AFISZE I PLAKATY TEATRALNE JAROSłAW MULCZ)'ŃSKI N a gruncie poznańskim afISZ teatralny pojawił się w końcu XVIII wieku i stał się dominującą formą przekazu wizualnego w XIX i 1 poł. XX w. Zachowane afISze i plakatyl pozwalają poznać dzieje sceny teatralnej w Poznaniu i kondycję fmansową teatrów, a także dają wyobrażenie o możliwościach artystycznych miejscowego środowiska plastycznego. Pierwszą znaczną grupą są afISze niemieckiego Teatru Miejskiego (Stadt-Theater zu Posen), powstałego w 1794 roku. Wypracowany na przełomie xvm i XIX wieku schemat tych afISZY funkcjonował przez kilka kolejnych dziesięcioleci. Zwykle miały one format ok. 33 x 21 cm; z okazji premier czy innych ważniejszych spektakli drukowano nieco większe afISze o wymiarach ok. 42 x 34 cm. Cechą charakterystyczną powstających w tym czasie afISZY było informowanie o przedstawieniu na konkretny dzień. Poza tym przyjął się schemat podający najpierw tytuł przedstawienia, jego autora, obsadę aktorską (z wyszczególnieniem "ról gościnnych") i na końcu - cenę poszczególnych miejsc na widowni, godziny rozpoczęcia spektaklu i otwarcia kas, a u dołu widniało nazwisko dyrektora teatru. Po głównym tytule często zamieszczano informacje dotyczące innych imprez odbywających się danego wieczoru, np. koncertu w przerwie albo drugiego przedstawienia. Bezimienni autorzy tych afiszy dobierali różne kroje i wielkości czcionek, wyróżniając zdecydowanie na pierwszym miejscu tytuł przedstawienia. Pozostałym informacjom, oddzielonym najczęściej od siebie poziomymi liniami, nadawali odmienny charakter stylistyczny. Poza pisanym czcionką gotycką tekstem w języku niemieckim, na samym dole zamieszczano często tłumaczenie polskie (np. afISZ do przedstawienia Moses, oder Israels Befreżung aus Egypten z 1817 r.), które przekazywało w skrócie najważniejsze informacje dotyczące przedstawienia, jak tytuł, autora, datę, godziny itp. W innych jeszcze przypadkach całostronicowe tłumaczenia w języku polskim zamieszczano na odwrocie afiszy. Początkowo jedynym znakiem graficznym był Jarosław Mulczyński WAL A. Ryc. 1. Afisz do przedstawienia Waleria - występy artystów warszawskich w Poznaniu, 1824 r. Ze zb. Biblioteki Raczyńskich. 2J !X)zviolcniem Zvrienchnoici. TEATR POLSKI W POZNANIU. DsiJ * o Szt Czerwca 1134 roku ARIYŚO WWMMA1YC35M TKATNU NAROIX)WKGO WARSZAWSKIEGO IHH1 Dyukcją Ludwiku t>>>Jńskitjto, NA TUTKYSZYM TEATRZE k O M II M A w jch Aktach, z francuskiego pr*«lotoa$,o $ O U Tettwaji* Uf mnwtmimtkM K m M H nata ffafabara Jfi Bawątaiy . JtMCtoMcM. IP«> SnliniJŁ ( " M M * W* M M * niMwmk aawtwtWti > Zakońeiy KOMEDYA w t. Akcie PI Dl Wrfaenthum, x fnacutkiego przełożona NIEPRZYJACIELE STANU MAŁŻEŃSKIEGO. OSOBY IUUrj. ) "0* "f""'* o h", u;' k.' ; U 11 - >,, ,'o:: I t M i a O aU * *0- Wtthf». C E N A M I £ \ S c»« do Luiy na ptcrwn'm p/ftraa ZŁ & - BiI« da laty ta dragien pifrtt IX 4- - SOtt aa Pan*r ZŁ «. - BH« na Galary; ZŁ f. Bfttt*« aaaaaył *,«0< wiaai " N>' a M M J I «4 M K . "o H U« N*. II T * tnfatar I(Mi> w*a*1 0*0**0 MI * Ijuto i.wwkJf Zacznie się) godzinie w pól do 8mey. ( i i t i I I i t t t ,,! » f i aS. 3.. i t t a i Mn> bit Sorfa)awt Ccftaafpldct-OfftlhMt ".» brr SMrtftfc» fc* ti»»ff »»a Ofinati M* f»» »".» aafiafllita: DU $ U I r r INBai**MHa» getnl>e Te(( MIM · i a*» la ((Ce#a))t>eJ\ motyw orła z pruską koroną (np. z rozpostartymi skrzydłami na afISzu do Johanny von Montfaucon z 1822 roku), umieszczony pośrodku w górnej partii. Do wyjątków należały inne elementy graficzno-dekoracyjne (one właśnie doprowadzą w przyszłości do powstania plakatu). Najczęściej pojawiającym się motywem ornamentalnymjest obramienie złożone z fryzów roślinnych (choć te rzadko występowały na niemieckich afiszach tego czasu), jak również medale z symbolami miast, panoplia, gałązki wawrzynu czy rozety. Od lat 20. XIX w. pojawiają się również polskie afisze (o wymiarach ok. 40 x 33 cm), które informowały o występach aktorów scen warszawskich czy krakowskich, odbywających się za zgodą władz pruskich. MISze te rozpoczynały się od słów: "Za pozwoleniem Zwierzchności Teatr Polski w Poznaniu (u.) Artyści Dramatyczni Teatru Warszawskiego pod Dyrekcją (...)". Również tutaj stosowano podobny układ bloków informacyjnych. U dołu zamieszczano skrót tych danych, tym razem w języku niemieckim (np. afISz do przedstawień Nauka mężom, czYli żona zazdrosna A. de Kotzebuego z 1823 roku i Walerya z 1824). Inną grupę stanowią afisze z lat 40. XIX w. (o wymiarach ok. 80 x 50 cm lub ok. 65 x 40 cm), drukowane w Zakładzie Ludwika Merzbacha w Poznaniu, związane z występami Jarosław Mulczyński T eaIr Po ki wop i t e Potockiego w Pomaniu. w sobotę, dnia 18 grudnia 1886. IMenvszv 00:h.piii-ih,! w "i HŁIHIII pMi-JS II. rinillitlil lirj>U.it jtitltłUHla Mtrłli ihp*fit ni mr mMMJ At 1.1 IInrltan. Hn &-ttłtłi JAJ > .«tfltiil 1U11 i' .(.tiIMill )"" n i » OSOBY; -liiiiw, sluiit}' HugonM* Inwlw, ttiiiufy rliłuiillut* - timii.i ii* liyas. , vrU g['in-r:ili JUD Sn "i(»rski. IV h f.iiili. 'ii- >ar1\I Knrj.:v ih li 1)1(1 lirri». t.;» (MfuMdk (Irtfvuft* siiidciie M N FMWMflpii SI 1 fill'jr ]»8 RfclrMnt [J;II, IU.il jlj.» M*f"i"fci lvi" st.»rtcww*ki KMO .i*«jf są w I'arj*». u MMJ.1. M M K I.JIIIIJ IUtjilli (.!Trą "kntuWłkl. K*an 'iiii»fi MM* tatntilr.h'w .Ir V"ltw . HH * ł.utyiii «"iliwiI. »jiubiiik CENY MIEJSC; 1.nla (witi-io»a i iii*r*s«i,'O jiietra IS.5» marek, kwitu «' Liij I.ait>-iinrej i I-jjo liielf» 4.3H Mani, krimlo * Iftty psiUvftwAj i [iirnnwun i'ii;irii ;(,In matvk, fciwlo w In*.* 1.03 Mank. km+tii (witiTOwe S,ID marvk, trziatfo UUUHUHM- IgN jWtin H, 10 mank kotwivi* It ii« Illl;]]-' 1,1)3 tiwt'k, I *ttti J.j It-ti., H.JMJH ;(C fen. (Ceny I 1 O «J * «O lifUH1» »fa t t 'Io.laikicm n;i (. «Ir.) Kam otwarta vt i kofriji ««łowMm. W ntattaMg «ti i w .-.nn-ia ujwzvsti- i>'ł EiMhfo) llM< J::> il-gicj i i»l >.-t*'j ii* lioiicu wtikWMft. OVREKCVA. Ii<-y.v»<>r SIEDLECKI. . Kn.Kttey I t, / / tif,lt» tlltl tlmtuttyth jio j.» firnmoimt trtfxftiH- ttl)raz< >tr m uplata i pi Ht f»ir. Poczatek O gocLginie 7% Ryc. 4. Afisz do przedstawienia Chamillac w Teatrze Polskim. Ze zb. Biblioteki Raczyńskich. latach miały one zwykle niewielkie rozmiary (ok. 37 x 23,5 cm) i były drukowane (Drukarnia "Dziennika Poznańskiego") na białym, nie najlepszym gatunkowo papierze; odznaczały się stosunkowo dużym tytułem