NIEZWVKŁE ATRAKCJE POZNAŃSKICH TEATRÓW VARIETES NA PRZEŁOMIE XIX IXX WIEKU
WALDEMAR KAROLCZAK
P ierwsze w Poznaniu teatry varietes z prawdziwego zdarzenia pojawiły się w 1897 roku: niemal jednocześnie otwarto Kaisergarten (Ogród Cesarski) i Apollo. Ich budowę sfinansowały wielkie miejscowe niemieckie browary. Dzięki tak bogatym inwestorom uzyskały one wystawny wygląd i bogate wyposażenie. Na uwagę zasługuje fakt, że organizowano w nich nie tylko typowe widowiska varietes, lecz także przedstawienia sceniczne: lekkie komedie i operetki oraz koncerty. Otoczony pięknym ogrodem budynek teatru Kaisergarten, którego właścicielem był browar akcyjny Bavaria, wzniesiono mniej więcej pośrodku tzw. placu Bohna, położonego tuż za Bramą Berlińską. Plac ten wcześniej zajęty był często przez namioty wędrownych cyrków, karuzele, huśtawki, strzelnice etc. W lutym 1897 r. browar Bavaria wydzierżawił (na 10 lat) wspomniany wyżej plac (pow. 6 tys. 663 m 2 ), a rok później nabył go za sumę 320 tys. marek l . Budynek teatru zaprojektowała i wzniosła (w bardzo krótkim terminie czterech miesięcy) renomowana poznańska spółka architektoniczna B6hmer und Preul. Z uwagi na obowiązujące ograniczenia budowlane (bliskość twierdzy) otrzymał on drewnianą konstrukcję fachwerkową, która jednak nie była widoczna, gdyż ściany, zarówno zewnątrz, jak i wewnątrz, zostały całkowicie otynkowane. Pod względem architektonicznym budowla nawiązywała do stylu renesansowego i barokowego. Podłużny, przykryty ukośnym dachem gmach flankowały dwie okazałe wieże, w których znajdowały się wejścia dla publiczności. Wewnątrz znajdowała się wielka sala o długości 24 m, szerokości 15 m i 10 m wysokości 2 . Jej zwierciadlane sklepienie podtrzymywały rzeźbione w drewnie kobiece hermy. W osobnej wnęce mieściła się obszerna scena z kurtyną, służąca jednocześnie za podium dla orkiestry. Ponad sceną umieszczona była okazała płaskorzeźba, przedstawiająca alegoryczną grupę figuralną z centralną personifIkacją Bawarii. 
Ryc. 1. Widok ul. Przed Bramą Berlińską w kierunku Kaponiery, po prawej wejście do teatru Kaisergarten, pocztówka, ok. 1902 r. Ze zb. Muzeum Historii Miasta Poznania.
Po obu stronach sceny znajdowały się garderoby dla artystów, a pod nią mały tunel restauracyjny, dostępny zarówno z sali, jak i z ogrodu. Przy jednym z dwóch dłuższych boków sali usytuowany był doskonale zaopatrzony wielki bufet. N aprzeciw sceny, na drugim końcu sali mieściły się szatnie dla gości i przytulny ba, rek. Swiatło dzienne docierało do środka przez dziesięć szerokich i wysokich łukowych okien. Podczas przedstawień sala mogła pomieścić do tysiąca widzów; gdyorganizowano koncerty, dostawiano dodatkowo stoły, przez co redukowano liczbę miejsc siedzących do 600. Stylowe i eleganckie meble pochodziły z renomowanej Fabryki Mebli S. Kronthal und S6hne, a różne wspaniałe tkaniny dekoracyjne dostarczyła frrma S. Dumkę. Dekoracje rzeźbiarskie, w tym wspomnianą grupę figuralną z alegorią Bawarii, wykonała pracownia znanego rzeźbiarza Maksa Biagini (ul. Półwiejska 20), a prace malarskie zrealizowała frrma mistrza malarskiego Emsta Weckmanna 3 . Teatr posiadał oświetlenie elektryczne i gazowe światło żarowe, centralne ogrzewanie parowe i nowoczesną wentylację. Wiosną 1898 roku wokół budynku teatru założono okazały ogród, na terenie którego wniesiono muszlę koncertową, fontannę, otwarty pawilon i obszerne drewniane werandy restauracyjne, przylegające do budynku od strony południowej (latem otwarte, a zimą zamknięte) 4 . W rezultacie przeprowadzonej pod koniec lipca i w sierpniu 1898 roku przebudowy na sali wzniesiono loże teatralne 5 .
