MISCELLANEAz BADAŃ NAD OSADNICTWEM W REJONIE STAREGO MIASTA W POZNANIU

Kronika Miasta Poznania 1993 R.61 Nr3/4

TOMASZ STĘPNIK

B adania archeologiczne na Starym Mieście w Poznaniu przeprowadzone zostały w roku 1992 i 1993 przez Pracownię Archeologiczno- Konserwatorską, w związku z zakładaniem instalacji wodociągowej. Objęły one swym zasięgiem teren ulicy Grobli od numeru 15 przez ulicę Wodną, Stary Rynek, Paderewskiego do Placu Wolności.

Badania pozwoliły na prześledzenie osadnictwa lewobrzeżnego Poznania, zweryfikowania hipotez na temat jego rozwoju urbanistyczno-gospodarczego od czasu lokacji miasta w 1253 do czasów współczesnych, jak również rzuciły światło na stan zasiedlenia tej części Poznania przed założeniem miasta. Prace archeologiczne przeprowadzone na tak szeroką skalę należą w Polsce do rzadkości. Stare Miasto w Poznaniu zostało przecięte wykopami, tak że uzyskano profil obrazujący kształtowanie się osadnictwa w obrębie murów samego miasta jak i jego przedmieści (Garbary, Nowa Grobla). Dały one możliwość szerszego spojrzenia na początki rozwoju średniowiecznego miasta z jego przedmieściami, systemem obronnym i procesami zasiedlenia w obrębie murów miejskich. 1. Ulica Grobla Badaniami archeologicznymi, ulicy Grobli, objęty był teren od posesji pod numerem 21 do skrzyżowania z ulicą Garbary. Na stanowisku tym odkryto pozostałości drogi prowadzącej przez dawną groblę, zwaną" N ową", fragment dawnego koryta Warty (Stara Rzeka, Zgniła Warta), oraz pozostałości mostu na skrzyżowaniu ulic Grobli i Mostowej. Na dalszym odcinku od ulicy Mostowej do ulicy Garbary zarejestrowano fragment drogi w obrębie przedmieścia Garbary.

Jak stwierdzono, groblę usypano na terenach podmokłych wyspy, która z jednej strony oddzielona była przez zakole Starej Warty od lewobrzeżnego Poznania, a z drugiej przez obecny główny nurt rzeki od Ostrowa Tumskiego i prawobrzeżnego Miasteczka. Łączyła ona lewobrzeżny Poznań na wysokości Brawy Wodnej (obecna ulica Wodna), z prawym brzegiem Warty, przy , obecnym moście - Sw. Rocha. Według przekazów pisanych, grobla usypana została w 1447 roku l. Chronologię jej powstania potwierdził materiał archeo, logiczny, datowany na pierwszą połowę XV wieku. SIady stałego osadnictwa rejestrowane były tu od tego okresu nieprzerwanie aż do czasów współczesnych. Groblę zbudowano z gliny, piasku oraz faszyny; jej brzegi umacniano dodatkowo drewnianymi palami. Podstawowym jej zadaniem, przynajmniej początkowo, było pełnienie funkcji komunikacyjnych. Z czasem pojawiła się na niej stała zabudowa, którą poświadczają stare mapy Poznania 2 . Tereny podmokłe na północny-wschód i południowy-zachód od grobli stopniowo osuszano i wykorzystywano gospodarczo. Na planie Poznania zwanym "Saskim" z 1734 roku widoczny jest już podział obszaru wyspy na działki. Założyć więc można, że owe tereny, w połowie XVIII wieku, uległy osuszeniu na tyle, że możliwe było ich zagospodarowanie. Cały teren przedmieścia, od wybudowanej grobli przejął nazwę - Nowa Grobla 3 . a. Skrzyżowanie ulicy Grobli i Mostowej W przeszłości obecną ulicą Mostową płynęła Warta i jak się uważa, mógł tędy przebiegać nawet jej główny nurt. Tutaj też, w miejscu dzisiejszego skrzyżowania ulicy Grobli i Mostowej, znajdował się most łączący przedmieście Nowa Grobla z lewobrzeżnym Poznaniem. W oparciu o wyniki przeprowadzonych badań archeologicznych, wyróżnić możemy kilka faz budowy i przebudowy wyżej wspomnianego mostu. Pierwszy drewniany most powstał zapewne w czasach budowy grobli, tj. w XV wieku. W XIX wieku most drewniany zastąpiony został konstrukcją ceglano-kamienną. Jeszcze w tym samym stuleciu nastąpiła kolejna przebudowa, związana ze zwężeniem koryta oraz budową filaru mos4 towego . Znaczenie gospodarcze lewej odnogi Warty, zwanej Starą Rzeką z czasem się zmniejszyło. Swiadczy o tym zwężanie się jej koryta (druga przebudowa mostu), a także funkcjonująca równocześnie druga nazwa - Zgniła Wartas. Zapewne z czasem straciła ona swe możliwości spławne, a jej rolę przejęło obecne główne koryto Warty, sama zaś stała się miejscem wyrzucania odpadków i spływu ścieków miejskich. Przyjmuje się, że stare koryto Warty zasypano w latach 1885-1888.

