WŁADZE MIASTA POZNANIA W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM
ANDRZEJ GULCzyŃSKI
P roces odzyskiwania niepodległości wiązał się z realizacją wieloletnich dążeń Polaków do utworzenia własnych organów władzy. Dotyczyło to także samorządu miejskiego Poznania, którego organy w wyniku polityki zaborcy były niemal w zupełności zniemczone. W 1918 roku w Poznaniu powstała Rada Robotników i Żołnierzy, ujawnił też swą działalność Komitet Obywatelski, przekształcając się w Radę Ludową na miasto Poznań. Wydział Wykonawczy Rady Robotników i Żołnierzy, który przejął kontrolę nad miastem, na żądanie poznańskiego Komitetu Obywatelskiego podjął w dniu 11 listopada decyzję o usunięciu nadburmistrza Poznania dra Ernsta Wilmsa. Spotkało się to ze sprzeciwem władz centralnych, jednakże wobec narastającego napięcia w dniu 12 listopada odwołano Wilmsa i powołano na to stanowisko Jarogniewa Drwęskiego, adwokata, który doświadczenie w działalności samorządowej zdobywał m.in. jako członek poznańskiej Rady Miejskiej w latach 1904-05 i od 1915 roku. Ważniejsze od repolonizacji organów samorządowych okazały się jednak sprawy bytowe, toteż w dniu 13 listopada w porozumieniu z Wydziałem Wykonawczym Drwęski utworzył Prowincjonalny Urząd Żywnościowy (tylko ujęcie problemu w szerszej niż miasto skali umożliwiało jego rozwiązanie). Współpraca Drwęskiego z Wydziałem Wykonawczym była konieczna, gdyż Rada Miejska (wśród 60 jej członków było jedynie 11 Polaków) nie miała nie tylko społecznego poparcia, ale i możliwości działania. Po wybuchu powstania wielkopolskiego władzę na wyzwolonym terytorium objął Komisariat Naczelnej Rady Ludowej, który mianował Wojciecha Trąmpczyńskiego na stanowisko naczelnego prezesa i prezesa rejencji poznańskiej l . Komisariat wezwał urzędników, aby nie opuszczali swych stanowisk oraz zabronił usuwania i przenoszenia urzędników państwowych i komunalnych 2 . W urzędach ustanawiano jako kontrolerów osoby, które sprawdzały ich działał cześnie do samodzielniej pracy. N adal obowiązywało prawo ustanowione przez zab orcę 3. Było praktyczne i stanowiło element tradycji municypalnej Poznania, dlatego w zasadniczych rysach dotrwało do ustawy scaleniowej w 1933 roku. Przyzwyczajenia do dawnych, sprawnie funkcjonujących rozwiązań i do legalizmu wymagały rozważnych działań. W tym przejściowym etapie kształtowania się polskiego samorządu miejskiego Poznania duże znaczenie miało zawieszenie w dniu 14 stycznia Rady Miejskiej w Poznaniu, a następnie jej rozwiązanie na podstawie rozporządzenia Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej, dotyczącego wyborów do rad miejskich z 11 lutego 1919 r. 4 Rada Ludowa podjęła starania o rozwiązanie najważniejszych problemów mieszkańców Poznania, takich jak sprawy żywnościowe, opałowe i bezrobocie, popierała też wysiłki zmierzające do repolonizacji życia publicznego w Poznaniu, rozwijała agitację przedwyborczą, kompetencji Rady Miejskiej jednak nie przejęła 5 .
Andrzej Gulczyński
ZBIÓR STATUTÓW MIEJSKICH
Statuty miejscowe, waznleJsze uchwały gminne i regulaminy miejskie oraz najważniejsze rozporządzenia miejscowej władzy policyjnej, obowiązujące na obszarze gminy s1. m. Poznania.
POZNAN 1926.
NAKłADEM MAGISTRATU STÓŁ. MIASTA POZNANIA.

Ryc. 1. Zbiór statutów miejskich z 1926 r.

W przypadku pierwszych aktów prawnych dotyczących samorządu zerwano z ciągłością stanowienia prawa. Akty te wynikały z władzy Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej. Rozporządzenie Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej dotyczące wyborów do rad miejskich z 11 lutego 1919 r. 6 zmieniało rozwiązania przyjęte w obowiązującej nadal ordynacji miejskiej z 1853 roku, jednak nie nawiązywało do niej, tym samym nie tylko rozwiązano dotychczasowe rady, lecz przede wszystkim zmieniono zasady prawa wyborczego. Kolejnym aktem dotyczącym ustroju miasta był wydany przez Komisariat NRL regulamin dotyczący wyborów do rad miejskich z 18 lutego 1919 r. 7 Pierwszą zmianę w ordynacji wprowadzono dopiero po przeprowadzeniu wyborów 8 . Komisariat NRL w Poznaniu określił zasady prawa wyborczego. W rozporządzeniu Komisariatu NRL z 11 lutego 1919 r. wyraźnie mowa o wyborach "stósunkowych" ( 1)9, nie ulega też wątpliwości, że wybory te przeprowadzono zgodnie z zasadą proporcjonalności 10 . Nie ma wprawdzie w rozporządzeniu wzmianki o równości wyborów, ale w rzeczy samej były one równe, gdyż zlikwidowano cenzusy majątkowe (trójklasowy system wyborczy). Prawa wyborcze uzyskały również kobiety, które po raz pierwszy mogły uczestniczyć w wyborach powszechnych dopiero w listopadzie 1918 roku, wybierając delegatów na Polski Sejm Dzielnicowy.
