ODZNAKI WŁADZY NADBURMISTRZA I PREZYDENTA POZNANIA

Kronika Miasta Poznania 1991 R.59 Nr1/2

ANDRZEJ GULCZYŃSKI

Z W e sprawowaniem określonych funkcji, godności, urzędów wiązało się przeszłości używanie przypisanych danej funkcji insygniów, odznak urzędowych lub atrybutów. Obecnie ich znaczenie zmalało, jednakże w niektórych dziedzinach nadal spełniają ważną rolę (np. w sądownictwie). Insygniami nazywa się takie przedmioty, które miały charakter współkonstytuujący a ich wręczenie było nieodzownym aktem towarzyszącym objęciu danej funkcji. Odznakami były przedmioty zawieszone na szyi lub przytwierdzone do szaty, które informowały o posiadaniu przez osobę je noszącą określonych uprawnień, pełnieniu funkcji. Atrybuty zaś to przedmioty noszone w ręce, oznaczające pełnienie określonej funkcji, lecz podobnie jak w przypadku odznak nie pełniące funkcji kreującej. 1 Insygniami, odznakami lub atrybutami władz miejskich, w zależności od stosowanego w mieście prawa, były berła, szarfy, odznaki i łańcuchy. Na przykładzie władz miejskich zauważyć można zjawisko deprecjacji insygniów stosowanych niegdyś wyłącznie przez królów. Berło stało się nie tylko insygnium władzy burmistrzów ale także cechmistrzów i sołtysów. Zwyczaj noszenia łańcuchów przez burmistrzów dotarł do Polski z Zachodu. Zagadnienie to nie jest jednak dotąd dokładnie zbadane. Nie wiadomo także, czy w dawnych czasach nosili łańcuch burmistrzowie poznańscy. Można jednak wysunąć kilka hipotez wskazujących na możliwość używania przez nich takiego właśnie insygnium. Przede wszystkim podkreślić należy, że Poznań należał do miast znaczących ze względu na liczbę mieszkańców, prężność rozwoju i bogactwo. Utrzymywał liczne kontakty z miastami europejskimi. Ze wzorów zachodnich korzystano m.in. ustalając ustrój miasta i wznosząc siedzibę władz miejskich. Czy pominięto by zwyczaj noszenia łańcucha w mieście, które chce zaliczać się do czołowych grodów nie tylko w Polsce? Przypuszczenie to potwierdzić może wielokrotne pełnienie funkcji burmistrza przez poznańskich złotników. W drugiej

A. Gulczyński

połowie XVI w. złotnik Marcin Śkrzetuski był aż ośmiokrotnie wybierany burmistrzem. Funkcję tę pełnili także inni złotnicy: w pierwszej połowie XVI w. Kasper Scholz a w XVII w. Mikołaj Schilling, Wojciech Korwin, Jan Dil1. 2 Burmistrzowie ci będąc mistrzami rzemiosła, odbywali wcześniej podróże po włelu krajach. Zapewne dokładnie zapoznali się z ceremoniałem stosowanym w innych miastach. Czy znając zwyczaje zachodnich sąsiadów, piastując funkcję burmistrza bogatego miasta a przy tym potrafiąc samemu wykonać insygnia władzy nie wykonali ich aby podnieść rangę swojego urzędu w czasie oficjalnych wystąpień choćby przy okazji reprezentowania miasta na sejmach? Wprowadzenie łańcucha jako insygnium władzy burmistrza Poznania można też by wiązać z działalnością w Poznaniu na przełomie XVI i XVII w. przez ponad trzydzieści lat złotnika i rytownika Rudolfa Lehmanna. Wprowadził on do medalierstwa kilka nowości, m.in. zdobienie medali emalią. Jemu też przypisuje się zastosowanie po raz pierwszy w Polsce znanego już za granicą zwyczaju noszenia medali zawieszonych na szyi. 3 Duże zróżnicowanie w zakresie insygniów, odznak i atrybutów władz miejskich występowało również w okresie zaborów. W Księstwie Warszawskim w 1809 r. Rada Stanu uchwaliła wprowadzenie odznak urzędniczych w postaci szarf. Prezydenci i burmistrzowie mieli nosić na mundurze obywatelskim białe jedwabne szarfy przewieszone z lewego ramienia na prawy bok. Prezydenci mieli przy swych szarfach frędzle karmazynowe, natomiast prezydent Warszawy frędzle złote, takie jakie przysługiwały prefektom departamentów i podprefektom powiatów. W Galicji natomiast członkowie rad miejskich używali odznak, na których umieszczono herb miasta i herb Galicji. W 1864 r. wprowadzono w Królestwie Polskim odznaki dla wójtów, sołtysów i ławników zawierające herb Królestwa w postaci dwugłowego orła rosyjskiego z orłem polskim na piersiach i nazwę urzędu w języku polskim i rosyjskim. Na rewersie natomiast widniała data wydania postanowienia w sprawie odznak i mono4 gram cesarza. Pruska ordynacja miejska z 19 listopada 1808 r. (nie obowiązywała w Poznaniu) nakładała na burmistrzów i pozostałych członków magistratu oraz członków rad miejskich obowiązek noszenia odznak służbowych w formie złotego łańcucha ze złotym medalem służbowym oraz służbowego munduru, jakim były czarne ubrania. Nie wprowadzono tam rozróżnienia między członkami magistratów i rad miejskich. Obowiązek noszenia złotych łańcuchów i medali był uciążliwy, bowiem przewidywał noszenie odznak nie tylko w czasie uroczystości ale podczas wykonywania wszystkich czynności urzędowych. Obowiązek ten został zastąpiony prawem do noszenia odznak ustanowionym rozporządzeniem z l lutego 1848 r. a zgodnie z orędziem króla pruskiego z 9 kwietnia 1851 r. prawo noszenia odznak przysługiwało wyłącznie w przypadku nadania takiego przywileju przez króla. Kwestią sporną pozostaje, czy nadanie prawa noszenia łańcucha było nadaniem prawa ad personam czy też każdoczesnemu burmistrzowi danego miasta. Członkowie poznańskiego magistratu oraz rady miejskiej nie nosili w okresie zaborów żadnych odznak. Prawo noszenia łańcucha otrzymał jedynie nad