Kaisergarten otwarto 2 września 1897 r., w związku z czym odbył się "wielki koncert wyborowy" w wykonaniu orkiestry Pułku Królewskich Grenadierów z Legnicy pod dyrekcją dyrektora muzyki Goldschmidta, naj starszego kapelmistrza armii niemieckiej6. Dnia 18 października 1897 r. miało miejsce inauguracyjne przedstawienie teatru varietes. Frekwencja dopisała, przyszły tłumy poznaniaków, dla przeszło dwustu osób zabrakło miejsc na sali. Jak donosiły 
Waldemar Karolczak
Ryc. 2. Widok ogólny Ogrodu Cesarskiego z budynkiem teatru varietes, pocztówka, 1898 r.
Ze zb. Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu.

ogłoszenia prasowe, program przedstawień "rozmaitości" w Ogrodzie Cesarskim wzorowany był na wielkim berlińskim teatrze varietes Wint e rgarte n 7 . Przedstawienia odbywały się codziennie, a co dwa tygodnie zmieniał się program i występujący w nim krajowi i zagraniczni artyści. Mimo stosunkowo drogich biletów 8 sala zawsze była pełna widzów. Codzienny program rozpoczynał się w sezonie letnim o godz. 8 wieczorem, a w okresie jesienno-zimowym o godzinę wcześniej i składał się z dwunastu "numerów". Ponadto w każdą niedzielę po południu (o godz. 15.30) organizowano "ludowe przedstawienia familijne i dla dzieci", obniżając ceny biletów wstępu. W sezonie letnim, podczas niedzielnych koncertów południowych w ogrodzie (od 11.30 do 13.30) można było obejrzeć kilka "specjalności" za darmo. Zimą i jesienią w niedzielne południa na sali odbywały się wielkie humorystyczne festyny pod nazwą "Bock-Fest" (święto piwa Bock) ze współudziałem artystów teatru varietes. Niektórzy szczególnie lubiani przez publiczność artyści występowali w osobnych przedstawieniach benefisowych. Swoimi znakomitymi kupletami zabawiali poznańską publiczność humoryści: Willy Mielke, Walter Steiner, Max Waiden, Paul Becker, William MerkeI, Jean Bages, Felix Miiller i Phillip NickeI, żeby wspomnieć tylko niektórych. Ten ostatni pochodził z Poznania, a w kupletach swych nieraz w dowcipny sposób przedstawiał aktualne miejscowe stosunki. Bardzo podobały się parodie znanych powszechnie osobistości, szczególnie w wykonaniu Maksa Menzla i Karla Leydela. Do najbardziej lubianych subretek należały: Gretchen Palm, Aniela Koncewicz, Vera Marlo i Alice Sch6ning. Wielkie emocje wśród widzów 
Ryc. 3. Wejście do Ogrodu Cesarskiego, pocztówka, ok. 1900 r.
Ze zb. Muzeum Historii Miasta Poznania.

wywoływały zawsze przedstawienia różnego rodzaju siłaczy i atletów. W październikowym programie "rozmaitości" w 1898 roku wystąpili tu trzej "najsilniejsi mężowie na świecie", czyli Apollon Trio, niosąc fortepian z muzykantem 9 . W kwietniu 1901 roku w Ogrodzie Cesarskim odbyły się "międzynarodowe grecko-rzymskie konkurencyjne zapasy o zdobycie mistrzostwa prowincji poznańskiej i śląskiej". W związku z tym dyrektor teatru Oskar Engel ufundował dla zwycięzców premie: mistrzowską i honorową. Premię mistrzowską w postaci "cennego zegara herbowego" odebrał W. Pytliński, polski atleta z Warszawy.