W tym samym czasie rozebrany też został most, którego pozostałości zarejestrowano na ulicy Mostowej. Wody Zgniłej Warty skierowano wówczas do znajdującego się na północ od grobli, a biegnącego wzdłuż obecnej ulicy Ewangelickiej, zakola Chwaliszewskiego, które funkcjonowało aż do 1969 roku 6 .

Tomasz Stępnikb. Garbary Pomiędzy starym zakolem Warty (Stara Rzeka), a fosą przed bramą Wodną, znajdowała się osada Garbary . N a podstawie materiału archeologicznego można stwierdzić, że osada ta, przynajmniej w tej części, powstała na przełomie XIV i XV wieku. Do tego czasu, osadnictwo rozwijało się wewnątrz wytyczonych murów miejskich. Rozwój gospodarczy w drugiej połowie XIV i XV wieku sprawił, że miasto zaczęło stopniowo wykraczać poza obręb murów miejskich. Powstawała sieć przedmieść. Jednym z nich jest właśnie osada Garbary , której usytuowanie przy, zapewne, wówczas głównym nurcie Warty, było bardzo korzystne z wielu względów (nie tylko komunikacyjnych).

Dodać można, że bliskość rzeki oraz fosy szczególnie istotna b,yła dla mieszkających tutaj garbarzy. Walory tego miejsca zostały dodatkowo podniesione poprzez budowę grobli Chwaliszewskiej łączącej Poznań lewobrzeżny z prawobrzeżnym Zagórzem i Śródką, oraz N owej Grobli łączącej lewobrzeżny Poznań z prawobrzeżnym Miasteczkiem na wysokości mostu Św. Rocha.

2. Ulica Wodna

Kolejne prace wykopaliskowe prowadzone w latach 1992 i 1993 obejmowały swym zasięgiem obszar dawnej Bramy Wodnej oraz całą ulicę Wodną aż do Starego Rynku. Pozwoliły one na prześledzenie historii osadnictwa i rozwoju tej części lewobrzeżnego Poznania. Na podstawie tych badań wyróżniowo dwa podstawowe horyzonty chronologiczne: - pierwszy, przedlokacyjny, związany był z usytuowanym w obrębie ulicy Wodnej, wczesnośredniowiecznym cmentarzyskiem szkieletowym, datowanym na drugą połowę X-go i XI wiek. W jego przebadanym fragmencie odsłonięto 10 pochówków; - drugi horyzont chronologiczny związany był z lokacją miasta i jego rozwojem; możemy w nim wyróżnić trzy podstawowe okresy: a) okres pierwszy; od lokacji miasta w 1253 roku do drugiej połowy XIV wieku, kiedy to w zasadzie brak jest przesłanek potwierdzających stałe osadnictwo na omawianym terenie. Z tym okresem łączy się wytyczenie murów miejskich i budowa pierwszych umocnień drewniano-ziemnych Poznania. Fortyfikacje owe jednak w wyniku późniejszej budowy ceglanych murów miejskich oraz Bramy Wodnej na omawianym stanowisku, nie zachowały się. W tym okresie przeprowadzono również pierwsze prace niwelacyjne, w ramach których wyrównano teren pod przyszłą zabudowę ulicy Wodnej, obniżając go miejscami o około jeden metr.