W 1919 roku zrównano kryteria uzyskania biernego i czynnego prawa wyborczego. Miały je w świetle wspominanego rozporządzenia osoby, które ukończyły 20 lat i w dniu 6 stycznia zamieszkiwały w danym mieście ( 2). Prawo to nie przysługiwało osobom ubezwłasnowolnionym, pozbawionym prawomocnym wyrokiem obywatelskich praw honorowych i obcokrajowcom. To ostatnie pojęcie w ówczesnej sytuacji może rodzić pewne problemy interpretacyjne. Przyjmując, że konieczne było obywatelstwo państwa pruskiego, dojdziemy do wniosku, że Polacy z innych dzielnic przebywający w Poznaniu nie uzyskali praw wyborczych. Wyraźnie natomiast pozbawiono biernego prawa wyborczego urzędników samorządu miejskiego. Każdemu wyborcy przysługiwał początkowo jeden głos. Zmianę wprowadziła ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego 11 (dalej w skrócie: ustawa scaleniowa), przyznając każdemu wyborcy tyle głosów, ilu radnych wybierano w danym okręgu wyborczym (art. 39 ust. 5 ustawy scaleniowej). Wyborca mógł je oddać najednego lub więcej kandydatów zgłoszonych na jednej liście wyborczej. Rozwiązanie to utrzymała ustawa z dnia 16 sierpnia 1938 r. o wyborze radnych miejskich wart. 42, umożliwiając jednak oddanie głosów na różne listy wyborcze 12 . Na kształt Rady Miejskiej miała też wpływ konieczność podziału miasta na okręgi wyborcze, wprowadzona przez ustawę scaleniową. Rozwiązanie to preferowało duże ugrupowania polityczne; z tego powodu na przykład mniejszość niemiecka zdecydowała się w 1933 roku na wystawienie kandydata tylko w jednym okręgu, w którym istniała szansa na uzyskanie mandatu. W 1921 roku, dokonując zmian w pruskiej ordynacji miejskiej z 1853 roku, określono, że czynne prawo wyborcze miał ten, komu przysługiwało tzw. prawo swojszczyzny13, takie zaś przysługiwało obywatelom państwa polskiego, którzy ukończyli 21. rok życia, od sześciu miesięcy na stałe zamieszkiwali w obrębie gminy i posiadali pełnię honorowych praw obywatelskich. W 1933 roku w ustawie scaleniowej podniesiono cenzus wieku - czynne prawo wyborcze uzyskiwał ten, kto ukończył przed zarządzeniem wyborów 24 lata. Winien on ponadto mieszkać na obszarze gminy od roku i posiadać prawo wybierania do Sejmu. Warunek jednorocznego okresu zamieszkania nie dotyczył właścicieli i posiadaczy nieruchomości, urzędników niektórych instytucji publicznych i zawodowych wojskowych. Dalsze wyjątki wprowadziła wart. 4 ustawa z dnia 16 sierpnia 1938 r. o wyborze radnych miejskich 14 . W świetle rozporządzenia ministra b. Dzielnicy Pruskiej z 1921 roku bierne prawo wyborcze do Rady Miejskiej nie przysługiwało osobom, które w dniu ogłoszenia terminu wyborów nie ukończyły 25. roku życia, osobom, które nie 
Andrzej Gulczyński
Karta legitymacyjna (ważna pd-A.*.*.»--. igS..Z do2JuX3.«tg.3.7) dla radnego miejskiego .Plucii-skisgo Maksymiliana
" ." ,r-łupowaźniająca do wstępu do ratusza, V S biur i zakładów miejskich.
Poztiań, dnia.....if . ii. J 1............\9. ? n : f ZARZĄD MIEJSKI W POZNANIU
Ryc. 2. Legitymacja radnego M. Plucińskiego
władały językiem polskim w słowie i piśmie, urzędnikom i funkcjonariuszom takich instytucji, poprzez które państwo sprawowało nadzór nad miastami. Nie mogli zostać radnymi także członkowie magistratu i płatni urzędnicy miejscy oraz urzędnicy prokuratury i "wykonawczy urzędnicy policyjni" ( 17). Ustawa scaleniowa przyznała bierne prawo wyborcze wyborcom, którzy mieli czynne prawo wyborcze, a ponadto ukończyli 30 lat, posiadali obywatelstwo polskie, władali językiem polskim w słowie i piśmie. Wyłączeni zostali m.in. pozostający w czynnej służbie wojskowej, funkcjonariusze właściwych powiatowych i wojewódzkich organów administracji ogólnej oraz funkcjonariusze policji państwowej i straży granicznej. Pewne ograniczenia biernego prawa wyborczego dotyczyły możliwości wejścia w skład Magistratu i zasiadania bliskich osób w Radzie i Magistracie. Nie było natomiast przeszkód w łączeniu funkcji w organach samorządu przez posłów i senatorów. Senatorem od 1928 roku był przewodniczący Rady Miejskiej Witold Hedinger, a po jego rezygnacji w 1930 roku mandat senatora objął Maksymilian P1uciński, członek honorowy Magistratu 15 . Posłem w latach 1922-28 był też ks. Joseph Klinke, znany z antypolskich wystąpień kanonik kapituły katedralnej, członek Rady Miejskiej od 1921 roku. Szczegóły przeprowadzania wyborów określały następujące akty: regulamin dotyczący wyborów do rad miejskich z 18 lutego 1919 r., wydany przez Komisariat NRL 16 , regulamin wyborczy dla przeprowadzenia wyborów do rad miej