Swoją siłą popisywały się także kobiety. W grudniu 1898 na scenie Ogrodu Cesarskiego wystąpiła "atletka salonowa" Eugenie Wermke. Zaprezentowała ona trzy "niesłychane numery": "Żywa karuzela", "Amerykańskie zapasy z zębami" i "Bujające kowadło". Nieraz swoją zręcznością popisywali się gimnastycy Greiner Sandor Trio z cyrku Buscha w Berlinie. W lutym 1900 poznaniacy mogli podziwiać "najwyższego człowieka na świecie", 25-letniego Amerykanina Lewisa Wilkinsa z Minnesoty, mającego 2 m i 45 cm wzrostu 10 . W październiku 1902 roku gościł tu polski balet ze śpiewami z Warszawy. Ważnym punktem programu rozrywkowego były częste pokazy kinematograficzne 11 . Aby uatrakcyjnić program, dyrekcja Ogrodu Cesarskiego nieraz sprowadzała do Poznania znane światowe gwiazdy varietes. W kwietniu 1902 roku na krótkie występy gościnne przyjechał słynny amerykański zespól tańczący i śpiewający The Louisiana Amazon Guard. W "Dzienniku Poznańskim" z 5 kwietnia 1902 r. czytamy: ,,»The Louisiana Amazon Guard« i ich obecne występy w Kaisergartenie różnią się o całe 
Waldemar Karolczak
Ryc. 4. Budynek teatru Varietes Kaisergarten, widok od strony wejścia, pocztówka, ok. 1900 r.
niebo od innych tego rodzaju przedstawień. Nie widać tu niezgrabnych skoków, nie słychać dzikich krzyków, ruchy ich są estetyczne, poważne, głosy nadzwyczaj dźwięczne, twarze u kilku, pomimo ciemnego koloru nadobne, ręce i nogi drobne. Słowem, trzeba widzieć i słyszeć, aby sobie wyobrazić, że takie nadobne osobniki wydaje rasa czarna. Murzynki te, są przede wszystkie m bardzo muzykalne. Murzyńskie, smętne i melodyjne piosenki, śpiewają z wielkim przejęciem. Amerykańską pieśń My Old Kentucky Home śpiewają na cztery głosy bardzo ładnie. Obecnie zaś ćwiczą się, aby zaśpiewać w Poznaniu piosenkę polską". W dniach od l do 14 lipca 1902 r. bawił tu renomowany niemiecki kwartet Śpiewacy Krugera pod dyrekcją humorysty Paula Beltzera z Lipska 12 . Na deskach poznańskiego teatru rozmaitości Kaisergarten występowały takie słynne wówczas diwy, jak Ada Colley z Australii czy Francuzka Adriannę Gaston. Po przedstawieniu często organizowane były wielkie bale kostiumowe. Na zakończenie odbywały się wybory najpiękniejszej damy balu i najbardziej oryginalnej maski, a ich laureatki odbierały nieraz bardzo kosztowne nagrody. W 1900 roku w ogrodzie teatru Kaisergarten wzniesiono letnią scenę teatralną, na której wystawiano głównie operetki i lekkie komedie. Gdy pogoda nie dopisała, przedstawienia odbywały się na sali. Przed rozpoczęciem przedstawienia oraz w antraktach miał miejsce "koncert podwójny", wykonywany na przemian przez tzw. kapelę teatralną, czyli orkiestrę 46. Pułku Piechoty wspólnie z kapelą zagraniczną, będącą aktualnie na występach gościnnych. Dużym powodzeniem cieszyły się operetki: J ohanna Straussa (Zemsta nietoperza, Wesoła wdówka, Baron cygański), Karla Zellera (Ptasznik Z Tyrolu, Sztygar), Karla Millockera {Student 
