«JI#.276. w Wtorekdnia 25. Listopada 1845. N akładom Drukarni Nadwornej U'. Deckertt i Spójki. - Redaktor odpowiedzialny: Dr. .1. Hymarh-ii-triez. \W\1Xl\1\M m OTE W r o c ł a w, d. 14. Listopada. - Numer dzisiejszy dziennika handlowego wrocławskiego umies'cii w przypisku następujące doniesienie: »Dowiadujemy się co tylko z pewnego źródła, źc przed kilku dniami podali tutejsi piekarze prośbę do naczelnego prezesa prowincyi szląskićj, aby zakazał wywozu zboża do sąsiednich krajów austryackich. Ilalla, d. 8.Listopada. - Na dniu 4. b.m. tutajszy docent w wydziale teologicznym przybił na czarnej tablicy doniesienie, że prelckcyi: »0 obecnym stanie teologii,« które rozpoczął przed licznie zebranymi słuchaczami, a których pierwszą część czytał był w przeszłem półroczu, w skutek rozporządzenia wysokiego ministeryum, nie wolno mu dalej czytać. WIADOMOŚCI ZAGRANICZNE. Rossya. p e t e r s b u r g, d. 6. Listopada. - Powrotu cesarza z Włoch nie spodziewamy się przed połową Stycznia. WTielki książę następca tronu poświęca się z zapałem poruczonym sobie na czas niebytności ojca sprawom państwa. Mieszka on z swą familią w carskiem Siele albo w Gastschina. Wielki książę Konstanty udał się przed kilku dniami na dwóch parowych fregatach wojennych, obsadzonych gwardyą marynarki, która równie jak wojsko liniowe doskonale jest wymustrowaną, z Kronstadtu do Palermo, aby w swej godności jako naczelny admirał marynarki rossyjskiej przywieść do domu swą matkę. - Powietrze u nas już dość dawno bardzo jest dżdżyste, deszcze ciągłe padają, drogi zaś do tego stopnia są złe, że poczty nieomal zawsze o dzień cały się spóźniają. - W Wrześniu spaliła się najlepsza część miasta Morszańsk w gubernii Tambowskićj: 137 domów i 195 chałup włościańskich, należących do wsi koronnej zaraz tuż przy mieście leżącej, stały się pastwą ognia. N iektóre tylko z nich zabezpieczone są w, kaAie ogniowćj . Według rozporządzenia dawniejszego obowiązani byli wszyscy Żydzi mieszkający przy granicy austryackiej i pruskiej, wyprowadzić się w głąb kraju o 50 wiorst od granicy, pozostawiono przy III Q B W STOSUNKI RELIGIJNE AMERłKI PÓŁNOCNEJ. I I. -ArtvkuLliościót KatottcHi. (Ciągd(ds%y.J W tym czasie mnożyć się zaczęły wychodźctwa z Europy i mnóstwo także napłynęło katolików do Ameryki; tak, że Pius VII. cztery nowe biskupstwa ufundował: w Now y m- Yorku w Bostonie , , w Fi In de I lii i w B a r d s t o w n . Pierwszym biskupem dyecezyi Bo stońskiej był sławny J a n C h c v e ru s, który umarł 1836. r. kardynałem i Arcybiskupem w Bordeaux. noku 1820. powstało biskupstwo w C h a r l e s t o n, obejmujące Georgią i obie Karoliny. W" rok potem erygowano biskupstwo w C i ncińnati i biskupstwo w Richmond w Wirginii. Koku 1825. Pius VII. utworzył biskupstwo w M o b i l e, obejmujące Florydę i kraj Alabama. W rok później Leo Xli. urządził biskupstwo N o n o Orleańskie w S1. Louis, obejmujące Missouri, Arkansas, zachodnią część Illinois i ziemię na zachód Mississipi. Wszelako i teraz stan kościoła nie był jeszcze tak świetny. Roczniki propagandy Lugdiińskiej tak się o stanie owoczesnym wyrażają. »W kolouiach we Florydzie i Louisiana, gdzie z panowaniem Francyi i Hiszpanii, zarazem religia katolicka się