skich na podstawie przepisów przejściowych (art. 11-15) rozporządzenia Ministra b. Dzielnicy Pruskiej z dnia 12 sierpnia 1921 r. o zmianie ordynacji miejskiej i przeprowadzeniu wyborów komunalnych w miastach b. Dzielnicy Pruskiej17, rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 9 października 1933 r. w sprawie regulaminu wyborczego do rad miejskich na obszarze województw pomorskiego i poznańskiego 18 , rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 30 marca 1934 r. w sprawie regulaminu wyborczego do rad miejskich 19 i w końcu ustawa z dnia 16 sierpnia 1938 r. o wyborze radnych miejskich 20 . W okresie międzywojennym siedmiokrotnie zarządzano przeprowadzenie wyborów do Rady Miejskiej w Poznaniu, przy czymjeden raz do nich nie doszło. Tylko dwukrotnie zarządzano wybory w związku z upływem kadencji w zwykłym terminie. Ten aspekt funkcjonowania ustroju Poznania jest tylko jednym z dowodów na wywieranie wpływu przez administrację państwową na samorząd. Pierwsze wybory odbyły się 23 marca 1919 r. Były to wybory zarządzone przez polską władzę i fakt późniejszego, formalnego włączenia w skład państwa polskiego nie może przesądzać o nieuznawaniu tych wyborów 21 . Po raz pierwszy Rada Miejska zebrała się w dniu 8 kwietnia 1919 r. Posiedzenie poprzedziły ceremonie religijne w kościele Bożego Ciała. W samej uroczystości brali udział przedstawiciele najważniejszych polskich instytucji, a otwarcia dokonał pierwszy polski prezydent miasta Jarogniew Drwęski. Radni zostali "zobowiązani" (czyli zaprzysiężeni) i wprowadzeni w urząd, przewodniczącym rady wybrano dra Władysława Mieczkowskieg0 22 . Drugie wybory zarządził minister b. Dzielnicy Pruskiej przed upływem kadencji, gdyż zdecydowano się na przeprowadzenie wyborów w całej dzielnicy, choć rozważano możliwość pozostawienia rad miejskich wybranych w 1919 roku, a zatem i Rady Miejskiej w Poznaniu 23 . Wybory w Poznaniu odbyły się 18 grudnia 1921 f.
Kolejne wybory, w związku z upływem kadencji, odbyły się 4 października 1925 r. i 6 października 1929 r. 24 W ramach zamierzonej reformy samorządowej w dniu 10 marca 1932 r. uchwalono ustawę o przedłużeniu urzędowania władz samorządowych w województwie poznańskim i pomorskim 25 . Zapowiedziano w ten sposób możliwość przedłużenia kadencji rad na bliżej nieokreślony termin. Następne wybory odbyły się 26 listopada 1933 r. i zgodnie z nowymi przepisami zarządził je wojewoda. Poważny konflikt między Radą Miejską Poznania a administracją państwową spowodował rozwiązanie jej przez ministra spraw wewnętrznych w dniu 25 września 1935 r. 26 N owe wybory zarządzono dopiero na 20 grudnia 1936 r., lecz wobec uchylenia decyzji ministra spraw wewnętrznych w dniu 7 grudnia 1936 r. przez Najwyższy Trybunał Administracyjny wojewoda poznański cofnął zarządzenie w sprawie wyborów. Dotychczasowa Rada zebrała się ponownie 18 stycznia 1937 f., jednakże po złożeniu w dniu 25 stycznia 1937 r. mandatów przez członków Klubu Narodowego została rozwiązana 27 . Ostatnie przed wybuchem wojny, szóste już w wolnej Polsce wybory do Rady Miejskiej Poznania odbyły się w dniu 18 grudnia 1938 f., według nowej ustawy z 16 sierpnia 1938 r. o wyborze radnych miejskich 28został ponownie wybrany na prezydenta już 7 czerwca 1933 r., jednak wobec wejścia w życie ustawy scaleniowej decyzja ta straciła znaczenie. W dniu 16 kwietnia 1934 r. Rada Miejska wybrała na prezydenta związanego z endecją dra Władysława Mieczkowskiego (w latach 1919-24 był przewodniczącym Rady), nie został on jednak zatwierdzony przez ministra spraw wewnętrznych 31 . W dniu 26 czerwca 1934 r. ponownie wybrano Cyryla Ratajskiego, ale i on, zgodnie z przewidywaniami, nie zyskał akceptacji ministra, który powołał l października 1934 r. na stanowisko tymczasowego prezydenta miasta pułkownika dyplomowanego w stanie spoczynku Erwina Więckowskiego. Rada Miejska wystąpiła ze skargą do Najwyższego Trybunału Administracyjnego (24 października 1934 r.), a ten podtrzymał odmowną decyzję ministra (7 grudnia 1936 r.). Zanim jednak to nastąpiło, minister rozwiązał Radę Miejską. Gdy Rada wznowiła działalność, członkowie Klubu Narodowego, uznając, że kandydat wybrany przez Radę Miejską i tak nie zostanie zatwierdzony, złożyli mandaty. W tej sytuacji Rada