żebrak, Ubogi Jonathan, Gasparone) itd. Przedstawieniom operetkowym towarzyszyły często występy baletu. Bilety wstępu na przedstawienia teatralne nie były tanie 13 . Aby umożliwić obejrzenie spektakli także mniej zamożnym, organizowano "operetkowe wieczory ludowe" po obniżonych cenach. W 1905 roku budynek varietes Kaisergarten został rozebrany w związku z budową na tym miejscu Akademii Królewskiej (ob. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza). Drugi poznański teatr rozmaitości - Apollo powstał na terenie starego lokalu, zwanego Ogrodem Lamberta lub Odeonem (ob. pasaż Apollo). Miejsce to posiadało bogatą tradycję teatralną. Już w 1847 roku w Odeonie urządzono teatr letni l4 , a na tzw. sali Lamberta, oprócz koncertów, organizowano także interesujące przedstawienia teatralne. Na krótko przed powstaniem teatru varietes, na sali tej odbyły się przedstawienia słynnego wówczas Bauerntheater z Schliersee. Był to liczący 30 artystów teatr włościański, wystawiający różne sztuki ludowe z śpiewami i tańcami, przedstawiające wesołe sceny z życia codziennego w Górnej Bawarii. Jak donosiła ówczesna prasa: "Zycie górskie tak dalece naśladowane, że znak do podniesienia kurtyny daje się dzwonkiem, zupełnie takim, jakie noszą krowy po halach alpejskich się pasące. W międzyaktach odzywa się gra na cytrze"l5. Zgodnie z zawartą w marcu 1897 umową, począwszy od 2 października tegoż roku nowym dzierżawcą lokalu (na 10 lat) został Nowy Browar Poznańsko-Bawarski; administrację objęli restaurator Jacob Gottmann (dotychczasowy dzierżawca Odeonu) i Hermann Gerroldt l6 . Nowy dzierżawca postanowił całkowicie przekształcić i zmodernizować istniejące założenie. Tymczasem w pierwszy dzień świąt Bożego Narodzenia, tj. 25 grudnia 1897 na dawnej sali Lamberta odbyło się przedstawienie inauguracyjne nowego teatru rozmaitości Apollo. Jego pierwszym dyrektorem był J. Loebinger, dotychczasowy dyrektor Teatru Miejskiego w Bytomiu l7 . Kierownictwo artystyczne spoczywało w rękach Josefa Valle. W programie pierwszego przedstawienia znalazły się m.in. takie "specjalności", jak Fernando - "atleta zębowy", Don Manuel Garda - "silhuetysta cieniowy", Almado - "najlepszy ekwilibrysta na nogi", Adolf Goedicke - mim, Tilly Verdier - subretka, Black Patti - "amerykański słowik". Największym powodzeniem na wspomnianym przedstawieniu cieszyły się występy amerykańskiego parodysty Charles'a Barona w roli nadzwyczaj komicznego pogromcy dzikich zwierząt, tj. czterech lwów, krokodyla i kotów l8 . Od początku listopada 1898 r. przedstawienia organizowane pod nową dyrekcją Eugena Monsona odbywały się już na przebudowanej wspaniałej sali wielkiej teatru Apollol9. Przebudowy dokonano według projektu architekta prof. Adolfa Bindera. Budynek mieszczący wzniesioną w 1874 roku dawną salę Lamberta 20 został znacznie powiększony przez dobudowanie przybudówki od strony południowej. Przy zachowaniu dotychczasowej szerokości -16 m, nowa jego długość wynosiła 32 m 2l . Sala po przebudowie uzyskała 520 m 2 powierzchni (łącznie z galeriami blisko 750 m 2 ). Uwagę zwracały zwłaszcza loże teatralne, posiadające niezwykle dekoracyjne kraty balkonowe, wykonane w znanym warsztacie ślusarskim Maksa Lindnera. N a miejscu zlikwidowanego bufetu wzniesiono obszerną scenę, a pomieszczenia restauracyjne ze znakomitą kuchnią i wybornymi winami przeniesiono do tzw. tunelu, mieszczącego się pod budyń
Waldemar Karolczak
Ryc. 5. Widoki różne teatru Varietes Apollo, pocztówka, 1899 r.