rozszerzała, nie było już owych dzielnych missyonarzy, którzy potęgą słowa wędrowne pokolenia około siebie gromadzili, i dawali im zarazem religiją i siedliska. Po nad brzegami Mississipi nie brzmiały już pieśni dzikiego Amerykanina, gdy na czółnie odwoził księdza, który jego pokoleniu niósł słowo pociechytćm 2 lata czasu, aby posiadający z nich domy, mogli je w tym czasie sprzedać. Rozporządzenie to o tyle zostało teraz złagodzone, że czas ten na dwa jesze lata został im przedłużony, rachując od Maja 1 843 . ¥rancya. P a ryż; d. 17. Listopada. - Rodzina króla Filipa Ludwika powiększyła się o jednego wnuka. Księżna Aumale powiła syna, któremu Filip nadał tytuł księsia Kondcusza, a na chrzcie otrzymał imiona Ludwik* Filip Maria Leopold. Fregatą »Labrador« nadeszły listy do Tulonu 11. Listopada, a dzienniki algierskie z 'J. Powtarzają pogłoski na nowo o powstaniu pokoleń w Marokko , lecz o nićin wprost z Tangeru żadnych nie masz wiadomości. W Algierze otrzymano tylko niepewne doniesienia o początku ruchów generała Bourjolly i pułkownika S1. Arnaud przeciw Flittasom. Miało przyjść z nimi do zaciętej walki, lecz na bliższych zbywało szczegółach. W pro.wincyi Oran panuje ciągła niepewność, mimo nadeszłych tam znacznych posiłków. Oprócz wojsk rozstawionych tamże przed powstaniem, znajduje się 5 batalionów, które Lamoricierc przywiódł i trzy pułki, które z Francyi do Oranu przewieziono, a nakoniec przybyła kolumna z Orlcansville. Wszystko to połączyło, się we wschodniej części tej prowincyi. Courrier de l'Afrique z [)., zamieścił wiadomość z Oranu pocztą nadeszła, że generał Thicrry połączywszy się we dwa bataliony, dwa szwadrony i cztery armaty z gen. Lamoricierc rozpoczął walkę ze zbuntowane mi pokoleniami. O głównej kolumnie zostającej pod dowództwem marsz. Bugeaud dowiedziano się, iż stała 2. Listopada pod Merdsza w biwakach, zboczyła z prostej drogi wiodącej z Teniet do Tiarct, udając się do kraju Flitassów, mając ich napaść od zachodu, w połączeniu z generałem Bourjolly, któremu dano polecenie zbliżenia się od północy. Pułkownik Saint Arnaud rusza od Orlcansville, stawiając im czoło od wschodu. Tymczasem prowineya Algier zostaje w spokojności. Targi stolicy są we wszystko zaopatrzone, Kabylowie ze wschodnich gór dostarczają wszelkiego rodzaju żywności. W dzienniku sporów czytamy: Lubo listy pisane z Tangeru pod d. '1. t. ni. nic nie wspominają o ruchach, które jak głoszą miały się rozpocząć na ziemi marokańskiej, dowiadujemy się jednak, że panuje w tćj części państwa mai zbawienia, Lud anglo amerykański zajął te obszerne ziemie, a za nim zeszły się tu wszystkie sekty protestanckie. A chociaż później mnóstwo przybywało katolików z Irlaudyi i Memiec, nie mieli ani kościołów, ani szkol, ani księży, a sekciarze otwierali im swoje świątynie i swoje uczelnie. N ajwięcej katolików w wielkiej oddali od kościołów katolickich, żyło bez nabożeństwa i umierało bez księdza. Chociaż dla zaradzenia złemu stolica Apostolska ośm ufundowała biskupstw, oddając je pod arcbidyecezyą Arcvbiskupstwa w Baltimore, to jednak wszędzie niedostatek księży czuć się dawał. W Bostonie było ich ośmiu, w Cincinnati siedmiu, w Charleston dwóch. Kiedy biskup N owo Orleański stolicę swoją w S1. Louis zajmował, mieszkał w baraku zamiast w pałacu, a kościołem katedralnym była chata drewnianna. Przybywali do mego posłowie dzikich pokoleń Indyjskich, i żądali apostołów stówa Bożego, a nie było księży, kiórychby tam posłał.