Miejska została w dniu 25 stycznia 1937 r. rozwiązana. Powoływanie komisarycznych władz miasta było wprawdzie przewidziane przez prawo jako forma ich kształtowania, jednak miał to być wyjątek 32 . W przypadku Poznania uczyniono z tego uprawnienia instrument walki z samorządem. W dniu 8 marca 1939 r. wybory prezydenckie wygrał działacz endecki Stanisław Celichowski. Ministeruzależniłjego zatwierdzenie od odbycia okresu próbnego. Celichowski jednak nie wyraził na to zgody, co minister potraktował jako rezygnację z zamiaru objęcia urzędu 33 . Rada wybierała też przedstawicieli do poznańskiego sejmiku wojewódzkiego. Poznań miał najliczniejszą, bo aż 8-osobową reprezentacj ę 34. Długość kadencji rad miejskich ulegała zmianie. Zgodnie z rozporządzeniem Komisariatu NRL z 11 lutego 1919 r. kadencja Rady Miejskiej trwała sześć lat ( 13). Ministerb. Dzielnicy Pruskiej skrócił kadencję do czterech lat (zmiana  18 ordynacji miejskiej), natomiast w ustawie scaleniowej przedłużono kadencję rad miejskich do pięciu lat (art. 2 ust. 1). Liczba radnych była uzależniona od liczby mieszkańców miasta. W świetle pruskiego ustawodawstwa samorządy poszczególnych miast decydowały o wielkości swego organu przedstawicielskiego, a jedynie gdyby tego nie uczyniono, zastosowanie miały wskaźniki przyjęte w ordynacji. Poznańska Rada Miejska liczyła początkowo 60 radnych. Rada mogła powiększyć liczbę radnych z uwagi na zwiększającą się liczbę mieszkańców miasta - do 66 w 1921 roku i 72 w 1931 roku - lecz nie uczyniła tego. Zmianę wprowadziły dopiero przepisy ustawy scaleniowej w 1933 roku i odtąd w skład Rady wchodziły 64 osoby. Zgodnie z ustawą z 16 sierpnia 1938 r. o wyborze radnych miejskich radę rozszerzono do 72 osób 35 . Szczegółowo zasady funkcjonowania Rady Miejskiej określał Regulamin Rady Miejskiej w Poznaniu z 12/15 grudnia 1900 r., zatwierdzony ponownie przez Magistrat i Radę Miejską w dniu 26 kwietnia 1922 r. 36 Rada wybierała corocznie ze swego grona przewodniczącego Rady, jego zastępcę, sekretarza i jego zastępcę oraz ławnika. Po wprowadzeniu w 1933 roku ustawy scaleniowej Radzie przewodniczył prezydent. Kwestia przewodniczenia w Radzie mogła być odmiennie uregulowana w statutach sześciu największych miast: Krakowa, Lwowa, Łodzi, 
Andrzej Gulczyński
Poznania, Warszawy i Wilna, które miał wydać prezydent RP na wniosek ministra spraw wewnętrznych po zasięgnięciu opinii Rady Miejskiej. Statuty takie nie zostały jednak wydane. Do uprawnień przewodniczącego należało reprezentowanie rady na zewnątrz, zwoływanie posiedzeń i ustalanie porządku obrad 37 . Zgodnie z regulaminem z 1900 (1922) roku posiedzenia winny się odbywać w środy, jednak to od przewodniczącego zależało, czy posiedzenie zostanie zwołane. Zobowiązany on był do zwołania posiedzenia jedynie na wniosek 1/4 liczby radnych i Magistratu. Posiedzenia były jawne, ale Rada mogła zdecydować o tajności obrad 38. Regułą było, że posiedzenia odbywały się w sali posiedzeń Rady w nowym ratuszu. Ryc. 4. Karta tytułowa sprawozdania Magistratu z 1921 r. W celu szczegółowego przygotowania spraw i przyspieszenia toku prac Rada powoływała komisje, w których skład wchodzili wyłącznie członkowie Rady, oraz deputacje tworzone przez członków Magistratu, członków Rady i inne osoby. Regulamin przewidywał powołanie na pierwszym posiedzeniu każdego roku czterech stałych komisji: prawniczej, dla spraw finansowych i budowlanych, dla sprawdzania rachunków i komisję wyborczą (nazywana była też mandatową). Powoływano także doraźne komisje i deputacje. N ato miast płaszczyzną politycznej działalności, w tym uzgadniania stanowisk i zawiązywania porozumień, były koła radzieckie 39 . Magistrat był władzą zarządzającą i wykonawczą. W związku z wyborem nowej Rady Miejskiej w 1919 roku członkowie Magistratu złożyli swe urzędy. Na podstawie rozporządzenia z 9 maja 1919 r. 40 Magistrat został rozwiązany, a dotychczasowi jego członkowie sprawowali swe obowiązki aż do przejęcia ich przez nowo wybranych. Oznaczało to, że jako ciało kolegialne przestało istnieć, natomiast decernenci mieli dalej pracować. Stopniowo zastępowano członków Magistratu Polakami 4l .
Do zadań magistratu zgodnie z  56 ordynacji miejskiej z 1853 roku należało wykonywanie ustaw i rozporządzeń oraz zarządzeń władz przełożonych, przy
1918 i 1919
Sprawozdanie
Zarządu piasta Poznaniaod l kwietnia 1918 do 31 marea 1920
Pozneń 1921.
