OBSERWATORIUM ASTRONOMICZNE UAM
WŁADYSŁAW NASKRĘCKI
7chwilą odzyskania niepodległości w Poznaniu zaczęła działać Komisja UniUversytecka ds. utworzenia Uniwersytetu Poznańskiego, która na swym drugim posiedzeniu 18 listopada 1918 r. obradującym pod przewodnictwem dra J. Kostrzewskiego, zaproponowała utworzenie i objęcie Katedry Meteorologii prof. Kazimierzowi Graffowi. W 1919 roku, po formalnym ukształtowaniu się władz nowego Uniwersytetu, rektor Heliodor Święcicki powierzył prof. Graffowi zorganizowanie uniwersyteckiego Obserwatorium Astronomicznego. Kazimierz Graffurodził się 7 lutego 1878 r. w Próchnowie koło Margonina. W latach 1886-88 uczęszczał do szkoły realnej, a w 1888 roku rozpoczął naukę w Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Świadectwo dojrzałości uzyskał w 1897 roku i podjął studia wyższe w zakresie astronomii na uniwersytecie w Berlinie, które ukończył w 1901 roku. Działalność naukową zaczął w Obserwatorium Astronomicznym w Berlinie, a od 1902 roku pracował w Obserwatorium Astronomicznym uniwersytetu w Hamburgu. Był znanym i cenionym w świecie naukowcem astronomem. Profesor Graff propozycję rektora Święcickiego przyjął i zabrał się do pracy.
Zawarł z Uniwersytetem Poznańskim wstępną umowę. Był pełen optymizmu, pragnął przeprowadzić się do Poznania z Hamburga, tym bardziej, że pod Poznaniem mieszkała jego matka z siostrą, Zofią Fenrych. Na początku wybrał siedzibę przyszłego Obserwatorium - willę Górczyn przy ul. Palacza 63, gdzie zaproponował stworzenie obserwatorium dydaktycznego. Obserwatorium badawcze miało zostać zorganizowane na wzgórzach Mosiny, 30 km od granic Poznania (ta ostatnia placówka nie powstała na skutek dużych cięć finansowych w nowo powstałym Uniwersytecie Poznańskim). Profesor był autorem wstępnej dokumentacji przyszłych pawilonów dla instrumentów astronomicznych. Zamówił pierwsze przyrządy - zwierciadło o średnicy 40 cm i refraktor o średnicy 
Ryc. l. Obserwatorium Astronomiczne D niwersytetu Poznańskiego, dawny folwark Palaczów, z lotu ptaka, fot. z 1933 r. Ze zb. Archiwum PAN Oddział w Poznaniu.

30 cm. Stworzył bibliotekę Obserwatorium, do której z własnych zbiorów przekazał najpierw 100 książek, zaś w latach 1922-26 kolejnych kilkaset pozycji. W dniu l marca 1920 r. Kazimierz Graff został mianowany profesorem zwyczajnym na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Poznańskiego. Prowadził wówczas szeroką korespondencję z rektorem Święcickim i dziekanem Michałem Sobeskim, z którym uczęszczał do jednej klasy w Gimnazjum św. Marii Magdaleny. W liście z dnia 11 grudnia 1919 r. do rektora Święcickiego pisał: "Stokrotnie dziękuję za wszelkie staranie Wszechnicy w kwestyi wniesienia obserwatoryum. Czasy trudne, ale przy pracy i dobrej woli uporamy się z przeszkodami i za rok lub dwa będziemy mogli współzawodniczyć z Warszawą i Krakowem, nie ilością i rozmiarami narzędzi, ale pracą naukową". Korespondował również z wieloma ówczesnymi astronomami w całej Polsce, m.in. z Tadeuszem Banachiewiczem i Eugeniuszem Ryką, służąc im radą i pomocą. Pobierał zaliczki na zakup przyrządów i książek. Z instrumentów astronomicznych zakupił tzw. instrument przejściowy do bardzo dokładnych pomiarów położeń gwiazd na niebie. Wybuch wojny polsko-rosyjskiej w 1920 roku przekreślił całkowicie możliwość przeprowadzki prof. Graffa do Poznania, a poważne trudności finansowe Uniwersytetu Poznańskiego spowodowały wstrzymanie zakupu części wyposa