« Dwie głównie propagandy w Europie przyczyniły się do wzrostu kościoła katolickiego w Ameryce, wysyłaj?« t a ID dotąd missyonarzy i ogromno summy pieniężne. Roku 1822. powstała propaganda w Lyonie, urządzona po Fracyi i po innych krajach katolickich na dekady t. j. każdy obowięzuje się co tydzień płacić, by też kilka groszy polskich; dziesięciu takich składa je w ręce dziesiętnika; dziesięciu dziesiętników składa zebrane składki w ręce setnika i tak dalej. Roczniki tego towarzystwa wychodzą w 102,800 ckzemplarzach, w rozmaitych językach. Summa' wszystkich składek wynosi 3,562,088 fI.; z samych Pruss wpłynęło łlt3,Ob'K fr.- Roku 1827. powstała w Wiedniu propaganda Leopoldyńska , założona przez ks. Resc, generalnego wikaryusza z Cincinnatu i Filadelfii, na poparcie biskupstwa w Cincynnacie Wspierał ten zamiar szczególniejszą opieką Franciszek Cesarz, i od imienia Cesarzowej Lcopoldyny, nazwał tę instytucyą funduszem Lcopoldyńskim. Arcybi Tasa i gór Rifu, aź do Uszdy i naszej granicy. Według pisma z Oranu miały głowy odcięte 3 O O Francuzom i takaż liczba jeńców okazywanych i oprowadzanych po tych okolicach, zelektryzować tamecznych Arabów. Fanatyzm do wojny świętej podwoił się u nich na widok wychodztwa pokoleń algierskich, które oświadczały iż pod uciskiem niewiernych dłużej niepodobna im było pozostać i zaklinają swych braci, aby połączyli się z niemi, ku zdobyciu i ocaleniu ziem islamizmu. Nie przewidziane te wypadki aź do szaleństwa podniosły ducha Arabów. Dowódzcy Abd ci Kadera są zatrudnieni wyznaczaniem ziem i siedlisk dla wychodźców z Algieru, tworzeniem z nich wojska i połączeniem podług ogólnego planu tych róźnoplemiennych ludów, które dawniej walczyły ze sobą i wzajem się okradały, a teraz w porozumieniu wzajcmnćm stawiają sprawy na tern samem stanowisku, na jakiem znajdowały się przed bitwą pod Isly. Nie można wątpić, iż rząd marokański pozna się nasamprzód na swćm krytyćznem położeniu, w które go powstania wprawiają. Konstytucyonel z tego powodu powiada: czynne pośrednictwo Drumonda Haya, agenta Anglii, w naszych zatargach z Abd ci Rhamancm, tkwi nam w świeżej pamięci. Nie zapomnieliśmy, jak niepłodne było to mieszanie się do spraw naszych i jakiemu uległo wykładowi we Francyi i Algierze. Bez wątpienia było ono w pewnym stopniu rzetelne. Anglia żądała, by Abd el Rhaman dał zadosyć uczynienie Francyi pod ile można łagodnemi warunkami, starała się uchylić wojnę między Francyą a Marokiem. Pośrednictwo Drumonda Haya nie udało się, owszem zupełnie sprawiło przeciwne wrażenie na Arabach, sądzili oni, że Anglia stawi nam nieprzezwyciężone trudności. Oświadczenia agenta angielskiego utwierdziły Arabów w śmiałości i zaciekłości. Dowiadujemy się, źe Drumond Hay, który po swym ojcu otrzymał w Marokko poselstwo, miał rozkaz od swego rządu udania się do Abd el Rhamana i wymuszenia na nim współdziałania z nami naprzeciw Abd el Kaderowi, przytćm oświadczył, że Anglia uznaje prawo nasze, do pościgu