i Crukarm Polskiej T. A. w Pozna 
gotowywanie i wykonywanie uchwał Rady Miejskiej, zarząd zakładami gminnymi, administrowanie własnością gminną, prowadzenie gospodarki miejskiej, nadzór nad urzędnikami gminnymi, reprezentowanie miasta na zewnątrz, dbanie o prawidłową księgowość, mianowanie, nadzorowanie i zwalnianie urzędników miejskich oraz przedstawianie co roku sprawozdania z zarządu i stanu spraw miejskich na posiedzeniu Rady Miejskiej (sprawozdanie to podawano do publicznej wiadomości)42. W ramach tych kompetencji mieściła się inicjatywa w sprawie budżetu miasta i jego wykonanie 43 . Z pewnych uprawnień Magistrat mógł korzystać wyłącznie za zgodą Rady Miejskiej. Do takich należało przyznawanie prawa swojszczyzny (praw wynikających z obywatelstwa miejskiego) osobom, które nie spełniały wymogu zamieszkania przez okres sześciu miesięcy w mieście czy przyznawanie honorowego obywatelstwa. Inne natomiast wykonywał samodzielnie. Do tych drugich należało od 1921 roku prowadzenie listy członków gminy posiadających prawo swojszczyzny, coroczne jej uzupełnianie i wystawianie dokumentów stwierdzających posiadanie prawa swojszczyzny44. Na czele Magistratu stali burmistrzowie lub - w miastach wydzielonych z powiatowych związków samorządowych, jak w przypadku Poznania - prezydenci. Magistrat decydował kolegialnie tylko w sprawach enumeratywnie wymienionych wart. 44 ustawy scaleniowej, takich jak przygotowywanie spraw, o których stanowiła Rada Miejska, ustalanie planu wykonania budżetu, uchwalanie regulaminów, decydowanie o zaciąganiu pożyczek, ustalanie opłat i podatków lokalnych, umarzanie należności przypadających gminie, decydowanie o oddaniu w dzierżawę lub najem, rozpatrywanie i zatwierdzanie ofert składanych w przetargach publicznych, decydowanie o wszczęciu i odstąpieniu od sporu sądowego oraz decydowanie o dokonaniu wydatków nie przewidzianych w budżecie. W pozostałych sprawach (zadania własne czy powierzone) decydował prezydent. Otrzymał on też prawo do decydowania za kolegium w przypadkach nie cierpiących zwłoki. W 1917 roku w statucie miejscowym ustalono liczbę członków Magistratu na 9 płatnych i 13 niepłatnych. W 1925 roku rozszerzono tę liczbę do 24 (o dwóch członków płatnych 45 ). Ustawa scaleniowa wprowadziła nowe rozwiązania dotyczące organu wykonawczego, nazywanego odtąd Zarządem Miasta. W jego skład wchodził prezydent i wiceprezydent, czterech członków płatnych i siedmiu niepłatnych (ławnicy). W 1937 roku liczbę radców zmniejszono do trzech, a ławników do pięciu. Kadencja prezydenta i zawodowych członków Magistratu trwała 12 lat, natomiast zastępcy burmistrza i ławników sześć lat. Co trzy lata ustępowała połowa ławników. Zapewniało to stabilność i ciągłość pracy. W ustawie scaleniowej skrócono kadencje członków zawodowych do 10 lat, a ławników do pięciu. Wybór wymagał zatwierdzenia przez wojewodę. W okresie konfliktów administracji państwowej z samorządem miasta Poznania również obsada tych stanowisk była przedmiotem sporów. W latach 1930-33 spośród 14 osób wybranych przez Radę Miejską tylko jedna objęła urząd. W 1933 roku zamiast przewidzianych 24 członków urzędowało w Magistracie 12 radców: pięciu płatnych i sied
Andrzej Gulczyński
Ryc. 5. Złota Sala w Ratuszu - miejsce obrad Magistratu, fot. R. S. Ulatowski, 1927 r.
Wł. Muzeum Historii Miasta Poznania.

miu niepłatnych, rok później dziewięciu (pięciu płatnych i czterech niepłatnych)46. Ewolucji ulegały także przepisy ograniczające możliwość wyboru do Magistratu. Po zmianie ordynacji miejskiej w 1921 roku nie mogli być członkami Magistratu ( 30 ordynacji zmieniony w 1921): urzędnicy i funkcjonariusze takich władz, przez które państwo wykonuje nadzór nad miastami, radni miejscy, niżsi urzędnicy gminni oraz poborcy podatkowi, urzędnicy prokuratury i wykonawczy urzędnicy policyjni. Nie można zatem było łączyć stanowiska ministra spraw wewnętrznych i prezydenta miasta. Gdy w 1924 roku Cyryl Ratajski został ministrem, w Poznaniu uzyskał urlop bezpł atny 47. Z powodu objęcia posady dyrektora Miejskiej Kasy Oszczędności ustąpił w 1922 roku ze stanowiska honorowego członka Magistratu Bolesław Kasprowicz, a w 1933 roku w związku z objęciem stanowiska dyrektora Banku Miasta Poznania radca honorowy Władysław Kontrowicz. Nie mogli być jednocześnie członkami Magistratu i Rady miejskiej krewni i powinowaci w linii prostej oraz krewni w linii bocznej drugiego stopnia. W przypadku powstania powinowactwa w czasie kadencji ustępował młodszy wiekiem. W 1920 roku unieważniono wybór Jarosława Leitgebera na stanowisko honorowego członka Magistratu, ponieważ jego brat, Roman Leitgeber, był członkiem Rady Miejskiej48. Nie było jednak ograniczeń co do małżonków. Posiedzenia Magistratu, które odbywały się w Złotej Sali Ratusza (na ogół we wtorki), nie były dostępne dla publiczności. Przebiegały sprawniej niż obrady 
Andrzej Gulczyński