Władysław Naskręcki
Ryc. 2. Obserwatorium Astronomiczne na Górczynie w dawnej willi Górczynżenią placówki. Z Hamburga 10 września 1922 r. profesor pisał do dra Bohdana Zaleskiego, pełniącego już wówczas funkcję kierownika Obserwatorium poznańskiego: "Jak szanownemu Koledze wiadomo, w 1920 r. już jedną nogą stałem w Górczynie, książki i część mebli były nawet zapakowane, z powodu najazdu bolszewików na Polskę nie mogłem znaleźć spedytora, który by ręczył za przewóz cennych prywatnych narzędzi i biblioteki. Oprócz tego otrzymałem tutaj przyrzeczenie zupełnej swobody, jeżeli pozostanę. Porównanie tutejszego stanowiska naukowego - od 1921 r. zwolniono mnie nawet zupełnie z obowiązków uniwersyteckich, bardzo niefortunnych z powodu dalekiej, 25 km-owej drogi(...) Dziś, choć czasami tęskno mi za Krajem, postanowienia nie żałuję, w sprawie instytucji naukowych i tak raz i poraź przysłużyć się mogę". Doktor Bohdan Zalewski, astronom przybyły z Obserwatorium w Nikołaj ewie (Ukraina), objął kierownictwo Obserwatorium Astronomicznego w Poznaniu 15 stycznia 1922 r. Był astronomem praktykiem. To on zakupił w Warszawskim Towarzystwie N aukowym teleskop o średnicy 122 mm, dla potrzeb którego przebudowano wieżę budynku głównego, zakładając obrotową kopułę. Jakiś czas potem prof. Graff, w czasie pobytu u rodziny w Poznaniu, spotkał się z Bohdanem Zaleskim, odwiedził Obserwatorium i przekazał placówce kolejne książki oraz inne materiały naukowe. Zaleski rozpoczął intensywną działalność dydaktyczną. Już w 1922 roku otwarto w Obserwatorium studia astronomiczne. Pierwsi studenci astronomii, 
, A \
Ryc. 3. Pawilon teleskopu Zeiss 3000/200 mm z 1929 r., fot. z lat 90. Władysław Naskręcki
Ryc. 4. Pawilony małych teleskopów, postawione po 1960 r., fot. z lat 90. Władysław N askręcki 
Władysław N askręcki
Stanisław Andruszewski, Kazimierz Kordylewski, Jan Cichocki, Feliks Burdecki i Jerzy Sławski, obserwowali planetoidy i komety. Prace badawcze obejmowały wówczas przede wszystkim zagadnienia astrometrii, działu astronomii zajmującego się precyzyjnym wyznaczaniem położeń ciał niebieskich. Owocną i pełną pasji naukową działalność Bohdana Zaleskiego przerwała jego przedwczesna śmierć w 1927 roku. W1929 roku funkcję kierownika Obserwatorium objął dr hab. Józef Witkowski przybyły z Obserwatorium Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Od tego momentu Obserwatorium Astronomiczne zaczęło się szybko rozwijać. Budynek główny na Górczynie przy ul. Palacza 63 uzyskał dodatkowo piętro. Z Narodowego Instytutu Astronomicznego (N lA) wypożyczono refraktor Zeiss 3000/200 mm, dla którego w 1929 roku w parku Obserwatorium zbudowano specjalny pawilon z obrotową kopułą o średnicy 5 m. Dla celów służby czasu zaadaptowano znajdujący się na terenie parku schron wojskowy. W specjalnie urządzonej piwnicy, na głębokości 6 m, zainstalowano zegar wahadłowy Schort zakupiony z funduszy Komitetu Geodezyjnego Państw Bałtyckich. Był to zegar firmy The Synchrome Co. Ltd, London, gdzie tzw. zegar pan (master clock), umieszczony w piwnicy schronu, synchronizował drugi zegar, zwany zegarem sługą (slave clock), umieszczony na pierwszym piętrze budynku Obserwatorium. Tym