w porównaniu do pozostałych informacji, np. do przedstawień Chamillac O. Feuilleta (1886), Wróg ludu H. Ibsena (1892) czy Rozbitki J. Blizińskiego (1894). Nieco większe formaty (ok. 47 x 30 cm) i różne kolory papieru (różowy, pomarańczowy, niebieski i zielony) pojawiły się ok. połowy lat 90. XIX w., np. z okazji występu Heleny Modrzejewskiej w 1895 roku w przedstawieniu Gniazdo rodzinne (He ima t) H. Sudermanna lub przedstawienia jubileuszowego w tym samym roku (w programie m.in. Śluby panieńskie A. Fredry). Z 1900 roku pochodzi zapewne jeden z pierwszych dużych formatów (70 x 50 cm), wydany z okazji "Uroczystości jubileuszowych na cześć H. Sienkiewicza" (Drukarnia "Pracy" w Poznaniu). Ciekawą innowacją były całostronnicowe reklamy zamieszczane od około 1895 roku na odwrociu, o czym informowano niekiedy u dołu: "Na odwrotnej stronie umieszczone są anonse", albo "Zwraca się uwagę na odwrotną stronę niniejszego afisza". Krótko po 1900 roku reklamy (przeważnie pojedyncze) zaczęły zajmować dolne partie afiszy, co stanie się regułą w okresie późniejszym. Przykładem może być reklama Domu Towarowego K. Ignatowicza w dolnej partii afISza do Dziadów Mickiewicza i Gonitw miłosnych L. Madejskiego lub reklama papierosów Dubec fabryki M. Droste w Poznaniu na afISzu do Uczty Herodyady J. Kasprowicza; umieszczenie ich w dolnej partii wcale nie wykluczało całostronicowych inseratów także na odwrocie. Również na początku XX wieku pojawiły się skromne dekoracje secesyjne. Do tej pory afisze operowały jedynie poziomymi liniami, które oddzielały poszczególne bloki informacyjne. Ornamentyka secesyjna wprowadziła na afisze giętką linię, ozdobne fryzy roślinne, pojedyncze pąki kwiatowe, niekiedy tak Ryc. 5. Afisz do przedstawienia Słoń w składzie porclany w Teatrze Polskim, 1936 r. Ze zb. Biblioteki Raczyńskich. Czwartek 2 lipca 1936 r. Piątek 3 lipca 1936 r. Sobota 4 lipca 1936 r. Niedziela 5 lipca 1936 r. Poniedziałek 6 lipca 1936 r. w składzie porcelany Farsa w trzech aktach Rudolfa Kosela Przekład Jeneso Weldena [i» 251 iillm W r I n i-tyj'l. ,\iM«n i I r * Reżyserja: Konstanty Pągowslrf Dekoracje: Zygmunt Szpingier PtnUfc »t*M**->jże rysunek kobiecych główek przyozdobionych kwiatami. Rozszerzony został również repertuar formalny układów typograficznych dzięki różnorodniejszemu rozmieszczaniu tekstów i kroju liter. Od października 1906 roku zamiast dotychczasowych afiszy Teatru Polskiego wydawano programy "w formie udatnej książeczki, zawierającej obok codziennego repertuaru i innych nowości teatralnych, także ogłoszenia" - czytamy na odwrocie afisza z września 1906 roku. W dwudziestoleciu międzywojennym, wobec trudności finansowych teatrów poznańskich, afisze nadal dominowały w Teatrze Polskim i Teatrze N owym (ten ostatni założony został w 1923 roku). Niejednokrotnie zdarzało się w tym okresie, że tytuł spektaklu konkurować musiał pod względem wielkości z reklamą zamieszczoną u dołu afisza, n p. inserat "Prawdziwi znawcy piją tylko likiery K a n - t o r o w i c z a" [podkr. J. M] w afiszach do spektakli Ojciec A. Strindberga i Głaz graniczny E. Zegadłowicza w repertuarze Teatru N owego w 1925 