Ze zb. Biblioteki Uniwersyteckiej.
kiem. Do teatru prowadziły dwa wejścia: dotychczasowe przez dziedziniec oraz nowo założone przy przybudówce, gdzie usytuowane były nowoczesne i wygodne szatnie. Należy tu jeszcze dodać, że w tym czasie oddano już do użytku pasaż, dzięki czemu, oprócz starego wejścia przez bramę przy ul. Piekary 17, do teatru dojść można było także od strony ul. Rycerskiej 15 (ob. Ratajczaka). Dnia 10 czerwca 1899 r. otwarto nowo zbudowany, na miejscu rozebranego starego i nieczynnego już browaru Lamberta, komfortowo wyposażony teatr zwany tarasowym (obecne kino Apollo). W związku z uroczystością poświęcenia nowego budynku teatralnego odbyło się przedstawienie galowe i wielki bal pod nazwą "włoskiej nocy letniej"22. Od tego czasu przedstawienia varietes w sezonie wiosenno-letnim urządzano w nowej sali tarasowej, a w okresie jesiennozimowym w tzw. sali wielkiej (dawna Lamberta). W tej ostatniej organizowano także koncerty wokalne i instrumentalne oraz różne zabawy i uroczystości. W lipcu 1908 w sali tarasowej odbyły się I Wielkie Międzynarodowe Konkurencyjne Zapasy Kobiet o nagrodę miasta Poznania w wysokości 1200 marek w gotówce, które przez dwa tygodnie stanowiły "numer specjalny", kończący występy wszystkich 12 "specjalności". Kierownictwo zawodów spoczywało w rękach mistrza zapaśnika Ferdinanda Dieckmanna, a konkurencja była "nader sportowa i nadzwyczaj w granicach przyzwoitości utrzymana". Przez ostatnie trzy dni zawody rozgrywały się na scenie letniej w ogrodzie. Walka rozstrzygająca odbyła się pomiędzy polską zapaśniczką Stanisławą Krasińską a niemiecką Rosalie Miih1 23 . Przez cały listopad 1908 roku na wspomnianej sali odbywały się takżemęskie zapasy. W trwającej półtorej godziny rozstrzygającej walce zwyciężył Stanisław Jan Cyganiewicz (pseudonim Zbyszko I), słynny polski zapaśnik zawodowy i mistrz świata w walce francuskiej z 1906 roku, pokonując innego zawodowego mistrza świata - Niemca Jacoba Kocha z Berlina i odbierając nagrodę k ' . 2 k 24 W wyso OSCl tys. mare .
Z pewnością niezwykłych wrażeń dostarczały popisy 45-osobowej grupy amazonek, które w styczniu 1899 przyjechały na dwutygodniowe gościnne występy w teatrze Apoll025. Amazonki wystąpiły m.in. w pantomimie Porwanie niewolników albojedna noc w Dahomeju, skacząc przez miecze i sztylety oraz wykonując inne mrożące krew w żyłach ewolucje. Po zakończeniu ostatniego przedstawienia, tj. w sobotę 14 stycznia, odbył się wielki bal kostiumowy pt. "Uroczystość u króla Behansin", w którym udział wzięły wspomniane amazonki. W związku z tym sali teatralnej nadano wystrój przypominający krajobraz afrykański. Nie sposób nie wspomnieć o jeszcze jednym wyjątkowym balu, który 10 stycznia 1903 r. odbył się po przedstawieniu "rozmaitości" na sali tarasowej teatru Apollo, a który nosił nazwę "Letnia wycieczka do Puszczykowa"26. Salę upodobniono tym razem do leśnego krajobrazu najbardziej popularnego podpoznańskiego letniska - Puszczykowa. W związku z tym dyrekcja teatru prosiła wybierających się na bal, aby przybyli w toaletach letnich i ubraniach sportowych: turystów, kołowników (rowerzystów), rybaków, wioślarzy, strzelców itp. Pogoda tego dnia była prawie wiosenna, co niewątpliwie sprzyjało organizacji tego rodzaju zabawy.
Ryc. 6. Wnętrze tzw. sali wielkiej teatru varietes Apollo, pocztówka z 1908 r.

Waldemar Karolczak
Teatr Apollo. Wielka sala.
Wielkie świąteczne przedstawienia.

Ryc. 7. Anons z "Wielkopolanina" z 25 grudnia 1902 r.

Teatr Apollo.

Sala ogrodowa.

Krótkie gościnne występy Berlińskiego ory ginalnego Paradee teatru.

W święta przedstawienia na obu Balach po południu o godzinie 3 i pół, ceny zniżone. Początek koncertu o godzinie 7, przedstawienia o godzinie 7%.