samym prof. J. Witkowski stworzył w Poznaniu wzorcową służbę czasu. W dniu 7 czerwca 1929 r. Józef Witkowski został mianowany profesorem UP, zaś 17 października 1934 r. - dekretem Prezydenta RP - profesorem zwyczajnym. W tym czasie poznańska placówka zaczęła być znana i doceniana w świecie. Jesienią 1929 roku Obserwatorium Poznańskie brało udział w międzynarodowej kampanii długościowej organizowanej przez Komitet Geodezyjny Państw Bałtyckich. Pomiary wykonywane były przez załogę poznańską w składzie: J. Witkowski, St. Andruszewski i J. Sławski, w Poznaniu i Rydze. W dziesięcioleciu 1929-39 główny kierunek badań naukowych Obserwatorium poznańskiego obejmował przede wszystkim obserwacje zakryć gwiazd przez Księżyc, obserwacje pozycyjne wybranych planetoid i komet, obserwacje astronomiczne do celów służby czasu, obserwacje gwiazd zaćmieniowych i teorię ich orbit, fotoelektryczne obserwacje przejść gwiazd oraz prace teoretyczno-rachunkowe z zakresu efemeryd i orbit komet. Pracownicy Obserwatorium brali w tym czasie udział w ekspedycjach naukowych organizowanych na całkowite zaćmienie Słońca w 1932 roku do USA i w 1934 roku do Irkucka. W tym czasie wzbogaciła się również biblioteka Obserwatorium. Zakupiono znaczne ilości książek, katalogów, map i wydawnictw periodycznych. Nastąpiła szeroka wymiana publikacji naukowych prawie ze wszystkimi obserwatoriami astronomicznymi na świecie (w szczytowym okresie wymiana obejmowała ok. 150 placówek). Obserwatorium Astronomiczne UP wydało dwa własne zbiory publikacji Publicarions de I'ObservatoireAstronomique de I'Universite de Poznań, tom pierwszy został wydany w 1931 roku i zawierał pięć publikacji, drugi, wydany w 1936 roku, składał się z czterech zeszytów i opublikowano w nim łącznie 22 publikacje. Profesor Józef Witkowski był kierownikiem Obserwatorium Astronomicznego do 1962 roku, z przerwą w okresu okupacji hitlerowskiej (w czasie wojny 
usunięto zresztą wszystkich pracowników Obserwatorium). Po nim funkcję kierownika w okresie 1962-67 pełnił prof. dr Fryderyk Koebcke, student prof. J. Witkowskiego. Profesor Koebcke był astronomem teoretykiem z zakresu mechaniki nieba. Dziedzina ta jest obecnie nadal główną specjalizacją Obserwatorium Astronomicznego UAM.
W 1967 roku prof. Koebcke ze względów zdrowotnych ustąpił za stanowiska.
Kierownictwo Obserwatorium objął prof. dr Hieronim Hurnik, który funkcję tę pełnił do 1990 roku. Zakres badań naukowych został wówczas poszerzony o teorię ruchu i ewolucji komet, rozpoczęto również intensywne prace w zakresie konstrukcji nowoczesnych instrumentów astronomicznych. W Obserwatorium Poznańskim opracowano i zbudowano kilka laserowych dalmierzy satelitarnych, z których ostatni model klasy najwyższej pracuje do dzisiaj w Obserwatorium Astrogeodynamicznym w Borowcu k. Kórnika. Tradycja mechaniki nieba i konstrukcji unikalnych specjalistycznych instrumentów astronomicznych jest nadal stosowana w Obserwatorium Astronomicznym UAM. W każdym okresie działalności Obserwatorium bardzo ważnym elementem była dydaktyka. Od 1922 roku do chwili obecnej studia astronomiczne ukończyło około 150 absolwentów. Tak się złożyło w historii Obserwatorium Astronomicznego, że każdy nowy kierownik wnosił nowe zakresy badań naukowych, które przyjmowały się, dając znaczące osiągnięcia naukowe.