Ryc. 7. Henryk Jackowski, portret Jarogniewa Drwęskiego (1883-1921), nadburmistrza Poznania, od 1919 roku prezydenta miasta, olej, płótno, wł. MNP, fot. Z. Rataj czak; Cyryl Ratajski w łańcuchu prezydenckim, który ufundował miastu. Projekt i wykonanie J. Wysocki, 1924, wł. prywatna; pułkownik Erwin Więckowski (1894-1975), komisaryczny prezydent miasta w latach 1934-37. Wł. Muzeum Historii Miasta Poznania; Tadeusz Rugę (1887-1939), prezydent miasta w latach 1937-39, reprod. z Księgi Pamiątkowej Miasta Poznania, Poznań 1929i miał nad nią nadzór. Był przełożonym członków Magistratu i urzędników miejskich. Miał prawo do karania urzędników grzywnami, a niższych funkcjonariuszy nawet aresztem do trzech dni (odwołanie przysługiwało do wojewody). Spełniał nadto funkcje administracyj ne ogólnopaństwowe ( 62 ordynacji miejskiej), tam gdzie nie było państwowych władz policyjnych - sprawował policję miejscową, pełnił obowiązki pomocniczego urzędnika prokuratury państwowej i czynności sądowe, a ponadto powierzone mu lokalne czynności tychże gałęzi administracji ogólnopaństwowej oraz administracji powiatowej i wojewódzkiej (dawniej rejencyjnej i prowincjonalnej). Za zgodą wojewody niektóre członkowi Magistratu. Przemianom ulegało też podporządkowanie spraw bezpieczeństwa władzom miasta Poznania. Sprawy te, odmiennie niż w innych miastach, nie należały do kompetencji nadburmistrza, lecz do Prezydium Policji w Poznaniu, które zlikwidowano na podstawie rozporządzenia ministra b. Dzielnicy Pruskiej z 23 czerwca 1920 r. 50 Policję umundurowaną wraz z komisariatami obwodowymi oraz wydział kryminalny podporządkowano Komendzie Okręgowej Policji Państwowej w Poznaniu, z pozostałych wydziałów utworzono starostwo grodzkie w Poznaniu. Staroście grodzkiemu podporządkowano policję mundurową pod względem czynności wykonawczych i zapewnienia bezpieczeństwa. C. Ratajski postulował włączenie spraw bezpieczeństwa do kompetencji prezydenta Poznania 51 . Swoje doświadczenia i propozycje zmian w tym zakresie mógł zrealizować, gdy objął resort spraw wewnętrznych - rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 16 stycznia 1925 r. starostwo grodzkie zostało zlikwidowane, a jego kompetencje przekazano prezydentowi miasta Poznania 52 . Utworzono wówczas Miejski Urząd Policyjny (od 1929 roku Miejski Urząd Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego). W 1926 roku powołano członka Magistratu Adama Mizgajskiego na stanowisko kierownika Urzędu. Wówczas w sprawach policyjnych nie podlegał prezydentowi, lecz wojewodzie. Cyryl Ratajski nadal opowiadał się za podporządkowaniem Urzędu prezydentowi Poznania. W 1930 roku wojewoda cof
Ryc. 8. Odznaka urzędnika miejskiego, dwudziestolecie międzywoj enne. Wł. Muzeum Historii Miasta Poznania, fot. B. Drzewieckaczynności mogły być powierzone Innemu 
Andrzej Gulczyński
Ryc. 9. Sala Królewska w Ratuszu - gabinet prezydenta miasta, fot. R. S. Ulatowski, 1927 Wł. Muzeum Historii Miasta Poznania.

Ryc. 10. Sala Sądowa w Ratuszu - miejsce zebrań prezydenta miasta z kierownikami wydziałów Magistratu, fot. R. S. Ulatowski, 1927. Wł. Muzeum Historii Miasta Poznanianął nominację Mizgajskiemu i odtąd kierowanie U rzędem pozostawało w gestii d 53 prezy enta . Starostwo grodzkie w Poznaniu reaktywowano l sierpnia 1932 r. na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z 27 kwietnia 1932 r. o powiatach miejskich 54 , w którym staroście powierzono funkcje powiatowej władzy administracyjnej z wyjątkiem spraw zdrowia, meldunkowych i obywatelstwa. Ponadto starosta grodzki współdziałał z prezydentem w sprawach obrony państwa i opracowywania zagadnień mobilizacyjnych zleconych staroście grodzkiemu przez wojewodę. Przedstawione w zarysie problemy struktury organów samorządu miasta Poznania w okresie międzywojennym wykazują ewolucję wielu rozwiązań ustrojowych, takich jak kompetencje poszczególnych organów czy ich skład, przede wszystkim zaś spory z administracją państwową55. Było to wynikiem repolonizacji, umacniania się większych ugrupowań politycznych oraz walki endecji z sanacją. Ważną rolę odgrywały spory polityczne i szczególna pozycja prezydenta Ratajskiego, który opowiadał się za silną władzą wykonawczą samorządu miejskiego 56 . W toczącej się dyskusji nad reformą samorządu poznaniacy starali się przenieść własne doświadczenia na forum ogólnopolskie 57 .
PRZYPISY:
l Zob. K. Dembski, Wielkopolska w początkach II Rzeczypospolitej. Zagadnienia prawnoustrojowe, Poznań 1972, s. 86-98. 2 "Tygodnik Urzędowy Naczelnej Rady Ludowej" (dalej w skrócie: TU NRL), nr l z 1919 r., s. 4. 3 K. W. Kumaniecki, Ustrój władz samorządowych na ziemiach polskich w zarysie, Warszawa - Kraków 1920, s. 60-64. 4 TU NRL, nr 5 z 1919 r., s. 23-24; E. Knach- Wojcieszyk, Udział przedstawicieli mniejszości niemieckiej w działalności Rady miejskiej Poznania w latach 1919-1939, "Przegląd Zachodni", R 44: 1988, z. 1, s. 132.
5 W literaturze wskazuje się błędnie na przejęcie kompetencji Rady Miejskiej przez Radę Ludową miasta Poznania od chwili zawieszenia Rady Miejskiej do pierwszego posiedzenia nowo wybranej rady (14 stycznia-8 kwietnia 1919 r.). Ostatnio U. Cynalewska, Struktura władz i zarządzanie miastem, (w:) Dzieje Poznania, pod redakcjąJ. Topolskiego, T.