nieprzyjaciela nawet na ziemi marokańskiej. - Chcąc rzecz tę dobrze osądzić, należy położenie cesarza marokańskiego naprzeciw nam dobrze zrozumlec. Abd el Rhaman jest względem Francyi dwoma traktatami związany, traktatem w Tanger i w Lalla Magrnia zawartym. Temi układami zobowiązał się uczynić Abd el Kadera nieszkodliwym, wskazać mu w środku państwa swojego pomieszczenie, a następnie nam go wydać. Nic z tych warunków nie dopełnił. Mamy przeto prawo ukarać go za to zaniedbanie warunku traktatów, mamy prawo powtarzamy żądać od niego, aby działał wspólnie z nami i przyczynił się do uspokojenia zbuntowanych plemion na naszej granicy. Prawo to tak jest oczy wistem, źe skłania nawet nam nieprzychylnych do uznania go w całej zupełności. CÓŹ przeto znaczy pośrednictwo w tej mierze Anglii ? Jakie mogą mieć znaczenie oświadczenia Drumonda Haya? Oto te: iż układy zawarte z cesarzem marokańskim, w oczach cesarza są ciemne i zawiklane, i źe czeka na ich wyjaśnienie ze strony Anglii, dalej uważa przyzwolenie Anglii za nieodbicie potrzebne, mimo przekonania o swym obowiązku dotrzymania warunków traktatu i źe nakoniec Anglia w razie potrzeby bronić go będzie przeciw prawu roszczonemu przez Francję. Pośrednictwo przeto Drumonda Ilaya jest zupełnie niepotrzebne ze względu na objaśnienie traktatów i innego nie wywrze wpływu, jak, źe osłabi siłę zobowiązań i podeptane nogami traktaty unieważni. Pod temi okolicznościami pośrednictwo podobne, uczyni daleko podrzędniejszemi nasze prawa, a odgrażanie Abd el Rhamanowi inną siłą i potęgą, a nie francuzką, jest to samo, co bronić jego lipom. Krok ten agenta angielskiego jest dla nas szkodliwym. Wywiera _ "......, " . " " " ___ ut ut ut m * A "......, "......, W A ___ _ ___skup Ołomuński, brat Cesarza był pierwszym tej propagandy piczcscin. Znaczne summy i tu zląd posełnno do Ameryki. Roku 1833. Gizegorz XV 7 !. założył biskupstwo D e l r oi t, którego pierwszym biskupem był Fryderyk Rese, założyciel Leopoldyny . Ryło wii;c już 11 biskupstw, około 300 księży, i około pól miliona katolików. y\ i-zakże od 1834 I. aż do dziś, a zatem w przeciągu tylko dziesięciu lal, zlroila się liczba katolików; liczba biskupstw urosła na 22, liczba księży na 634 Propaganda niezwykłą w tym czasie rozwinęła gorliwość, od Maja 1813. do Maja 1844. I. wyszło do Ameryki 100 missvonaizy. Kościół katolicki liczy dziś w Ameryce 25 biskupów, 611 kościołów i kaplic, 461 stacyi katolickich; 19 instytutów teologicznych, 26 szkół inęzkich, 48 instytutów żeńskich, 60 zakładów dobroczynnych; 15 pism peryodvcznych, czysto katolickich, Główniejsze seminarya teologiczne są w Filadelfii (30 kleryków), w Baltimore (16), w Emmitsburg (25), w Chorleston (9) w Parish of Assumption, w Louizyana (8), w Vincenues (20 , w S1. Louis (14), w S1. Marys, w Barrans, w Missoiiii (13), w Rosc-Hill, w New-York (31), w Richmond (6), w Nasiwille, w Tennessee (4). N astępujące klasztory istnieją obecnie w Ameryce: 1) Z a k o n Jez u i t ów. Do nich należy szkoła w Georgetown, w której jest 140 uczniów na konwikcie; kollegium w S1. Louis, wyniesione na stopień uniwersytetu; szkoły we Frideric-City ze 115 uczniami, szkoła św. Stanisława w Kentucky, gdzie także nowieyat zakonu znajduje się; wielkie kollegium missyjue, zwane Missouri nad rzeką Root, ze szkołami i instytutami rzemieślniczemi, w których młodych dzikich Indyan kształcą. 