b) okres drugi, który datować można od drugiej połowy XIV do końca wieku XV wiąże się z szybkim rozwojem gospodarczym Poznania. Jego początek przypadł na koniec XIV wieku, kiedy w wyniku unii polskolitewskiej, miasto znalazło się na ruchliwym szlaku handlowym, łączącym środkowe Niemcy z Brześciem oraz Wilnem. W tym okresie, poza obrębem murów powstały przedmieścia rzemieślnicze o dużym znaczeniu gospodarczym, były to między innymi także omawiane już Garbary a także Rybaki, Czapniki, Stelmachy i in. Rozwój handlu i rzemiosła był dodatkowo stymulowany przez nadawane prawa, jak np. przyznane Poznaniowi w 1394 roku prawo trzydniowego składu. Pod koniec tego okresu, w XV wieku, położono na ulicy Wodnej drewniną drogę. Okres trzeci, od początków XVI wieku do czasów współczesnych, zaznaczył się dużymi pracami niwelacyjnymi przeprowadzonymi w wieku XVI, założeniem drewnianych wodociągów w XVIII oraz położeniem dwóch warstw bruku na początku XX wieku. 3. Stary Rynek Prace archeologiczne prowadzone w 1992 roku na Starym Rynku w Poznaniu objęły południową jego część od ulicy Wodnej do ulicy Paderewskiego. Przeprowadzone badania wykazały, że początek stałego osadnictwa w tej części miasta związany jest dopiero z jego lokacją w 1253 roku. Jedynie w południowo-zachodniej części Starego Rynku w bliskości obecnej ulicy Paderewskiego wyróżniowo starsze fazy osadnictwa przedlokacyjnego (XI w.). Wiązać je można z istniejących tutaj traktem łączącym osadę na , Wzgórzu Sw. Marcina (biegnącym po przekątnej obecnego Starego Rynku) , z osadą Sw. Gotarda, umiejscowioną na płaskiej równinie, tuż przy przeprawie przez Wartę i dalej z Ostrowem Tumskim. Do ciekawszych znalezisk zaliczyć można dębową beczkę oraz pozostałości drewnianych wodociągów miejskich. 4. Ulica Paderewskiego Ostatnim etapem prac archeologicznych prowadzonych przy okazji wymiany sieci wodociągowej, było stanowisko przy ulicy Paderewskiego, gdzie odkryto pozostałości piwnic i fundamentów narożnikowej kamienicy przy Starym Rynku (posesja numer 69), oraz dalej w górę Paderewskiego, ogrody klasztorne, dwie linie murów miejskich i fosę. We wspomnianej, odkrytej zabudowie parceli 69 (narożnikowej) wyodrębniono dwie podstawowe fazy osadnicze. Do pierwszej należały pozostałości najstarszej, drewnianej zabudowy, którą wstępnie wiązać można z lokacją , miasta lub też z wcześniejszym traktem łączącym osadę Sw. Marcina z osadą , Sw. Gotarda i Ostrowem Tumskim. Z tą samą fazą łączą się również odsłonięte tu pozostałości średniowiecznej studni drewnianej. Druga faza związana jest ze wzniesieniem, na miejscu starej drewnianej budowli, nowej ceglanej kamienicy. Miało to miejsce około XV wieku. W roku 1838 kamienica ta została wyburzona w ramach poszerzania ulicy Paderewskieg0 7 . Równocześnie, przeprowadzono szeroko zakrojone prace niwelacyjne, prowadzone w związku z udrożnieniem tej ulicy i przebiciem jej w stronę Placu Wolności s . W trakcie tych prac obniżono poziom ulicy Paderewskiego miejscami nawet o około trzy metry (zwłaszcza na odcinku przy obecnej ulicy Ludgardy i Muzeum Narodowym). Zniszczono wówczas ogrody klasztorne, a także dwie linie murów miejskich oraz zasypano fos ę 9.

