 1988 l. Przemysł 100,0 98,3 92, l 2, Budownictwo 100,0 126, l 126, l 3. T rans p o rt i łączność 100,0 106,4 95,5 4. Handel 100,0 121,1 121,1 5. Gospodarka komunalna, mieszkaniowa i usługi komunalne 100,0 119,5 126,8 6. Nauka i rozwój techniki 100,0 179,0 136,9 7. Oświata i wychowanie 100,0 133,8 164,3 8. Kultura i sztuka 100,0 97,5 102,0 9. Ochrona zdrowia i opieka społeczna, kultura fizyczna, turystyka i wypoczynek 100,0 158,4 192,0 10. Pozostałe działy 100,0 109,0 125,3

Źródło: obliczenia własne

Zmiany w wielkości i strukturze zapotrzebowania na pracowników w Poznaniu, rosnące znaczenie wysokowykwalifikowanej kadry wywołały także zmiany na regionalnym rynku pracy. Zaczęło spadać zapotrzebowanie na pracowników o niskich kwalifikacjach. Czynniki te zaczęły wpływać także na zmiany zasięgu dojazdów do pracy, na zawężanie się strefy dojazdów do pracy.

3. Zmiany zasięgu dojazdów do pracy Poznań jako duży ośrodek zatrudnienia od wielu lat kształtował regionalny rynek pracy. Jedną z form przejawiania się wpływu Poznania na regionalny

Eugeniusz Biderman, Zdzisław Kamińskirynek pracy były codzienne dojazdy do pracy do zakładów położonych na jego terenie. Postępujący wzrost zatrudnienia wpływał na wzrost liczby dojeżdżających do pracy do Poznania z gmin i miast sąsiadujących ze stolicą województwa oraz na poszerzanie się strefy dojazdów wokół miasta. Największą liczbę dojeżdżających do pracy w roku 1978 charakteryzowały się miasta: Luboń, Swarzędz, i Mosina. Podobną kolejność pod względem liczby dojeżdżających do pracy do Poznania wykazywały te miasta w roku 1988. Wśród gmin największymi wielkościami dojazdów w 1978 roku cechowały się: Komorniki, Czerwonak i Tarnowo Podgórne. W 1988 roku na pierwsze miejsce wysunęła się gmina Czerwonak a za nią były gminy Komorniki i Tarnowo Podgórne.

W roku 1978 strefę najbardziej intensywnych dojazdów do pracy tworzyło 9 miast (Luboń, Swarzędz, Mosina, Buk, Stęszew, Puszczykowo, Kórnik, Kostrzyn i Pobiedziska) oraz 14 gmin województwa poznańskiego. Z tej strefy dojeżdżały do pracy 37353 osoby, t.j. 74,3% ogółu dojeżdżających z terenu województwa. Strefa najbardziej intensywnych dojazdów do pracy tworzyła zwarty obszar otaczający Poznań. Poza strefą najbardziej intensywnych dojazdów w roku 1978 istniała strefa o słabszym nasileniu dojazdów. Za wyjątkiem gminy Skoki wszystkie gminy o słabszym nasileniu dojazdów do pracy graniczyły bezpośrednio z obszarem o największej intensywności dojazdów. Obszar ten w 1978 roku tworzyło 5 miast (Czempiń, Murowana Goślina, Opalenica, Skoki i Szamotuły) oraz 10 gmin. Dojeżdżający z tych gmin do Poznania stanowili 13,5% ogółu dojeżdżających z terenu województwa poznańskiego. Pozostałych 14 miast i 26 gmin zajmujących największą powierzchnię województwa charakteryzował niższy od średniego wskaźnik dojazdów do pracy do Poznania. Obszar ten rozciągał się na zewnątrz od dwóch poprzednich i stanowił strefę peryferyjną. Większość tych gmin była położona przy granicy województwa poznańskiego. W roku 1988 występował podobny układ przestrzenny miejsc zamieszkania osób dojeżdżających do pracy do Poznania. Obszar najbardziej intensywnych dojazdów uległ pewnemu zmniejszeniu (o miasta i gminy Kostrzyn oraz Buk) choć nadal tworzył zwarty układ w kształcie pierścienia otaczającego Poznań. Liczba dojeżdżających do pracy do Poznania z tego obszaru zmalała o 16% w stosunku do roku 1978. Zarówno w roku 1978 i 1988 była zauważalna zależność pomiędzy wartością wskaźnika wyjazdów do pracy dla danej gminy a jej położeniem w stosunku do Poznania. Najwyższe wartości wskaźnika wyjazdów były notowane w gminach leżących w sąsiedztwie Poznania a w gminach położonych dalej od Poznania wartości tego wskaźnika malały.2 W latach 1978-1988 zaznaczył się dalszy wyraźny wpływ stolicy województwa na układ przestrzenny oraz intensywność dojazdów do pracy (ryc. 1). Gminy przylegające do miasta Poznania wykazały w tym dziesięcioleciu najwyższy wzrost wskaźnika intensywności dojazdów do pracy do stolicy województwa. Oznacza to, że w okresie tym Poznań zwiększył swój wpływ na rynek pracy w gminach bezpośrednio z nim sąsiadujących. Obszar ten objąłponiżej (}(17 0.13 powyżejnastępujące gminy: Rokietnica, Tarnowo Podgórne, Dopiewo, Komorniki, Stęszew, Mosina, Kórnik, Kleszczewo, Swarzędz, Pobiedziska, Czerwonak i miasto Luboń. Spośród gmin graniczących z Poznaniem do tej kategorii nie należała jedynie gmina Suchy Las, w której wzrost intensywności dojazdów do Poznania był niewielki. Podobnie niewielkimi wskaźnikami wzrostu cechowały się gminy położone na zewnątrz strefy charakteryzującej się intensywnym wzrostem wskaźnika dojazdów do pracy do Poznania.