1) Zakon Sulpicyuszów w Baltimore, posiada kollegium i uniwersytet z botanicznym ogrodem. Ze 140 uczniów, 80 jest na konwikcie. 3) Zakon Missyouarzy św. Wincentego a Pauli. Seminarya bl 1'/on jeszcze inne skutki, stawia Guizota i jego politykę w zawstydzającćm świetle. Guizot utrzymywał, iż ofiary w pieniądzach, korzyściach i poszanowaniu, które Abd el Rhaman nam łożył, przy wiążą do niego poddanych i połączą go ściśle z Francyą. Co się stało? Abd el Hhaman tak się wzmocnił powiadają, iź najmniejszego ruchu uczynić nie może, kii wsparciu naszych usiłowań przeciw Abd el Kaderowi, a takim stał się przyjacielem naszym, źe Anglia musi nam pośredniczyć, by się oświadczył, iż dotrzyma przyrzeczenia nam danego, które sam poprzjsiągł. N a ostatniem posiedzeniu 85 rad generalnych departamentów oświadczyło się z nich 52 za reformą urządzeń poczt francuzkich. Dubost urzędnik administracyi generalnej poczt ukończył swą pracę o pocztach i zaprowadza w nowy swój system trzy oddalenia i trojakie opłaty, w miejsce dawnych siedmiu opłat portorii. Dnia 10. Listopada, a więc o jeden dzień Ipóźniejsze wiadomości, aniżeli wszystkie zamieszczone w paryzkich gazetach, nadeszły doniesienia z teatru wojny. Marszałek Bugeaud znajdował się 5. Listopada pod Koraisch, na zachodniej spadzistości gór Beni Uragas. Generał gubernator w skutek licznych ruchów, które wprawiły w błąd koczujących Arabów, wysłał lekką kolumnę przeciw Beni Tigriet, która wykonała znakomitą razią przeciw nim. Przeszło stu Aradów ubito, dwieście jeńców zabrano i wzięto 6 O O O bydła. Beni Amer poddali się potem bezpośrednio na łaskę marszałka, który im nakazał ze względów politycznych opuścić góry. Odesłał ich do Teniet el Had, pod władzę Basch Agi Aineur Ben Ferrath, którego wierność niczćm zachwianą być nie mogła. Po otrzymaniu pewnych wiadomości puścił się marszałek zamiast do Kraini Beni Uragów, ku wysokim górom rozpołoźonjm wzdłuż Wed Hariem. Tu szukały schronienia liczne pokolenia. Wiadomości z Mostaganem pod d. 2. Listopada dosyć są. zaspokajające. Generał Lamoriciere przyjął tam poddanie się pokoleń lladszem Szeragas, Beni Szyngran, Sidszerara i Sdamas. Generał Bourjolly w dzień 3 1. Października i 1. Listopada wykonał dwie razia naprzeciw Flittasom, którym ubił 2 O O ludzi. Z innych wiadomości potwierdza się, że Beni Zug Zug, którzy na chwilę zachwiali się w wierności, okazują teraz wielkie do sprawy naszej przywiązanie, a to w skutek podzielenia między nich zdobyczy na innych pokoleniach, tak dalece, źe sami wydali młodego 221ctniego fanatyka, który ich do buntu namawiał z natchnienia Bu Mazy. Bu Maza miał zamiar 3. Listopada wykonać razią na jednćm plemieniu z nami połączonćin i podmawiał pokolenie Beni Zug Zug do powstania, ale napróżno. Ztąd pokazuje się, iź wieść o jego schwytaniu była zawczesna. c):];:tI»« 1»>£ AJI>«l ci U:».u-i- 2.n.-!Piij<<» 7 łiiu wiailomo. 