roku. Znamienne, że poza kilkoma motywami secesji w zdobnictwie żadne inne style czy kie Jarosław Mulczyński runki, przynajmniej do lat 20. XX w., nie odcisnęły swojego piętna na szacie graficznej omawianych afiszy. Dopiero od początku lat 30. XX stulecia inspiracją projektantów, przede wszystkim w typografii i liternictwie była sztuka z kręgu awangardy - spadkobierców kubizmu i formizmu, takich grup jak "Blok", "Praesens", "Grupy Krakowskiej" i "a. r.". Odnosi się to do stałych wzorów, tzw. afiszy "ślepych" Teatru Nowego i Teatru Polskiego (wym. 47 x 31 cm), w których zmienia się jedynie repertuar (tytuł, autor, obsada itd.), niezmienne pozostają natomiast nazwy teatrów w górnej części. Napisy te, podobnie jak pasy dzielące afisz w sposób nie regularny i asymetryczny oraz układ reklam na samym dole - nawiązują do nowoczesnych układów typograficznych i liternictwa (być może ich autorem był Janusz Maria Brzeski, o czym można wnosić na podstawie analogii z innymi projektami tego artysty), np. afisze do przedstawień Liljon (1933) i Grajze gazdo - bedzies w niebie (1934). Ponadto dla Teatru Polskiego drukowano tradycyjne afisze liternicze (wym. 94 x 61 cm), na które niekiedy naklejano zdjęcia portretowe, n p. z okazji "Jubileuszu 60-1ecia pracy artystycznej Ludwika Solskiego i uroczystości nadania Jubilatowi tytułu Honorowego Dyrektora Teatru Polskiego w Poznaniu...", jak napisano na afiszu Intrygi i miłości F. Schillera w 1935 roku. Podobne afisze (bez zdjęcia) wydawano dla Sceny Letniej Teatru Polskiego w Ogrodzie Zoologicznym (Drukarnia Wydawnicza FI. Krajna). Po II wojnie światowej, przynajmniej do ok. 1955 roku jako nośnik informacyjny teatrów poznańskich przeważały w dalszym ciągu afisze. Zaniechano w tym czasie prób i eksperymentów w obrębie kompozycji i szaty graficznej, powracając do tradycyjnych układów typograficznych i liternictwa. Stosowano różne formaty, najczęściej w układzie pionowym oraz jedno- lub dwubarwne litery (najczęściej czerwone i granatowe) na białym tle, względnie ciemne litery (czarne, brązowe) na kolorowym tle (np. do przedstawień Damy i huzary Fredry i Morainośćpani Dulskiej Zapolskiej; oba z 1945 roku). W latach 1946-49 w Teatrze Nowym funkcjonował "ślepy" afisz z literą T i motywem maski, węża i liścia wawrzynu 2 . Pozostałe afisze z tego okresu pozbawione były jakiejkolwiek dekoracji ornamentalnej. Po utworzeniu w 1949 roku wspólnej dyrekcji dla wszystkich teatrów poznańskich (Teatr Polski, Teatr N owy i Teatr Muzyczny Komedia), w latach ok. 1953-56 wykorzystywano kolejny "ślepy" afisz (dwubarwny) - w górnej części, pośrodku, umieszczono skrót PTD (Państwowe Teatry Dramatyczne w Poznaniu) na tle maski teatralnej. Poniżej, na wydzielonej płaszczyźnie jednobarwnego prostokątnego tła zamieszczone były informacje dotyczące spektaklu. W tym czasie stosowano różnorodne wersje barwne afiszy do tych samych przedstawień, jak również "streify", czyli szerokie wstęgi. Ciekawe formy plastyczne pojawiły się po 1956 roku, kiedy przełamana została doktryna realizmu socjalistycznego i nawiązano kontakt ze współczesną sztuką światową. Wtedy też, na przełomie lat 50. i 60. pojawiły się