4. Wpływ Poznania na procesy migracyjne ludności Miasta przyciągają mieszkańców otaczających obszarów i stanowią punkty docelowe migracji ludności. Główną przyczyną migracji do miast są możliwości poprawy sytuacji ekonomicznej i społecznej migranta. Poznań jako duży ośrodek miejski wywiera wielorakie wpływy na swoje zaplecze. Między stolicą województwa a najbliższymi miastami i gminami zacieśniają się nie tylko związki ekonomiczne i techniczne ale także różnorodne powiązania społeczne i kulturowe. Najbliższe otoczenie miasta pod wieloma względami upodabnia się do miasta, stąd staje się ono coraz bardziej podobnie atrakcyjne dla ludności napływowej, jak sam Poznań. Zarówno Poznań, jak wiele miast i gmin sąsiadujących ze stolicą województwa od wielu lat stanowią cele migracji głównie ludności miast i gmin dalej położonych. Wśród migrantów poważny udział posiadają pracownicy, którzy przez wiele lat dojeżdżali codziennie do pracy do Poznania z miast i gmin odległych od stolicy województwa.

Eugeniusz Biderman, Zdzisław Kamiński

W okresie między 1975 a 1988 rokiem województwo poznańskie charakteryzowało się większą przewagą napływu migrantów nad odpływem aniżeli w Polsce ogółem. W województwie poznańskim w tym okresie przewagę odpływu ludności nad napływem wyrażało dodatnie saldo migracji. Saldo migracji w latach 1975-1988 w województwie poznańskim wynosiło +2,2%, podczas gdy w tym samym okresie w Polsce było ono ujemne (- 0,4%). Należy podkreślić, że w tym okresie Poznań posiadał najniższy wśród miast województwa wskaźnik odpływu ludności (+ 10,3%) uzyskując ponad dwukrotną przewagę pod tym względem w stosunku do średniej dla województwa, ustępując nieco średniej dla miast województwa poznańskiego. Wskazuje to na duże znaczenie miasta w procesie przyciągania migrantów. W analizowanym okresie sąsiedztwo Poznania wpływało na procesy napływu ludności także do miast i gmin sąsiadujących ze stolicą województwa. Ogółem miasta województwa poznańskiego w ciągu całego badanego okresu osiągnęły dodatnie saldo migracji, bowiem większość z nich stanowiło dynamiczne ośrodki imigracyjne. Największe jednak dodatnie salda migracji osiągnęły miasta Swarzędz (26,4%) oraz Murowana Goślina (21,4%). Tereny wiejskie województwa poznańskiego charakteryzowały się ujemnym saldem migracji (wynoszącym -8,0%). Spośród 57 gmin tylko 4 posiadały dodatnie salda migracji, w tym trzy sąsiadujące z Poznaniem (Czerwonak, Komorniki i Suchy Las). Ponadto gmina Swarzędz posiadała zerowe saldo migracji. Jak wynika z ryc. 2 w okresie między 1975 a 1988 rokiem wokół środkowejponiiej - 20 -10 o 10 2 0%. powyżej

