POZNAŃSKA GMINA ŻYDOWSKA 000

Kronika Miasta Poznania 1992 R.60 Nr1/2

Tabela 1. Rozmieszczenie i koncentracja ludności żydowskiej według spisów w latach 1931 i 1921 Obszar S topień Struktura Struktura Stopień procentowa skoncentrowania procento wa skoncertowania 1 ludności w procentach ludności w procentach Polska 100, O 9,8 100, O 10,5 Woj. Pozn. 0,2 0,3 0,3 0,4 Poznań 0,1 0,8 0,1 1,1

Źródło: S. Bronsztejn, Ludność żydowska w Polsce w okresie międzywojennym.

Studium statystyczne, Wrocław 1963, s. 112.

Odsetek ludności żydowskiej zamieszkałej na obszarze woj. poznańskiego był niski w porównaniu z innymi regionami kraju. Na koniec 1931 roku zamieszkiwało w Poznańskiem (łącznie z m. Poznaniem) zaledwie 7211 osób wyznania mojżeszowego. Przyłączenie 1 kwietnia 1938 roku do woj. poznańskiego 4 wschodnich powiatów zmieniło te proporcje. Liczba ludności żydowskiej wzrosła z 7390 do 55641 osób, co stanowiło około 2,2 proc. całej populacji województwa. 11l. Organizacja gminy. Skład i struktura zawodowa jej członków

Ustalenie faktycznej liczby członków gminy żydowskiej w Poznaniu w poszczególnych latach dekady niejest łatwe. Skąpy materiał źródłowy, niejednorodnyw swej treści, odnoszący się czy to do liczby wyznawców judaizmu, czy też do języka uznawanego za ojczysty, musi być wykorzystywany z dużą ostrożnością. Jeśli więc przyjmiemy religijną definicję Żyda i wyznanie jako jedyne wiarygodne kryterium przynależności do gminy, to na koniec grudnia 1930 roku skupiała ona 1650 osób obojga płci. 12 Według niezbyt dokładnych rejestrów wcześniejszych, spowodowanych nie zawsze przestrzeganiem przepisów meldunkowych i dużą mobilnością, charakterystyczną dla tej grupy mniejszościowej w okresie stabilizowania się władzy i administracji w kraju, liczba Żydów zamieszkałych w Poznaniu wynosiła: w 1919 roku - 1400, w 1921 roku - 1588, w 1925 roku -1814 i na koniec 1928 roku rejestrowano 2434 osoby wyznania mojżeszowego. B W marcu 1931 roku członek zarządu Gminy, adwokat Marcin Cohn, informował Miejski Urząd Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego w Poznaniu, że liczbę Żydów zamieszkałych na terenie miasta szacuje się na ca 2200 dusz. 14 W spisie powszechnym z dnia 9 grudnia 1931 roku zrezygnowano z pytania o narodowość a zastąpiono je pytaniami o język ojczysty i wyznanie. Jak wynika z danych spisu, opublikowanych przez GUS, na koniec grudnia 1931 roku mieszkały w Poznaniu 1954 osoby wyznania mojżeszowego w tym 987 mężczyzn.

I. Kowalski

Tabela 2. Ludność m. Poznania według wyznania i języka ojczystego. Stan w dniu 9. 12. 1931 roku.

Ludność Wyznanie Język ogółem rz-k Ewang mojż. Inne brak pol. nIem. żyd. Inny brak da- l danych heb. nych 246470 236829 6516 1954 1132 39 23816". 6387 1067 817 32 ,

Źródło: Statystyka Polski, Seria C, zeszyt 74, tabl. 10, s. 11; zeszyt 62, tabl. 5, s. 23 i tabl. 7, s. 28. Z danych Drugiego Powszechnego Spisu ludności wynika, że jedynie 54,6 proc.

wyznawców religii mojżeszowej, zamieszkałych w Poznaniu uznawało język żydowski Gidysz) bądź hebrajski za język ojczysty. W tym samym czasie wskaźnik ten dla Warszawy wynosił 94,4 proc, Łodzi - 95,3 proc, i Wilna 99,2 proc. 15 Spośród 1954 członków miejscowej gminy, objętych spisem, 570 uznało j. polski i 307 j. niemiecki za swój język ojczysty. Liczby te dowodzą, że procesy asymilacyjne w Wielkopolsce zachodziły szybciej i szerzej niż w innych regionach kraju. Spis powszechny z 1931 roku dostarczył również danych o rozmieszczeniu tej ludności w obrębie poszczególnych dzielnic miasta. I tak, w Dzielnicy Śródmiejskiej zamieszkiwały w okresie spisu 1604 osoby (82 proc), na Jeżycach z przyległościami 152 (7,7 proc), w Dzielnicy Wschodniej 94, zaś na Wildzie, Dębcu, Łazarzu i Górczynie - łącznie 104, co stanowiło 5,3 proc. całej populacji. Przytoczone tu dane pozwalają na jeszcze jeden istotny wniosek dla dalszych naszych rozważań. Okazuje się, że w 1931 roku Żydzi stanowili zaledwie 0,75 proc. ogółu mieszkańców Poznania. W latach następnych liczba wyznawców judaizmu rosła. Na dzień 1 stycznia 1938 roku zarząd gminy wyznaniowej obliczał swoich członków na około 2800 dusz, co praktycznie oznaczało, że odsetek Żydów w Poznaniu przekroczył 1 procent ogółu mieszkańców miasta. Ten znaczący wzrost tej populacji to rezultat przyrostu naturalnego jak i dodatniego salda wędrówek krajowych i międzypaństwowych. Tylko w 1937 roku różnica między przypływem a odpływem ludności wyznania możeszowego wynosiła plus 38 osób.1 7 W związku z tym, że do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Poznaniu włączone zostały miejscowości Swarzędz, Pobiedziska i Stęszew, każdorazowo stan ilościowy jej członków należy powiększyć o zamieszkałych w tych miejscowościach Żydów. Dysponujemy jedynie danymi z 1933 roku. Wynika z nich, że tylko w Swarzędzu i Pobiedziskach mieszkało 19 osób wy. . . 18 znanIa mOjzeszowego. Do wyjątkowo ciekawych kwestii zaliczyć należy odpowiedź na pytanie, jak kształtowała się struktura społeczno-zawodowa charakteryzowanej tu populacji. Zachowany rejestr wyborców rabina Gminy z 1935 roku pozwala na ustalenie ze znaczną dokładnością zawodu większości dorosłychjej członków a pośrednio także na okres