1* ruchów marszałka Bugeaud i generała Bourjolly okazuje się, iź gotują wyprawę na Flitasów , aby ukarać ich przykładnie za zdradę dokonaną na Francuzach. Plan miał być podany na tych zaciętych naszych nieprzyjaciół następujący: otoezjć ich ze wszech stron, skłonić ich do poddania się, i darować im gołe życie, zmusić ich do osiedlenia na dolinie orańskićj, przedać ich trzody, rozdzielić mężów od żon i dzieci, a potem zdatnych do broni porozdzielać po domach roboczych ku pracowaniu około fortec, osuszenia bagien i zakładania portów. Dzieci zaś przewieźć do Francyi. Lecz niepodobna, by przyszło do wykonania tak okrutnego planu. Hiszpania. M a d r y t, dnia 8. Listopada. - Stronnictwo progresystowskie, mOWl El CI a m o r p u b l i c o, odniosło zwycięstwo przy wyborach na urzędników municypalnych w Logrono. Wszyscy radzcy municypalni miasta Ubedy, z wyjątkiem dwóch, są progressjstami. Stronnictwo to i w Oviedo ma _ górę. - Wszystko spodziewać się każe, źe połączenie królowej z księciemskupie są po większej części pod ich nadzorem. Główne ich siedlisko w S1. Louis. 4) Zak. R e d e m p t o r y s t ó w w Baltimore, w Piltsburg, w Rochester i Norwalk. 5) D o m i n i k a n i e: w S1. Joseph, w hrabstwie Parry mieszka ich prowineyał; drugi konwent jest w Rosa, w hrabstwie V\ assinglon. 6) Z a k o n S c h o l a rów osiedli nic dawno w S1. Peter w Indiana w liczbie dwunastu. 7) Zak. Salezyanek, czyli zakonnic nawiedzenia N.M P. w Georgetown; mają trzy szkoły żeńskie; w Georgetown 130 panien, z tych 80 jest na pensyonacie w klasztorze, w Baltimore 111 panien i w S1. Louis. 8) Żak. Sióstr Opatrzności Boski ej. Są to same murzynki; czynią ślub nauczania murzynów; główne ich siedlisko w Baltimore. 9) Kar m e l i t a n k i w Baltimore i w New-Orłeaus. 10) Siostry miłosierdzia w Emmitsburg w Maryland trudnią się wychowaniem panien. Instytut ich liczy 150 pensyonarek. 11) Urszulinki w Bostonie i w Nowym Orleanie. 12) Józefin ki w Cahokias w Illinois mają pod sobą instytut głuchoniemych. 13) Siostry serca Jezusowego w S1. Louis, w New-Orleans w New-York i indziej. 14) Lorettanki. 15) Siostry łaski, które t O'Connor biskup Piltsbtirgski zaprowadził. Ostatnie biskupstwo załoźonem zostało w L i t t l e - R o c k w Arkansas 1843. r., i wikaryat apostolski w O r e g o n. Z pomiędzy 25 biskupów, dwóch tylko jest Niemców t. j. Rese w Detroit i Henny w Milwaukee; reszta po największej części są Włosi, albo Irlandczykowie. J eden z zawziętych nieprzyjaciół wzrostu katolickiego kościoła w Ameryce prof. Buetner, taki daje jego obraz w trzynastym liście swoim: »kościół rzymsko-katolicki po wszystkich krajach Zjednoczonych Stanów rozbił namioty swoje. Weź mappę do ręki, a ujrzysz jak je opasał łańcuchem biskupstw swoich. N ad brzegami Atlantyckiego morza leżą następujące biskupstwa: Boston, N owy- York (arcybiskup juz wątpliwości. Interes Francyi i Anglii nie da się w tej sprawie połączyć. Ale jakkolwickbądź, wszyscy się obawiają, że jeżeli zwycięży książę Trapani, ogólne powstanie zaburzenie. Umysły wszystkie rozjątrzone juź bardzo przeciwko rządowi, a nowe to podsycanie niezadowolenia dostatecznem V było, aby na całym półwyspie rozniecić powstanie. Nieszczęśliwa Hiszpania za nadto juź ucierpiała przez rewolucye, jest ona juź przyzwyczajona do zostawania w ciągiem rozjątrzeniu. - Choroba ta jednakże mogłaby się łatwo stać chroniczną, a koniec j