części województwa poznańskiego ukształtował się zwarty obszar charakteryzujący się przewagą napływu migracyjnego nad odpływem. Tworzyły go obok Poznania cztery miasta (Swarzędz, Luboń, Murowana Goślina i Mosina) oraz pięć gmin (Tarnowo Podgórne, Suchy Las, Czerwonak, Swarzędz i Komorniki). Poza tym obszarem, jedynie dwie gminy w województwie , poznańskim (Kwilcz i Srem) oraz kilka miast posiadały dodatnie salda migracji. Pozostałe gminy i niektóre miasta o przewadze odpływu ludności tworzyły dużą strefę stanowiącą obszar peryferyjny w stosunku do Poznania i jego najbliższego otoczenia. Stanowią one potencjalny rezerwuar dla dalszych migracji ludności, zwłaszcza wiejskiej do miasta Poznania jak również do jego dynamicznie rozwijającej się strefy podmiejskiej. 5. Zmiany zaludnienia i gęstości zaludnienia Procesy migracyjne (napływ i odpływ ludności) obok urodzeń i zgonów stanowią o zmianach zaludnienia miast i gmin. Kształtują one poziom gęstości zaludnienia tych jednostek. Zmiany stanu zaludnienia miast i gmin a także gęstości zaludnienia są wyrazem zarówno przemian ludnościowych zachodzących w Poznaniu oraz na jego zapleczu, jak również wskazują na postępujące procesy koncentracji procesów społeczno-gospodarczych i urbanizacyjnych. Procesy te kształtowane są zarówno przez zjawiska społeczno-ekonomiczne zachodzące w skali całego kraju, przede wszystkim jednak określa je rola Poznania jako dominującego ośrodka społeczno-gospodarczego województwa i regionu poznańskiegoponiżej 100 125 150 200 300 powyżej

Eugeniusz Biderman, Zdzisław Kamiński

W latach 1950-1990 następował stały wzrost ludności w miastach i gminach województwa poznańskiego. Wskaźnik tych zmian dla województwa poznańskiego ogółem wynosił 164,2 (rok 1950 == 100), zaś dla miast wynosił on 192,9. Dynamika zmian zaludnienia była najwyższa w latach 1950-1960, zaś w latach 70-tych i 80-tych następował spadek tempa wzrostu liczby ludności, zarówno dla województwa ogółem, jak również w miastach i gminach. Na uwagę zasługują wyraźne przestrzenne dysproporcje w tempie wzrostu liczby ludności na terenie województwa poznańskiego (ryc. 3). Centralna część województwa odznaczała się wyższym tempem wzrostu zaludnienia od pozostałych części województwa. Najwyższym tempem wzrostu liczby ludności cechowały się gminy skupione wokół Poznania. Do nich należy zaliczyć przede wszystkim gminę Czerwonak (290,3), Tarnowo Podgórne (231,7) oraz Suchy Las (201,7). Nieco mniejsze tempo wzrostu liczby ludności cechowało pozostałe gminy centralnej części województwa. Gminy skupione w części północno-wschodniej i północno-zachodniej, a więc położone dalej od Poznania wykazywały najniższe tempo wzrostu bądź też spadek liczby ludności (wskaźniki poniżej 100). Można więc przyjąć, że położenie gmin a także miast w pobliżu Poznania posiadało istotny wpływ na tempo wzrostu liczby ludności w latach 1950-1990. Zmiany liczby ludności prowadziły do zmian w gęstości zaludnienia miast i gmin województwa poznańskiego (ryc. 4). Największymi zmianami w gęsto

10 o 10 20 30 100 600 1Cill ponad 1cxx)