po raz pierwszy na szeroką skalę na gruncie poznańskim plakaty o tematyce teatralnej. Wcześniej, jak można przypuszczać, nie sprzyjały temu między innymi słaba kondycja finansowa teatrów poznańskich, a także brak silnego miejscowego środowiska graficznego uprawiającego tę dyscyplinę plastyczną. Praktyką stało się wykorzystywanie przez okres kilku lat plakatu "ślepego": stałego wzoru, w którym zmie Ryc. 6. Zbigniew Kaja, -t MMIII Wieczór Trzech Króli, plakat, 1956 r. Ze zb. Muzeum Narodowego \ . *. w Poznaniu. niano jedynie repertuar przedstawień i wykorzystywano rozne wersje kolorystyczne (najczęściej jedno- i dwubarwne). Wśród autorów plakatów z przełomu lat 50. i 60. XX w. (to m.in. lata słynnej "polskiej szkoły plakatu") wyróżnia się przede wszystkim Zbigniew Kaja. Zaprojektował on kilka "ślepych" plakatów, wykorzystując motywy związane ze sceną teatralną czy wprost nawiązujące do budynku Teatru Polskiego. Druki te, ze względu na wspólną dyrekcję teatrów poznańskich (do sezonu 1972/73) obsługiwały - po umieszczeniu odpowiedniego napisu - Teatr Polski i Teatr N owy. Pod względem formalnym plakaty z tego okresu charakteryzowały się uproszczonymi kształtami, lapidarnością wypowiedzi plastycznej oraz użyciem form abstrakcyjnych i ekspresjonistycznych. Przykładem tego nurtu są projekty Z. Kai, przedstawiające różne warianty fasady głównej Teatru Polskiego, wykorzystywane w latach ok. 1956-60 (np. do Szkoły kobiet W. Bogu Jarosław Mulczyński sławskiego i Pułapka na myszY A. Christie) oraz ok. 1958 roku (np. do przedstawienia Adwokat i róże J. Szaniawskiego) lub przedstawiające widok tzw. sceny pudełkowej, flankowanej po bokach kolumnami jońskimi (w latach ok. 1957-60). W stylistyce "polskiej szkoły plakatu" projektowano również samodzielne plakaty do poszczególnych spektakli, m.in. wspomniany Zbigniew Kaja do Wieczoru Trzech Króli Szekspira dla Teatru Polskiego (1956), Pięknej Heleny J. Minkiewicza i Lekarza Z urojenia H. Weigla dla Teatru Satyry (1957), WizYty starszej pani F. Diirrenmatta dla Teatru Polskiego (1958), Powrotu Aloesty A. M. Swinarskiego dla Teatru Satyry (1958), Diabła F. Molnara dla Teatru Satyry (1959) oraz do Freuda teorii snów A. Cwojdzińskiego i Osła i cienia Voskoweca i Wericha (oba z 1959 roku dla Teatru N owego); Antoni Rzyski do Nie-boskiej komedii Krasińskiego dla Teatru Polskiego i Marii Stuart dla Teatru Nowego (oba z 1964 roku) i Bożena Hubicka do Ucznia czarnoksiężnika W. Żółkiewskiej i S. Bugajskiego z 1960 roku dla Teatru Polskiego. Odejściem od tej stylistyki był powrót w latach 1961-63 do "zwykłych" afiszy. Ze sztuki plakatowej należałoby jeszcze wymienić projekt Piotra Potworowskiego do Wesela S. Wyspiańskiego w Teatrze Polskim z 1959 roku. W latach 60. dominowali nadal graficy poznańscy, poza Zbigniewem Kają i Antonim Rzyskim plakaty projektowali także Rafał Jasionowicz (dla Teatru Marcinek) i związany w tych latach z poznańską PWSSP Waldemar Świerży (dla Teatru Marcinek, m.in. Biją dzwony, Łaźnia i Lajkonik). W latach ok. 1963-66 funkcjonował "ślepy" afisz, wspólny dla obu teatrów poznańskich, operujący w górnej części barwnym pasem z inicjałami "TP" (Teatr Polski) i napisem poniżej "Naród sobie", a później (lata ok. 1967-68) - z sylwetką fasady Teatru Polskiego. Ciekawą propozycją był projekt "ślepego" plakatu, zapoczątkowany w sezonie teatralnym 1967/68, który przedstawiał w uproszczonych formach skrót perspektywiczny tzw. sceny pudełkowej z jednobarwną płaską plamą pośrodku (najczęściej owalną), przeznaczoną na tytuł przedstawienia ijego autora (np. do Ich czworo Zapolskiej). Ten projekt, ograniczony pierwotnie do kilku odmian szarości, przybrał w latach 1969-71 bogatszą trzy- lub czterobarwną wersję (w różnych wariantach kolorystycznych), np. do przedstawienia Bliski nieznajomy A. Scibor- Rylskiego. Od lat 70. krąg grafików współpracujących z teatrami poszerzył się znacznie, głównie o uznanych już twórców spoza środowiska poznańskiego. Dla Teatru Marcinek nadal projektował Waldemar Świerży, m.in. do przedstawień Serdeczny stary człowiek (1972), Tygrysek (1974), Janosik (1975), Don Kichot Cervantesa (1976) i Spotkanie Z liiadą wg Homera (1980). Plakaty realizowali także m.in. Grzegorz Marszałek -100 lat Teatru Polskiego, Poznań 1875-1975 (1975), do Koziołków Z wieżY ratuszowej J. Kurczewskiego dla Teatru Marcinek i Warszawianki S. Wyspiańskiego dla Teatru Polskiego (oba z 1979 r.), Chrystian Gomolec do Staroświeckiej historii A. Arbuzowa i Biesów F. Dostojewskiego (oba z 1977 roku, dla Teatru Polskiego), Jacek Zagajewski do Poskromienia złośnicy Szekspira (1977) i Dna nieba J. Abramow-Neverlego (1978) dla Teatru Polskiego, Andrzej Pągowski do przedstawienia Poszłi ci, którzY powinni G. Górnickiego dla Teatru Polskiego (1978) i do Portretu S. Mrożka dla Teatru N owego (1990), Eugeniusz Get Stankiewicz do Epitafium dla Juana dla Polskiego Teatru Tańca (1973) i Dziadów Mickiewicza dla Teatru Pol skiego (1987), Stasys Eidrigevicius do Decadance J. Satanowskiego w Teatrze Nowym (1988), Janusz Stępak do Jana Macieja Wścieklicy S. I. Witkiewicza i Dna nieba J. Abrama-Neverlego (oba z 1978 roku, dla Teatru Polskiego), Wojciech Wołyński , , do Teatru Osm ego Dnia, Poznań (1973), Przeceny dla wSzYstkich dla Teatru Osmego Dnia (1977) i Procesu F. Kafki w Teatrze Polskim (1983) i Rosław Szaybo do przedstawienia Czekając na kometę Halley'a dla Teatru Polskiego (1986). Następnym stałym wzorem w sezonach (1971/72 i 1972/73) był plakat z antyczną rzeźbą głowy kobiety; operował silnymi akcentami plastycznymi w formie czarnych podłużnych pasów umieszczonych w górnych narożnikach. Do tego projektu nawiązywał kolejny "ślepy" plakat Teatru Polskiego z lat 1972-77, który powrócił do sylwetki budynku tego teatru (z datą 1875), umieszczonej pomiędzy Jarosław Mulczyński .. . . czarnymI pIonowymI pasamI. Pewną modyfikacją tej wersji była następna propozycja "ślepego" plakatu, funkcjonującego w latach 1977-81: na samej górze, pośrodku, znalazły się umieszczone blisko siebie litery TP, od których odchodzą na boki dwa pasy ograniczające całą kompozycję. Ostatnim stałym wzorem plakatu w Teatrze Polskim był projekt funkcjonujący w latach 1981-93, z przedstawieniem gmachu Teatru Polskiego w górnej części i czworokątną barwną płaszczyzną poniżej, w pierwszych