Tomasz Stępnik

Dodać można, że w obrębie fosy zachodniej (górny odcinek ulicy Paderewskiego) wykonano serię siedmiu odwiertów, w wyniku których stwierdzono na głębokości 3,5-4 metrów obecność cieku wodnego. Mógł on w naturalny sposób zasilać fosę w wodę. Odkrycie to może przeczyć ogólnie przyjętemu przeświadczeniu, że fosa zachodnia była sucha. Zakończenie Podsumowując, chciałbym zwrócić uwagę na duży zasięg i znaczenie merytoryczne wykonanych prac archeologicznych. Wymiana sieci wodociągowej, dała niepowtarzalną okazję przeprowadzenia badań w wielu żywotnych punktach miasta. Dzięki nim uzyskaliśmy możliwość, niekiedy po raz pierwszy, zarejestrowania pozostałości po procesach, które na przestrzeni wieków ukształtowały oblicze współczesnego Poznania. W aspekcie dokonanych badań miasto stanowiło stale rozwijającą się strukturę organizacyjnourbanistyczną. N a podstawie wyników naszych prac możemy prześledzić również powstawanie oraz zamieranie jego podstawowych arterii komunikacyjnych takich jak: groble, trakty, rzeki i związane z tym przemieszczanie się środka ciężkości miasta. Po lokacji miasta na lewym brzegu Warty w 1253 roku, jego centrum wyznaczał rynek. Miasto rozwijało się w obrębie murów miejskich. W oparciu o wyniki badań uzyskanych z ulicy Wodnej, przyjąć możemy, że dopiero w następnym stuleciu od lokacji zakończył się proces zagospodarowywania wytyczonego wcześniej na tym obszarze miasta. Około połowy XIV wieku osadnictwo miejskie rozszerza się poza mury miejskie. Jego rozwój skierowany jest na wschód, w stronę rzeki. Tutaj lokuje się centrum gospodarcze, rozwijają się przedmieścia. Powstanie przedmieścia Garbary i rozwój lewobrzeżnego Poznania spowodowało konieczność budowy , grobli łączących miasto z Ostrowem Tumskim, prawobrzeżną Sródką i Miasteczkiem. Budowa grobli była z kolei stymulatorem zagospodarowywania i rozwoju tej części przedmieść Poznania. Dogodne połączenia z miastem, bliskość głównego koryta Warty, jakże ważnego szlaku komunikacyjnego, wpłynęło stymulująco na rozwój rzemiosła i handlu na tym obszarze. Przyspieszyło także ekspansję na obszary do tej pory nieużytkowane. Efektem tych procesów było osuszenie terenów podmokłych, a następnie budowanie domostw wzdłuż grobli. Z czasem, kiedy znaczenie transportu rzecznego i rzemiosła zmalało, podupadło gospodarczo również i przedmieście. Rzeka powoli zaczęła zarastać a dodatkowo zasypywano ją śmieciami i nieczystościami miejskimi. W związku z tym, ranga tej części miasta stopniowo malała i gospodarczo-urbanistyczny "środek ciężkości" Poznania przesunął się w kierunku części zachodniej Starego Miasta. Tam też postępowała ekspansja osadnicza. W ramach owych modernizacji związanych z destrukcją starej struktury urbanistycznej wyburzono mury miejskie, zasypano fosę, poszerzono ulice. Cichy i spokojny, do tej pory zakątek obecnej ulicy Paderewskiego, który przedtem zajmowały podwórka kamienic przyrynkowych oraz ogrody klasztorne zakonu Franciszkanów, zaczął tętnić nowym życiem. Kulminacja owych wspomnianych pracnastąpiła w roku 1838, kiedy to teren zniwelowano o kilka metrów, aby mogła powstać ulica Nowa (dzisiejsza Paderewskiego). Rozpoczął się wtedy nowy okres w dziejach tej części Poznania, łączący się bezpośrednio z zanikiem jego średniowiecznej struktury urbanistycznej.

Przypisy

1 J. Łukasiewicz, "Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawnych czasach", t. 2, Poznań 1838, s. 98. 2 Najstarszy widok Poznania z zaznaczoną greoblą Łacina oraz stałym osadnictwem znany jest z pracy G. Brauna i F. Hogenberga "Civitats orbis terrarum" z 1618 roku i in. 3 J. Łukasiewicz, op. cit. s. 98.

4 Problem budowy filaru mostowego nie został do końca wyjaśniony. Trudno jest, na obecnym etapie badań stwierdzić, czy filar istniał już w pierwszej fazie mostu ceglanokamiennego i czy w fazie drugiej została przebudowana, lub też wiązać go można dopiero z drugą fazą przebudowy. 5 Z. Zakrzewski, "Przechadzki po Poznaniu lat międzywojennych", Poznań 1983, s. 108 in.

6 A. Kaniecki, "Poznań. Dzieje miasta wodą pisane. Część I. Przemiany rzeźby i sieci wodnej", Poznań 1993, s. 153. 7 T P " " yg. ozn... 8 H. Kondziela, "Stare Miasto w Poznaniu. Zniszczenia - odbudowa - program dalszych prac". Teka Konserwatorska, z. 6, Poznań 1971, s. 25. 9 Powstała wtedy ulica otrzymała nazwę - Nowa.

Tomasz Stępnik