ści zaludnienia poza Poznaniem i większością miast województwa, charakteryzowały się gminy sąsiadujące ze stolicą województwa. Srednie tempo przyrostu gęstości zaludnienia wykazało większość gmin środkowej części województwa, zaś gminy położone peryferyjnie, odległe od stolicy województwa wykazywały spadki gęstości zaludnienia. Wynikało to ze słabszego oddziaływania Poznania na jego dalsze otoczenie. Analiza zmian średniej gęstości zaludnienia za okres dziesięciu lat (od 1979 do 1989) pozwala zauważyć, że wzrost gęstości zaludnienia następował przede wszystkim w miastach, natomiast spadek głównie w gminach. Największy wzrost gęstości zaludnienia w grupie miast zanotowano dla Swarzędza (blisko 1000 osób na 1 km 2 ), zaś w grupie gmin dla Czerwonaka.

Zaobserwowane zmiany gęstości zaludnienia pociągnęły za sobą zmiany w koncentracji ludności na terenie województwa. Wyrażają się one rosnącym odsetkiem ludności mieszkającej na coraz mniejszej powierzchni województwa. Na początku minionego dziesięciolecia rozmieszczenie ludności w województwie poznańskim było bowiem bardziej równomierne a na końcu wskutek silnego wzrostu liczby ludności miejskiej, przy nieznacznym wzroście liczby ludności wiejskiej nastąpił wzrost koncentracji ludności. Należy dodać, że nasilenie zjawiska koncentracji ludności nie dotyczy wszystkich miast. W niektórych miastach zaznacza się zjawisko dekoncentracji a do tych miast należy Poznań, w którym następował wzrost ogólnej powierzchni miasta. Można dodać, że w latach 1984-1990, poza dzielnicą N owe Miasto, na terenie której nastąpił wzrost gęstości zaludnienia (o 212 osób na 1 km 2 ) w pozostałych dzielnicach nastąpił spadek gęstości zaludnienia, najwyższy w dzielnicy Stare Miasto (o 1498 osób na 1 km 2 ). Zjawisko to wyrażające się w malejącej gęstości zaludnienia szczególnie w jego starych dzielnicach jest wyrazem wchodzenia miasta Poznania w nową, wyższą fazę urbanizacji. W fazie tej centrum obszaru zurbanizowanego zaczyna zmniejszać swą dotychczasową wysoką gęstość zaludnienia. Tereny o wysokiej gęstości zaludnienia przesuwają się powoli od centrum aglomeracji na zewnątrz. Wiąże to się ze zmniejszaniem się znaczenia funkcji mieszkaniowych jakie pełniło dotychczas centrum aglomeracji na rzecz innych funkcji, zwłaszcza usługowych wyższego rzędu (kulturalnych, naukowych, administracyjnych, finansowych, handlowych i innych.)

6. Region miejski Poznania i jego wewnętrzna struktura Region miejski jest obszarem wokół miasta składającym się z koncentrycznie ułożonych stref: rdzenia regionu (miasta wojewódzkiego), pierścienia wewnętrznego (strefy bezpośredniego ciążenia). Na zewnątrz regionu miejskiego rozpościera się strefa peryferyjna, w której zauważalne są słabe wpływy kilku ośrodków regionalnych lub nie obserwuje się jakichkolwiek oddziały, 3 wan. Granice regionu miejskiego ustala się na podstawie zasięgów przestrzennych codziennych kontaktów mieszkańców. 4 Region miejski Poznania został wyznaczony między innymi przez Przestalskiego S , Stryjakiewicza i Andrzejewsk ą 6 oraz Bidermana i Maika 7 .

Eugeniusz Biderman, Zdzisław Kamiński

Delimitacji stref regionu miejskiego Poznania dokonano na podstawie analizy dojazdów do pracy do tego ośrodka biorąc pod uwagę różnice wskaźnika dojazdów w latach 1978 i 1988 8 . Przyjęto, że granica województwa jest jednocześnie zewnętrzną granicą regionu miejskiego. Wydzielono 3 strefy regionu miejskiego Poznania: rdzeń regionu miejskiego - obszar miasta wojewódzkiego, strefę wewnętrzną - obszar bezpośredniego ciążenia (W w > x+ ls) oraz strefę zewnętrzną, tj. obszar pośredniego ciążenia, którą podzielono na strefę zewnętrzną I o silniejszym oddziaływaniu (ić, x+ ls) oraz strefę zewnętrzną II charakteryzującą się słabym oddziaływaniem (x - ls,x). Wykaz jednostek należących do wyróżnionych stref zawiera tabela 5 a ich rozkład przestrzenny pokazano na ryc. 5obrzycko vs