latach w tonacji brązowo-szarej, a od ok. 1987 roku przeważnie czerwonej. Dodatkowym elementem tego projektu w sezonie jubileuszowym 1982/83 był, umieszczony w lewym górnym narożniku, motyw maszkarona wśród roślinności z dwoma postaciami kobiecymi po bokach i napisem ,,200 lat sceny zawodowej w Poznaniu". Po usamodzielnieniu się dyrekcji Teatru N owego w 1973 roku pojawił się nowy wzór stałego plakatu według projektu Tadeusza Piskorski ego, w czarno-żółtej szacie kolorystycznej, z motywem połączonych ze sobą liter tn, z dwoma kropkami przy literce t (jako oczy widza) - ten projekt funkcjonował w latach ok. 1973-87. W kolejnych latach (do ok. 1993 roku) wykorzystywano plakat "ślepy", przedstawiający fasadę kamienicy przy ul. Dąbrowskiego 5 (gdzie mieści się Teatr Nowy), która "wypełniana" była tekstem o przedstawieniu. Od sezonu 1999/2000 powrócono w wydawnictwach Teatru N owego do żółto-czarnej kolorystyki, dodając ponadto odcień szarości (wykorzystany jest nadal motyw połączonych ze sobą liter tn). Ryc. 8. Wiesław Wałkuski, Ghetto, plakat, 1991 r. Ze zb. MNP. W latach 90. należy przede wszystkim zwrócić uwagę na szeroką współpracę poznańskiego grafika Mirosława Adamczyka z Teatrem Polskim, która zaowocowała kilkunastoma realizacjami, m.in. do Balladyny, Don Kich o ta, Końcówki, Pana Jowialskiego, Woyzecka i Tajemniczego ogrodu. Poza tym plakaty w tej dekadzie projektowali Wiesław Wałkuski (do Ghetta, Króla Leara, Czajki i Snów dla Teatru Nowego oraz do Juliusza Cezara dla Teatru Polskiego), Jerzy Czerniawski (do Mein KampfG. Tabori i Fredry dla dorosłych dla Teatru N owego) i Stasys Eidrigevicius (do Czerwonych nosów dla Teatru N owego). Do nowych form graficznych lat 90. Ryc. 9. Mirosław Adamczyk, Tajemniczy ogród, plakat, 1995 r. Ze zb. MNP. należą billboardy, np. do przedstawień w Teatrze Nowym - Crocodilia... orazAndrokles i lew. Od lat 90. Teatr N owy wykorzystuje również rodzaj afiszo-plakatu, gdzie na tle elementów graficznych pojawiają się informacje tekstowe, zawierające wszystkie dane o przedstawieniu. Interesującym zabiegiem formalnym końca lat 90. są afisze Teatru Polskiego, będące w formacie tradycyjną "streifą", lecz ułożoną w układzie pionowym (100 x 30 cm). W historii afiszy i plakatów teatrów poznańskich zwraca uwagę duża ilość tych pierwszych, zwłaszcza w XIX wieku. Najciekawsze przykłady plakatów teatralnych wiążą się z "polską szkołą plakatu" z przełomu lat 50. i 60. Cieszy fakt, że pomimo trudnego okresu transformacji gospodarczej lat 90. i wynikających stąd zmian w funkcjonowaniu instytucji kulturalnych teatry nadal współpracują z wybitnymi grafikami zarówno poznańskimi, jak i spoza miejscowego środowiska. PRZYPISY:l Niniejszy tekst napisano na podstawie zachowanych obiektów znajdujących się w posiadaniu Biblioteki Raczyńskich (Dział Zbiorów Specjalnych oraz Oddział Dokumentów Życia Społecznego) oraz Muzeum Narodowego w Poznaniu (Dział Plakatu i Designu) i Teatru Nowego w Poznaniu. 2 Zob. Motyw maski w plakacie polskim "Motiva 2000". Plakaty ze zbiorów Muzeum Narodowego w Poznaniu, Galeria Sztuki "Wozownia" w Toruniu, maj-czerwiec 2000, katalog, wstęp: M. Knorowski.