II.; Dzieje Poznania w latach 1793-1945, pod red. j. Topolskiego i L. Trzeciakowskiego, Poznań 1998, s. 828; Z. Dworecki, Poznań i poznaniacy w latach Drugiej RzeczYpospolitej 1918-1939, Poznań 1994, s. 291. Szerzej na ten temat zob. Z. Dworecki, Rada Ludowa na miasto Poznań, "Kronika Miasta Poznania", R. 49:1981, nr l, s. 31-33. 6 TU NRL, nr 5 z 1919 r., s. 23-24.
7 TU NRL, nr 7 z 1919 r., s. 33-35.
8 Rozporządzenie Komisariatu NRL z 2 maja 1919 r. co do zmiany ordynacji miejskiej znoszące ograniczenia względem osób duchownych i nauczycieli co do piastowania urzędów w magistratach miejskich, "Tygodnik Urzędowy", nr 10 z 10 maja 1919 r., s. 1. 9 Błędnie przyjmuje się w literaturze, że wybory w 1919 roku były czteroprzymiotnikowe. Zdaniem m.in. B. Wasiutyńskiego i U. Cynalewskiej dopiero Ministerstwo b. Dzielnicy Pruskiej wprowadziło wybory proporcjonalne. B. Wasiutyński, Ustrój władz administracyjnych państwowych i samorządowych, Poznań 1929, s. 124; U. Cynalewska, Struktura władz..., s. 830; Poprawnie natomiast E. Knach-Wojcieszyk, Udział przedstawicieli..., z. 1, s. 133.

Andrzej Gulczyński
10 Zob. Cz. Demel, Wybory do rady miejskiej Poznania 23 marca 1919 r., "Kronika Miasta Poznania", R. 45:1977, nr 1, s. 33-45.
11 "Dzienik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej" (dalej w skrócie: DzURP), nr 35 z 1935 r., poz. 294. 12 Dz URP, nr 63 z 1938 r., poz. 480.
13 Rozporządzenie Ministra b. Dzielnicy Pruskiej z dnia 12 sierpnia 1921 roku o zmianie ordynacji miejskiej dla sześciu wschodnich prowincji monarchii pruskiej z dnia 30 maja 1853 r. (Zbiór ustaw pruskich str. 261) i o przeprowadzeniu wyborów komunalnych w miastach b. Dzielnicy Pruskiej (DzURP, nr 71 z 1921 r., poz. 490). 14 Dz URP nr 63 z 1938 r., poz. 480.
15 S. Antczak, Organizacja samorządu miejskiego Poznania w latach 1919-1933, "Kronika Miasta Poznania", 3/95, s. 318.
16 TU NRL, nr 7 z 1919 r., s. 33-35.
17 Dz URP, nr 26 z 1921 r., poz. 176.
18 Dz URP, nr 80 z 1933 r., poz. 578.
19 Dz URP, nr 52 z 1934 f., poz. 485.
20 Dz URP, nr 63 z 1938 r., poz. 480.
21 Dziwić przeto może twierdzenie H. Izdebskiego, że pierwsze wybory w b. Dzielnicy Pruskiej odbyły się w 1921 r. H. Izdebski, Samorząd terytorialny w II Rzeczypospolitej, "Samorząd Terytorialny", R. 1: 1991, nr 5, s. 40 (artykuł zamieszczony także (w:) Samorząd terytorialny i rozwój lokalny. Praca zbiorowa pod red. A. Piekary i Z. Niewiadomskiego, Warszawa 1996, s. 147).
22 N. Tyrakowski, Rada Miejska w Poznaniu 1919-1928, "Kronika Miasta Poznania" R. 7: 1929 nr 1, s. 66-67.
23 Zob. A. Gulczyński, Ministerstwo byłej Dzielnicy Pruskiej 1919-1922, Poznań 1995, s. 128-129. 24 Zob. E. Knach-Wojcieszyk, Wybory do Rady Miejskiej w Poznaniu w dniu 4 października 1925 r., "Kronika Miasta Poznania", R. 55:1987, nr 4, s. 59-84; E. Makowski, Wybory do Rady miejskiej Poznania w 1929 roku, "Kronika Miasta Poznania", R. 41: 1973, nr 3, s. 31-43. 25 DzURP, nr 32 z 1932 r., poz. 331.
26 Archiwum Państwowe w Poznaniu, Akta miasta Poznania (dalej w skrócie APP, AmP), 1212.
27 APP, AmP, 1213-1215,1356-1358.
28 Dz URP, nr 63 z 1938 r., poz. 480.
29 A. W. Zawadzki, Finanse samorządu terytorialnego w latach 1918-1939, Warszawa 1971, s. 42-60. 30 A. Zarzycki, Na przekór wątpiącym i zrozpaczonym. Cyryl Ratajski 1875-1942, Poznań 1991, s. 44.
31 APP, AmP, 226, s. 200; W dniu 13 czerwca 1934 r. Minister Spraw Wewnętrznych wydał rozporządzenie w sprawie regulaminu wyborczego do zarządu miejskiego (DzURP nr 52, poz. 485) 32 J. Hubert, Zagadnienie komisaryczności w samorządzie gminnym (wiejskim oraz miejskim) i powiatowym w b. Dzielnicy Pruskiej, "Samorząd Terytorialn)j', R. 2: 1930, z. 1, s. 3. 33 AAP, AmP, 227.