- Sieraków -

J Kfecko". * 1 jeleszw> *

V XKwilicz \X VS x ->-x X Mj)OQ?miV: Le A \ Niechanowo \ r * j Czerniejewo

Kltszczewojf"o" no- i

-v Grodzisk" 7G ranowo Stęszewj.

"\y.$., -YX>\AIII<'n rjrj

- jKofaczkowo »iSradpTX. /\. Ss. S

c \, Rakoniewice

N

Ksiaż> WlkpsA"Nowe Mla-' * sto n Warta ,2» '.*)'

Strefy regionu miejskiego:

- . V Dolskrdzeńo 10 20 30 km l_i_i---1strefa wewnętrzna

. granice stref granice województw granice miast i gminst refa zewnętrzna Lstrefa zewnętrzna II

Strefa wewnętrzna stanowi 16,9% powierzchni województwa i jest zamieszkiwana przez 13, 1 % ludności (patrz tab. 6). Składa się z gmin sąsiadujących z Poznaniem oraz gminy Stęszew i gminy Pobiedziska, które również wykazują bardzo silne powiązanie z rdzeniem. Gminę Suchy Las włączono także do tej strefy ze względu na jej położenie w bezpośrednim sąsiedztwie Poznania. Z tej strefy dojeżdża codziennie do pracy do Poznania 61,8%

Tab. 5 Strefy regionu miejskiego Poznania

Strefa

Rdzeń

Strefa wewnętrzna

Strefa zewnętrzna I

Strefa zewnętrzna II

Źródło: Opracowanie własne

Jednostki przestrzennemiasto Poznań

gm. Czerwonak, gm. Kleszczewo, gm. Komorniki, m. i gm. Kórnik, m. Luboń, m. i gm. Mosina, m. i gm. Pobiedziska, m. Puszczykowo, gm. Rokietnica, m. i gm. Stęszew, gm. Suchy Las, m. i gm. Swarzędz, gm. Tarnowo Podgórnem. i gm. Buk, gm. Dominowo, gm. Duszniki, gm. Granowo, gm. Kamieniec, gm. Kaźmierz, m. i gm. Kostrzyn, gm. Krzykosy, m. i gm. Książ Wielkopolski, gm. Łubowo, m. i gm. Murowana Goślina, gm. N ekla, gm. N owe Miasto nad Wartą, m. i gm. Opalenica, m. i gm. Skoki, m. i gm. Środa Wielkopolska, gm.

Zaniemyślgm. Brodnica, gm. Chrzypsko Wielkie, m. i gm. Czempiń, m. i gm. Czerniejewo, m. i gm. Dolsk, m. i gm. Gniezno, m. i gm. Grodzisk Wielkopolski, gm. Kiszkowo, m. i gm. Kłecko, gm. Kołaczkowo, gm. Kuślin, gm. Kwilcz, m. i gm. Lwówek, gm. Mieleszyn, gm. Mieścisko, m. i gm. Miłosław, gm. Niechanowo, m. i gm. Nowy Tomyśl, m. i gm. Oborniki, gm. Obrzycko, m. i gm.

Ostroróg, m. i gm. Pniewy, m. i gm. Rakoniewice, m. i gm.

Sieraków, m. i gm. Szamotuły, m. i gm. Śrem, m. i gm. Wielichowo, m. i gm. Września

wszystkich dojeżdżających do pracy do stolicy województwa. Strefa zewnętrzna I występuje na zachód i na wschód od pierścienia wewnętrznego. Jej brak W części północnej i południowej można tłumaczyć istnieniem miast: Obor, niki, Szamotuły, Srem, Kościan, które wpływają na zmniejszenie intensyw