W drugie święto po przedstawieniu i A " Uroczystość otwarcia sali balowej połączona s tabiwą.
Niewątpliwą atrakcją lipcowego programu "specjalności" w 1903 roku, były gościnne występy baronowej Carmen Rotschild, śpiewaczki operetkowej i małżonki słynnego finansi sty 27. Oprócz przedstawień varietes w teatrze Apollo wystawiano także operetki, lekkie komedie oraz sztuki sensacyjne i ludowe. Występowali w nich niemieccy aktorzy Teatru Miejskiego w Poznaniu i różni artyści zamiejscowi, nawet zagraniczni. Większość tych przedstawień odbywała się na wzniesionej w ogrodzie w 1898 roku letniej scenie teatralnej. Początkowo scena ta urządzona była pośrodku drewnianej kolumnady ogrodowej, w miejscu, gdzie wcześniej koncertowały orkiestry, dopiero w 1903 roku wzniesiono nową, murowaną, z drewnianym zadaszeniem. Dyrektorem Niemieckiego Teatru Letniego był S. Redlich, a otwarto go dnia 29 maja 1898 r., wystawieniem trzyaktowej komedii Comtesse Guckerl (Hrabianka Oczko) Schonthaua i Koppel-EUfelda 28 . Aby uatrakcyjnić przedstawienia teatralne, łączono je z tzw. świętami nocy letniej, organizowanymi na wzór nocy weneckich (koncerty i śpiewy włoskich kompozytorów, żywe obrazy, iluminacja ogrodu itp.). W niedziele (o godz. 16) urządzano osobne przedstawienia dla dzieci, wystawiając ulubione bajki (z towarzyszeniem orkiestry), jak Kopciuszek, Zaklęty książę itp. Pomimo że sztuki wystawiano wyłącznie w języku niemieckim, przychodziło na nie także wielu Polaków. Osoby, które nie znały biegle języka niemieckiego, mogły nabyć polskie tłumaczenia niemieckich operetek, udając się do księgarni i składu nut K. Niemierkiewicza przy pi. Wilhelmowskim 3. Niemieckie operetki wystawiane w teatrze Apollo przyciągały wielu potencjalnych widzów Teatru Polskiego. W "Dzienniku Poznańskim" z 26 sierpnia 1903 r. czytamy: "Zeszłego lata gościła w Apollo niemiecka operetka, a publiczność polska licznie uczęszczała na przedstawienia, natomiast w Teatrze Polskim na niejedne m przedstawieniu bywały przerażające pustki". Komedie, operetki i inne sztuki wystawiano także na sali tarasowej, i to nie tylko wówczas, gdy z powodu złej pogody nie mogły one odbywać się w ogrodzie. Niejednokrotnie na kilkudniowe występy gościnne przyjeżdżały tu trupy berlińskich artystów: Teatru Miejskiego im. Fryderyka Wilhel
Wszyscy podziwiają
18 Aleksandrowowi
gwiazdy wszystkich rosyjI skich śpiewaków i tancerzy.
Wszyscy ŚmIeją się nad Pawiem Carro. Wszyscy zda11liew. się nad AIvą Brotlier. Wszyscy bawią się nad Filipem Nickei i resztą wspaniał. programu. i Dla tego też wszyscy pędzą do
Kaisergartenu.
Początek o godz. 8.

Ryc. 8. Anons z "Wielkopolanina" z 5 sierpnia 1 r.
Teatr letni
(Kaisergarten).
'W niedzielę, dnia 5 sierpnia 1900 od godz. 11 % - 1 % koncert przedpoł. kapeli teatralne.iWstęp wolny. "ĘgĘt Wieczorem od godz. 6-7'/2 koncert od godziny 7 ł poł "Gasparone" operetka w 3 aktach przez Karola Mi Hacker a. Wstęp 30 fen., miejsce rezerwowane 75 fen.
Ryc. 9. Anons z "Wielkopolanina" z 22 111a1'al 1 1 r.