34 Rozporządzenie ministra b. Dzielnicy Pruskiej z dnia 12 sierpnia 1921 r. o wyborach do sejmików wojewódzkich (DzURP, nr 71, z 1921 r., poz. 491); rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z 31 marca 1938 r. o ustaleniu i rozdziale liczby członków sejmików wojewódzkich pomorskiego i poznańskiego na poszczególne powiatowe związki samorządowe i miasta wydzielone z powiatowych związków samorządowych (DzURP nr 23 z 1938 r., poz. 207). 35 Dz URP, nr 63 z 1938 r., poz. 480.

36 Zbiór statutów miejskich. Statuty miejscowe, ważniejsze uchwały gminne i regulaminy miejskie oraz najważniejsze rozporządzenia miejscowej władzy policyjnej obowiązujące na obszarze gminy st. m. Poznania, Poznań 1926, s. 10-17. 37 Do ogólnie określonych uprawnień dochodziły sprawy szczegółowo wskazane w innych aktach prawnych, takich jak przeprowadzanie wyborów członków sejmiku wojewódzkiego (art. 1 regulaminu wyborczego dla przeprowadzenia wyborów do sejmików wojewódzkich z dnia 12 sierpnia 1921 r., "Dziennik Urzędowy Ministerstwa byłej Dzielnicy Pruskiej", nr 26 z 1921 r., poz. 177). 38 Zdarzało się, że posiedzenia były bojkotowane. Częste braki quorum podniósł też minister spraw wewnętrznych, kiedy rozwiązał Radę. Zob. Z. Dworecki, Poznań i poznaniacy..., s. 359; APP, AmP, 1212; J. Brygier, Cztery lata w Radzie Miejskiej, (w:) Poznańskie wspominki Z lat 1918-1939. Pod red. T. Kraszewskiego i T. Świtały, Poznań 1973, s. 184-200. 39 Zob. Cz. Demel, Wybory..., s. 40; Z. Dworecki, Poznań i Poznaniacy..., s. 277-399; T. Świtała, Zapiski Z działalności Rady Miejskiej w latach 1919-1921, "Kronika Miasta Poznania", R. 46:1978 nr 1, s. 95-104, nr 2, s. 83-9I. 40 "Tygodnik Urzędowy", nr 11 z 1919 r., poz. 52.
41 APP, AmP, 53.
42 S. Antczak, Samorząd miejski Poznania w latach 1919-1933, "Kronika Miasta Poznania", 1996 nr 1, s. 288-296.
43 S. Antczak, Pożyczki krajowe i zagraniczne samorządu miasta Poznania w okresie prezydentury Cyryla Ratajskiego (1922-1934), "Kronika Miasta Poznania" 1992, nr 3-4, s. 229; A. Komar, Gospodarkafinansowa Poznania w latach 1919-1939, "Kronika Wielkopolski", 1990, nr 3 (56); E. Krzymień, Gospodarka i działalność zarządu miejskiego miasta Poznania w latach 1919-1939 w świetle sprawozdań budżetowych, Poznań 1967.
44 "Dziennik Urzędowy Ministerstwa byłej Dzielnicy Pruskiej", nr 71 z 1921 r., poz. 490; Zob. też regulamin z 1935 r., APP, AmP, 151, s. 195-20I. 45 U stawa miejscowa o organizacji Magistratu i liczbie jego członków z dnia 22 lipca 1925 r. (Zbiór statutów..., s. 9).
46 S. Antczak, Walka sanacji o opanowanie Magistratu miasta Poznania w latach 1930-1934, "Kronika Miasta Poznania" 1991, nr 3-4, s. 171-183.
47 A. Zarzycki, Na przekór wątpiącym..., s. 53-56.
48 S. Antczak, Organizacja..., s. 318.
49 B. Wasiutyński, Ustrój władz..., Poznań 1929, s. 72; W. Maisel, Wojewódzkie sądy administracyjne w Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa-Poznań 1976, s. 2I. 50 " Dziennik Urzędowy Ministerstwa byłej Dzielnicy Pruskiej", nr 34 z 1920, poz. 309; J. Kutta, Policja w Polsce Odrodzonej. Wielkopolska i Pomorze 1918-1922. Geneza - organizacja - funkcjonowanie, Bydgoszcz 1994, s. 46-47. 51 Zob. m.in. C. Rataj ski, Rozwój Poznania pod rządami polskimi, "Kronika Miasta Poznania", R 2: 1929, nr U, s. 20 I. 52 DzURP, nr 8 z 1925 r., poz. 61;, A. Zarzycki, Na przekór wątpiącym..., s. 59.
53 Słusznie twierdzi S. Antczak (Organizacja..., s. 314), że dopiero w 1930 r. uprawnienia te przeszły na prezydenta (wprawdzie z woli wojewody, a nie Urzędu Wojewódzkiego). Nowsza interpretacja dokonana przez U. Cynalewskąniejest właściwa; APP, AmP 69, s.23. 54 DzURP, nr 41 z 1932 r., poz. 408; APP, AmP, 69, s. 48-5I.
55 Zob. Ustrój samorządu miejskiego w województwach zachodnich, Warszawa 1933; G. Taubenschlag, Organa ustrojowe samorządu miejskiego, Łódź 1938. 56 S. Antczak, Cyryl Ratajski w walce o kształt ustrojowy samorządu miejskiego (w latach 1922-1933), "Samorząd Terytorialny", R. 2: 1992, z. 3, s. 51-52.
57 S. Czasz, Na marginesie rządowego projektu ustawy o gminie miejskiej, "Kronika Miasta Poznania, R. 2: 1929, nr 11, s. 207-224 i nr 12, s. 246-250; APP, AmP, 1553,1554.