Dojazdy do pracy Ludność Powierzchnia w 1988 roku Strefa 1. bezwzgl. 'l km 2 % 1. bezwzgl. /0 lU 1. Rdzeń 586909 44,3 261,3 3,2 2. Strefa wewnętrzna 172937 13,1 1374,5 16,9 25970 61,0 3. Strefa zewnętrzna I 158158 12,0 2220,9 27,3 8786 20,9 4. Strefa zewnętrzna II 405365 30,6 4286,3 52,6 7252 17,3 Ogółem: 1323368 100,0 8151,0 100,0 42016 100,0

Źródło: Obliczenia własne

Eugeniusz Biderman, Zdzisław Kamińskiności dojazdów do pracy do Poznania. Omawiana strefa stanowi 27,3 % powierzchni województwa. Zamieszkuje w niej 12,0% ogółu ludności regionu. Dojeżdżający do pracy z tej strefy do Poznania stanowią 20,9% wszystkich dojeżdżających do pracy do tego miasta. Strefa zewnętrzna II jest najbardziej odległa od centrum. Jej obszar jest największy, obejmuje 52,6% powierzchni województwa, na której mieszka 30,6% ogółu ludności. Odsetek dojeżdżających z tej strefy do Poznania jest najniższy i wynosi niecałe 18,0%.

7. Przestrzenne zróżnicowanie procesu redystrybucji ludności Analizę przestrzenną zróżnicowania procesu redystrybucji ludności w latach 1979-1989 przeprowadzono za pomocą modelu przesunięcia dyferencjalnego. Model ten służy do określania rozwoju danej jednostki administracyjnej w skali województwa w stosunku do średniego tempa wzrostu ludności tego województwa. 9poniżej - 6 - 1 O

6 powyżej

W skali województwa poznańskiego większość miast i nieliczne gminy charakteryzowały się szybszym niż średnie tempem wzrostu ludności (wartość przesunięcia dyferencjalnego dodatnia). Najwyższe wartości przesunięć doda, tnich zanotowano dla miast: Swarzędz (18,2%), Srem (12,6%), Gniezno

(10,0%), Nowy Tomyśl, Murowana Goślina i Września. Natomiast gminami, w których dynamika wzrostu ludności przewyższa średnią wartość dla województwa są: Czerwonak (6,0%), Tarnowo Podgórne (2,8%) i Kwilcz (0,8%). Wszystkie wyżej wymienione jednostki i kilka innych miast (patrz ryc. 6) rozwijały się szybciej kosztem pozostałej części województwa, dla której wartości przesunięć dyferencjalnych były ujemne. Najwolniejsze tempo rozwoju ludności w województwie (a raczej spadek liczby ludności) zanotowała podpoznańska gmina Komorniki (-10,6 %). Również dużym spadkiem liczby ludności charakteryzowały się gminy: Czempiń, Stęszew, Swarzędz, Września, Skoki, Lwówek i Nowy Tomyśl (porównaj ryc. 6). Do podobnych stwierdzeń doszli również E. Biderman i W. Maikla, którzy stwierdzili że: "... jednostki o względnym spadku zaludnienia (w stosunku do średniej wojewódzkiej) występują przede wszystkim na obszarach peryferyjnych. N atężenie względnego spadku zaludnienia wzrasta wraz z oddalaniem się ośrodka regionalnego w kierunku peryferii województwa". Kolejnym krokiem było zbadanie procesów redystrybucji ludności według stref regionu miejskiego. Zjawisko przedstawiono na ryc. 7. W strefie wewnętrznej jednostką przestrzenną o najwyższym tempie wzrostu ludności było miasto Swarzędz (61,1 % dodatnich przesunięć). Także bardzo wysokim tempem charakteryzowała się gmina Czerwonak (20,6%). Dwie wyżej wymienione jednostki przestrzenne były głównymi ośrodkami koncentracji ludności w omawianej strefie. Najniższe wartości reprezentowały: stagnujące miasto Luboń ( - 6,4%) i wyludniająca się gmina Komorniki ( - 34,4%).

W strefie zewnętrznej I ponad 86% dodatnich przesunięć skupiały miasta: , Murowana Goślina (42,3%), Sroda Wielkopolska (27,6%) i Opalenica (16,5%). Jedynym miastem, w którym tempo wzrostu ludności było niższe od średniego tempa wzrostu w strefie jest Kostrzyn (- 0,2%). Jedyną gminą, dla której to tempo było wyższe od średniego tempa wzrostu był Kaźmierz (0,7%). Najniższe wartości przesunięcia dyferencjalnego zanotowano dla gmin: Skoki ( -14,4 % ) , Książ Wielkopolski ( -11 ,9 % ) i Opalenica (-11,1%).