ma, Teatru Operetkowego pod dyrekcją H. Bussego, Teatru Zjednoczonej Operetki i Komedii pod dyrekcją Franza Fronecka, teatru Ueberbrettl pod dyrekcją H. Ewersa, teatru Secessions-Brettl pod dyrekcją Wallisa Brodecka i Wolnego Stowarzyszenia Artystów Scen Berlińskich pod dyrekcją Ottona Hartinga, "książęco-brunszwickiego artysty nadwornego" i reżysera Phillippa Lessinga z Reisdenz- Theaterw Kolonii. W maju 1907 w trzyaktowych operetkach: Zemsta nietoperza J. Straussa i Gejsza Owena Halla wystąpili: Gertruda Weber, pierwsza śpiewaczka operetkowa i Oswald Gerson, pierwszy tenor, oboje z Teatru Operetkowego w Magdeburgu 29 . Nieraz bawili poznaniaków artyści z Towarzystwa Krotochwil i Operetek Troppauera z Budapesztu. Osoby lubiące sensacyjne komedie detektywistyczne mogły obejrzeć przedstawienia amerykańskiego Towarzystwa Teatralnego Artura Tagera z Nowego Jorku 30 . Należy tu jeszcze dodać, że na sali tarasowej teatru Apollo odbywały się także amatorskie przedstawienia teatralne różnych polskich towarzystw; występował tu 60-osobowy polski Balet Narodowy pod dyrekcją Leopolda Dolińskiego. Obszerne sprawozdania 
Waldemar Karolczak
z pierwszego inauguracyjnego występu wspomnianego baletu w znanej pantomimie Wesele w Ojcowie, zamieściły miejscowe polskie gazety31. Na tzw. sali wielkiej często odbywały się koncerty. Dnia 4 lipca 1899 r. odbył się tam koncert znanego kompozytora Thomasa Koschata z kwintetem artystów Opery Cesarskiej w Wiedniu 32 . Niewątpliwie wielkim wydarzeniem artystycznym był, mający miejsce 14 listopada 1899 r., koncert 90-osobowej orkiestry jednego z najsłynniejszych teatrów w świecie La Scala w Mediolanie pod dyrekcją Piętro Mascagnieg0 33 . Dnia 16 lutego 1905 r. odbył się jedyny w swoim rodzaju koncert słynnej francuskiej piosenkarki i aktorki oraz gwiazdy paryskich kabaretów i musicali - Yvette Guilbert, ze współudziałem Societe de Concertes des Instruments anciens 34 . Guilbert wystąpiła jako" Chansons Pompadour" w pięknym osiemnastowiecznym kostiumie a la Wateau, a orkiestra Stowarzyszenia, grając na oryginalnych instrumentach z epoki, wykonywała utwory z XVII i XVIII wieku. Nieraz występowali tu światowej sławy artyści, jak skrzypek Pablo Sarasate czy pianiści Ignacy Jan Paderewski i Leopold Godowski. Jak więc widzimy, poznańskie teatry varietes dostarczały mieszkańcom miasta nie tylko rozrywki i mocnych wrażeń, lecz także przeżyć artystycznych i estetycznych.
PRZYPISY:
1 "Posener Tageblatt", nr 99 z 28 111897.
2 Powierzchnia całego budynku wynosiła 650 m\ z czego na salę przypadało 380 m 2 , na scenę 80 m\ na lokale restauracyjne 85 m\ resztę zajmowały różne pomieszczenia pomocnicze. 3 "Posener Tageblatt", nr 406 z 1 IX 1897 (Die Bautiitigkeit in Posen 1896/97 - cz. 1); "Posener Zeitung", nr 609 z 2 IX 1897.
4 "Posener Zeitung", nr 303 z 3 V 1898.
5 "Posener Tageblatt", nr 337 z 22 VII 1898 (ogłoszenie).
6 "Posener Tageblatt", nr 409 z 2 IX 1897 (ogłoszenie); "Posener Zeitung", nr 605 z lIX 1897 (ogłoszenie). 7 Berlin. Die Ausstellung zur geschickte der Stadt, katalog wystawy, Gottfried Korlf i Reinhard Rurup, Berlin 1987, s. 413-414. 8 W teatrze Kaisergarten obowiązywały następujące ceny biletów wstępu: wejście 50 fenigów (miejsce na parterze), II miejsce parterowe i miejsce osobne 1 marka, I miejsce parterowe 1,25 marki, loża obcych 1,50 marki, loża prosceniowa 2 marki; loża parterowa 2,50 marki.