Jednostki przestrzenne strefy zewnętrznej I I, najbardziej rozległej, charakteryzowały się najmniejszymi odchyleniami od przeciętnego w tej strefie , rozwoju ludności. Najszybsze tempo wzrostu zanotowano w miastach: Srem (21,5%), Nowy Tomyśl (18,6%), Gniezno (16,0%) i Września (13,2%), najwolniejsze - w Szamotułach (-1,5 %), Dolsku (-1,4%) i Sierakowie (-1,0%). Jedyną gminą w tej strefie o dodatnich przesunięciach była gmina Kwilcz (+ 1,4%). Najniższa w strefie tempo rozwoju ludności reprezentowały gminy: Września (- 0,9%), Nowy Tomyśl (- 8,4%), Czempiń (-1,5%) i Lwówek (7,4%). Reasumując analizę różnych procesów oraz zjawisk demograficznych, jakie zachodziły w okresie ostatniego 40-lecia w otoczeniu miasta Poznania należy stwierdzić, iż mogą one stanowić istotne kryteria w ocenie wpływu miasta Poznania na jego bliższe i dalsze otoczenie. Procesy ludnościowe są ściśle związane z innymi zjawiskami społeczno-ekonomicznymi, stanowiąc

Eugeniusz Biderman, Zdzisław Kamińskirs A

A 5 A N A.

(N S&fcHo ssa I-I A o $ 3 c ms N ai 3 i- OD 3 -sI 3 : N a L. tN * CD

ES ID A

Y' A\\\\\\\\\A\\A\\\\\\\\\\Ao' -» ID <"> <N CN «- r- 1 T 7ao SS3 C SA C 51 5 CD LO ;: 3 ca ,... »4- . * OJ °3 l -I ID J IDk /\ /\ n

1 /\ /\ /\ /\s* *0 i n i n

K\/'\ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \/'AAAA

f

31\1\sS

1=1 O C N U QJC 5 OJ N O » . - OJ t. lo

I\.

r A i i. \ !!l!ł.ł KNAwm A 8. Buk 16. Śrem 9. Dominowo 17. Wielichowo I. Kórnik 10. Duszniki 18. Września 2. Luboń l!. Granowo 3. Mosina 12. Kamieniec GMINY: 4. Pobiedziska 13. Kaźmierz 19. Brodnica 5. Puszczykowo 14. Kostrzyn 20. Chrzypsko Wielkie 6. Stęszew 15. Krzykosy 2I. Czempiń 7. Swarzędz 16. Książ Wielkopolski 22. Czerniejewo G MINY: 17. Łubowo 23. Dolsk 8. Czerwonak 18. Murowana Goślina 24. Gniezno 9. Dopiewo 19. N ekla 25. Grodzisk Wielkopolski 10. Kleszczewo 20. N owe Miasto nad Wartą 26. Kiszkowo II. Komorniki 2I. Opalenica 27. Kłecko 12. Kórnik 22. Skoki 28. Kołaczkowo 13. Mosina 23. Środa Wielkopolska 29. Kuślin 14. Pobiedziska 24. Zaniemyśl 30. Kwilcz 15. Rokietnica STREFA ZEWNĘTRZNA II 3I. Lwówek 16. Stęszew MIASTA: 32. Mieleszyn 17. Suchy Las I. Czempiń 33. Mieścisko 18. Swarzędz 2. Czerniej ewo 34. Miłosław 19. Tarnowo Podgórne 3. Dolsk 35. Niechanowo 4. Gniezno 36. Nowy Tomyśl STREFA ZEWNĘTRZNA I 5. Grodzisk Wielkopolski 37. Oborniki 6. Kłecko 38. Obrzycko MIASTA: 7. Lwówek 39. Ostroróg l. Buk 8. Miłosław 40. Pniewy 2. Kostrzyn 9. Nowy Tomyśl 4I. Rakoniewice 3. Książ Wielkopolski 10. Oborniki 42. Sieraków 4. Murowana Goślina II. Ostroróg 43. Szamotuły 5. Opalenica 12. Pniewy 44. Śrem 6. Skoki 13. Rakoniewice 45. Wielichowo 7. Środa Wielkopolska 14. Sieraków 46. Września