9 "Dziennik Poznański", nr 231 z 9 X 1898 (ogłoszenie).
10 "Dziennik Poznański", nr 42 z 22 111900 (ogłoszenie).
11 M. Hendrykowska, M. Hendrykowski, Film w Poznaniu 1896-1945, Poznań 1990, s.23. 12 "Posener Tageblatt", nr 301 z 1 VII 1902 (ogłoszenie).
13 Na przedstawienia teatru letniego obowiązywały następujące ceny: wejście 30 fenigów, loża orkiestrowa 1,50 marki, loża obcych 2 marki. Te same przedstawienia na sali były już droższe a ceny biletów wynosiły: loża parterowa 3 marki, loża prosceniowa 2,50 marki, loża obcych 2 marki, I miejsce parterowe 1,25 marki, II miejsce parterowe 75 fenigów, III miejsce parterowe 50 fenigów. Tuzin biletów w cenie 10 marek nabyć można było w biurze teatralnym. 14 S. Raszewski, Z tradycji teatralnych Pomorza, Wielkopolski i Śląska, Wrocław 1955, s. 47.
15 "Dziennik Poznański", nr 29 z 6 111897 i n.

16 "Posener Tageblatt", nr 192 z 27 IV 1897; "Posener Zeitung", nr 289 z 28 IV 1897, nr 686 z 2 X 1897 (ogłoszenie). 17 J. Loebinger był także współwłaścicielem znanej firmy BalIe und Loebinger, która posiadała własne lokale we Wrocławiu, Bytomiu, Gliwicach i Monachium. 18 "Dziennik Poznański", nr 293 z 24Xll1897 (ogłoszenie).
19 "Dziennik Poznański", nr 250 z 1 XI 1890 (ogłoszenie); "Posener Zeitung", nr 765 z 1 XI1898, nr 779 z 5 XI1898. Ceny biletów wstępu wynosiły: loża prosceniowa 2,50 marki, I miejsce w loży 2 marki, krzesło numerowane 1,50 marki, I miejsce parterowe 1,25 marki, II miejsce parterowe 1 marki, wstęp 50 fenigów. Wielką atrakcją nowego listopadowego programu teatru varietes Apollo były pokazy kinematograficzne przy użyciu aparatu systemu Messter. Por. M. Hendrykowska, op. cit., s. 2I. 20 Z. Ostrowska-Kębłowska, Architektura i budownictwo w Poznaniu w latach 1790-1880, Warszawa- Poznań 1982, s. 436.
21 Archiwum Państwowe w Poznaniu, Acta SHidtische Feuer Societat, sygn. 1024 i 1044. 22 "Posener Zeitung", nr 396 z 8 VI (ogłoszenie), nr 405 z 12 VI1899.
23 "Dziennik Poznański", nr 149 z 2 VII 1908 (ogłoszenie) i n.
24 "Dziennik Poznański", nr 250 z 30 X 1908 (ogłoszenie) i n.
25 "Posener Zeitung", nr 1 z 111899 (ogłoszenie).
26 "Dziennik Poznański", nr 5 z 8 11903 (ogłoszenie) i n.
27 "Dziennik Poznański", nr 146 z 1 VII 1903 (ogłoszenie) i n.
28 "Posener Zeitung", nr 369 z 29 V 1898 (ogłoszenie).
29 "Dziennik Poznański", nr 120 z 28 V 1907 (ogłoszenie).
30 "Dziennik Poznański", nr 214 z 19IX 1909 (ogłoszenie).
31 "Dziennik Poznański", nr 253 z 6 XI1900.
32 "Dziennik Poznański", nr 148 z 2 VII 1899 (ogłoszenie), nr 151 z 6 VII 1899.
33 "Dziennik Poznański", nr 255 z 8 XI1899 (ogłoszenie).
34 "Dziennik Poznański", nr 33 z 10 111905 (ogłoszenie), nr 41 z 19 111905 (Z estrady koncertowej - recenzja).