Eugeniusz Biderman, Zdzisław Kamińskiważny element przemian przestrzennej struktury społeczno-ekonomicznej w centralnej części regionu poznańskiego ale także w jego otoczeniu dalszym. Przemiany te przejawiają się w różnych dziedzinach życia regionu poznańskiego a ich wielka złożoność stanowi dużą trudność w próbach ich rekonstrukcji. Autorzy zaprezentowali jedną z takich prób.

Przypisy

1 Wszystkie cytowane w tekście informacje statystyczne oparte są na danych Wojewódzkiego U rzędu Statystycznego w Poznaniu oraz Głównego U rzędu Statystycznego w Warszawie bądź też są obliczeniami własnymi. 2 Wskaźnik dojazdów do pracy do Poznania posiada następującą postać:

W = xi i,_ g dzie: w , L .

Złliczba wyjeżdżających do pracy z miasta (gminy) i do j-tego (Poznania) ośrodka pracy, L 2i liczba czynnych zawodowo poza rolnictwem w mieście (gminie) i.

3 Biderman E., Maik W., 1991. Strefy peryferyjne Poznania i wybranych miast Polski północno-zachodniej (maszynopis). 4 Stryjakiewicz T., Andrzejewska R., 1985. Wyznaczanie funkcjonalnego regionu miejskiego Poznania na podstawie analizy dojazdów do pracy. W: Geosystemy miast. Praca zbiorowa pod red. T. Bartkowskiego. Instytut Geografii Fizycznej U AM, Poznań. Maik W., 1986. Osadnictwo. W: Województwo poznańskie. Zagadnienia geograficzne i społeczno-gospodarcze. Praca zbiorowa pod red. R. Domańskiego i S. Kozarskiego. PWN, WarszawaPoznań.

5 Przestalski A., 1987. Dojazdy do pracy do Poznania. W: Poznań. Społeczno-przestrzenne skutki industrializacji. Praca zbiorowa pod red. J. Ziółkowskiego. PWN. Warszawa. 6 Stryjakiewicz T., Andrzejewska R., 1985. j.w.

7 Biderman E., Maik., 1991. j.w.

8 patrz przypis nr 2.

9 Model przesunięcia dyferencjalnego wewnątrzwojewódzkiego wyrażony jest wzorem:

X .. , .

aU n\ -s x aU gdzie: a" '/ P d wartość przesunięcia dyferencjalnego, a o liczba ludności województwa na początku badanego okresu, aU liczba ludności województwa na końcu badanego okresu, ijJ liczba ludności w danej jednostce administracyjnej (miasto, granica) na początku badanego okresu, aU liczba ludności w danej jednostce administracyjnej na końcu badanego okresu. Model ten umożliwia określenie wzrostu zaludnienia danego obszaru (gminy, miasta) w skali całego regionu. Analiza przesunięć stanowi pożyteczne narzędzie w badaniu zmian i zależności zachodzących w określonym układzie regionalnym. Relacje te rozpatrywane są w kategoriach wewnątrz wojewódzkich dysproporcji rozwoju. Przestrzennym wyrazem zmian są układy obszarów o dodatnich i ujemnych wartościach przesunięć. Wyróżnić można dwa typy obszarów, tj.

o ujemnych wartościach przesunięcia, czyli charakteryzujących się niższym niż średnia wojewódzka tempem wzrostu liczby ludności i o dodatnich wartościach przesunięcia, czyli o większym niż średnia wojewódzka tempie wzrostu zaludniania. Jednostki pierwszego typu stanowią obszary depopulacyjne a drugiego typu obszary, na których w skali województwa zachodzą procesy koncentracji ludności. Patrz również Zajchowska S., Jasiok A., Kamiński Z., Maik W., Uprzemysłowienie a struktura przestrzenno-funkcjonalna regionu konińskiego. PAN, KBRU, PWN Warszawa 1985. 10 Biderman E., Maik W., 1991, j.w. s. 7.