OSTRÓWEK
NAJMNIEJSZE MIASTO KORONY POLSKIEJ Ostrówek, jego lokacja i trwanie
K iedy na maleńkiej wysepce między Katedrą i Sródka powstało pierwsze miejskie osiedle, dokładnie nie wiadomo. Pierwsi "cives de Insula", czyli mieszczanie z Ostrowa - Świątek i Florian, występują w źródłach już w 1335 roku. W 2 ćwierci XV w. Ostrówek jest już na tyle ustabilizowanym miasteczkiem na prawie polskim, że, tak jak Sródka i Chwaliszewo, w 1431 roku wystawił dwóch żołnierzy na wojnę w ramach pospolitego ruszenia, a nie można wykluczyć, iż mieszczanin z Ostrówka walczył już pod Grunwaldem. Młodociany Władysław, zwany potem Warneńczykiem, bodajże ostatni polski król, który tak naprawdę zadbał o rozbudowę Poznania, będąc już prawie w marszu na swe ostatnie pole bitwy, wydał swój ostatni przywilej dla wielkiego Poznania - przywilej miejski dla Ostrówka. "W imię Pańskie. Amen. Na wieczną rzeczy pamiątkę. Ponieważ tak błędowijak niewygodzie jakiejkolwiek szczęśliwie uchodzimy, gdy to, co czYnimy w czasie, pismem i świadectwem wiarygodnych uwieczniamy, aby Z upływem czasu wraz Z czasem nie zanikło, dlatego my, Władysław Z łaski Bożej Polski, Węgier, Dalmacji, Chorwacji Ud. król, a także ziem Krakowa, Sandomierza, Sieradza, ŁęczYcy, Kujaw, Litwy książę najwyższY, Pomorza i Rusi pan i dziedzic Ud. oznajmiamy niniejszym, wSzYstkim kogo to dotyczY, iż uwzględniając oddanie się i wierne służby czcigodnej kapituły kościoła katedralnego poznańskiego, prałatów i kanoników nam szczególnie miłych, które nam i naszYm poprzednikom w wielu sprawach cnotliwie i zasłużenie oddawali, i teraz oddawać są gotowi, za powyższe zasługi chcąc odwdzięCzYć się za ich pobożną gotowość, aby do tego rodzaju godnego posłuszeństwa byli nadal skłonni, im więcej od nas szczęśliwego pomnożenia i ważnych swobód otrzYmają. [1 J Na potoku kapitulnym, który międzY miastem Środka, należącym do dóbr stołu biskupiego rzeczonego kościoła poznańskiego, i rzeką Cybinąpłynącą niedałeko od tegoż kościoła poznańskiego, dzieli potok Ostrów zwany po polsku, który nasi poprzednicylokować, czyli zamieszkiwać ludziom zezwolili, zamieniając go na miasto, zezwalamy go tak nazywać. Prawo niemieckie, które magdeburskim zwie się, temuż miastu udzielamy, usuwając Z tego miasta Ostrowa wszelkie prawa polskie, zwyczaje i obyczaje powszechne, które temuż prawu niemieckiemu magdeburskiemu w czymkolwiek szkodzić by mogły. [2J Poza tym mieszczanom, mieszkańcom i zamieszkującym wspomniane miasto prawo sprzedaży w owym mieście wszelkiego rodzaju rzeczy, tam kupieckich jak uŻytkowi ludzkiemu użytecznych, jakkolwiek by się nazywały, jak to w innych miastach w Królestwie naszym polskim istniejących jest zwykłym i oczywistym, dajemy, darowywujemy i udzielamy tym aktem wolność i pełne uprawnienie. [3J Wyjmujemy także, zwalniamy i wieczyście uwalniamy wszystkich mieszczan i mieszkańców płci obojga tego miasta od wszelkiej jurysdykcji i władzy wszystkich naszego Królestwa wojewodów, kasztelanów, starostów, sędziów, podsędków, komorników i wszelkich urzędników i dygnitarzy i ich sług, aby przed nimi ani żadnym z nich nie odpowiadali pozwani w sprawach tak dużych jak małych, jako złodziejstwo, rozlew krwi, zabójstwo, okaleczenie czy jakichkolwiek wielkie występki, ani kar nie płacili za niestawienie się w sądzie. [4J Ale mieszczanie, mieszkańcy i zamieszkujący rzeczone miasto, tylko przed czcigodną kapitułą poznańską lub jej prokuratorami, także ówczesnymi wójtem, burmistrzem, rajcami i ławnikami tegoż miasta Ostrowa, wójt zaś, burmistrz, rajcy i ławnicy przed rzeczoną kapitułą lub jej prokuratorami, lub przed nami lub sądem naszym królewskim, gdy jednak pismem naszym, wyłącznie naszą pieczęcią opieczętowanym, a nie inaczej, zostaną pozwani, i to tylko,jeśli w wymierzaniu sprawiedliwości zostaną uznani za opieszałych, nie inaczej jednak, jak prawem niemieckim skarżącym się na nich odpowiadać są zobowiązani. [5J W sprawach zaś kryminalnych i wyżej wymienionych wójtowi, burmistrzowi, rajcom i ławnikom, którzy w tym czasie będą, dajemy wewnątrz granic tego miasta pełną i nieograniczoną władzę sądzenia, karania, wyrokowania, poprawiania, łamania, okaleczania, ścinania i napiętnowywania, jak to owo prawo niemieckie magdeburskie we wszystkich swych punktach, klauzulach, artykułach, warunkach i rozdziałach postuluje i wymaga. Na potwierdzenie pisma pieczęć nasza jest zawieszona. Uczynione i dane w Waradynie we wtorek w oktawie Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny [18 VIIIJ roku pańskiego tysięcznego czzterechsetnego czterdziestego czwartego. Wobecności tamże wspaniałych bana [chorwackiegoj Matki, Michała Orszaga podskarbiego królestwa węgierskiego, Łukasza Górki wojewody [poznańskiegoj, Mikołaja Z Ossolina wojnickiego, Mikołaja Z Zakrzewa wiślickiego, kasztelanów, Bieniaka Z Będlewa chorążego, Piotra Z Obrzycka cześnika poznańskich oraz Piotra Z Szamotuł i innych licznych wiarygodnych dworu naszego dworzan. Rękoma wspaniałych Jana Z Koniecpola kanclerza i Piotra ze Szczekocin podkanclerzego Królestwa naszego Polskiego. Z relacji tegoż wspaniałego Piotra ze Szczekocin Królestwa Polskiego podkancle1" rzego . Tekst dokumentu lokacyjnego jest dość stereotypowy dla dokumentów lokowanych wówczas miast. Ważnejest w nim odwołanie się do wcześniejszego istnienia miasteczka za zgodą królewską, ustanowienie pełnego samorządumiejskiego z burmistrzem i radą, wójtem i ławą sądową oraz fakt nie udzielenia mu żadnych uprawnień handlowych, nawet prawa do cotygodniowego targu. Po dokumencie lokacyjnym, zachowanym do dnia dzisiejszego, mnożą się wzmianki o mieście Ostrowie. Z reguły kapituła poznańska, jako właściciel Ostrówka i Chwaliszewa, wydaje wspólne polecenia dla obu swych miast. Najczęściej dotyczą one spraw podatkowych i straży, jaką mieszkańcy tych miast mają sprawować nad Ostrowem Tumskim i wiodącymi do niego mostami na Warcie i Cybinie. Poza tym dowiadujemy się, że w 1460 roku mieszczanie z Ostrówka utracili za swe nieposłuszeństwo prawo pobierania cła mostowego na swym moście, przekazane na lat 10 chwaliszewianom. W 1457 i ponownie w 1470 roku z okazji budowy łaźni kapitulnej nad Cybiną kapituła zabrania mieszkania tam i pracowania innym golibrodom i cyrulikom czy łaziebnikom. W roku 1475 Ostrówek, wraz z Chwaliszewem i Sr odką, zyskuje prawo rozsprzedaży co poniedziałek soli miałkiej z żup bocheńskiej i wielickiej. W 1492 kapituła zarządza przegląd uzbrojenia mieszczan Ostrówka iChwaliszewa. W następnym roku król Jan Olbracht zezwala kapitule na szynkowanie w jednej lub dwóch karczmach na Ostrówku piw obcej produkcji - bydgoskiego, Szadkowskiego, warckiego, żnińskiego czy koźmińskiego. W 1500 roku odbywają się targi sobotnie na Chwaliszewie i Ostrówku. W rok później wielka powódź zerwała wszystkie mosty, w tym most nad Cybiną łączący Katedrę z Ostrówkiem, a sam Ostrówek zalała tak, iż ludzie pouciekali z domów. W 1510 toczyła się pierwsza wielka wojna handlowa z Poznaniem, kiedy to mieszczanom Chwaliszewa i Ostrówka zabroniono czynienia zakupów mięsa w Poznaniu i wypędzano zeń ich rzemieślników. W roku 1513 rozpoczęto budowę grobli na Cybinie, powyżej mostu wiodącego do Ostrówka, która być może w późniejszym czasie przyczyniła się do zamulenia strumienia odgraniczającego Sr odkę i Ostrówek. W 1566 nakazano też wypędzenie wszelkich "nieuczciwych" niewiast z Ostrówka iChwaliszewa.

Drobnych wiadomości o sprawach Ostrówka i jego mieszkańców jest z pewnością jeszcze wiele w księgach kapituły poznańskiej, aż do końca zwierzchności kapitulnej nad miastem 2 . Od poło XVI w. mnożą się wiadomości o mieszkańcach pochodzące ze źródeł skarbowych. W 1563 roku Ostrówek płaci podatek od dziesięciu rzemieślników (w tym piekarzy) i trzech gorzelników, w 1567 od siedmiu rzemieślników i aż dziesięciu komorników. Dowiadujemy się, że w 1577 miasteczko nie płaciło podatków po wcześniejszym pożarze. W 1583 płaciło tam podwójny szos trzech piekarzy, dwóch krawców, dwóch rybaków, jeden szewc, jeden kaletnik oraz dwóch komorników i przekupka. W roku 1619 natomiast czterech piekarzy, trzech krawców, trzech kuśnierzy, czterech przekupni, j eden gorzelnik i sześciu komorników. Wykazy wymieniają od kilkunastu do ledwie ponad 20 podatników. Mieszkający tam rzemieślnicy, jak wskazują ich zawody, pełnią funkcje usługowe wobec mieszkańców Ostrowa Tumskiego, zapewne dla niższego kleru i sług kościelnych, gdyż innych stać na lepszych rzemieślników z cechów Chwaliszewa bądź Środki i oczywiście dobrych i droższych poznańskich mistrzów. Ta koniunktura załamała się po "potopie". W roku 1670 byłotylko czterech rzemieślników, jak zeznali burmistrz Marcin SzamotuIski i rajca Wojciech Młodunowicz 3 . Pozostaje oczywiście pytanie, czy Ostrówek zawsze był tak niewielki. Nie można wykluczyć, że w chwili lokacji jego wyspa była większa, co rokowało nadzieje na lepszy rozwój. Powodzie i zmiany biegu Warty i Cybiny mogły spowodować rozmycie części gruntu, lecz dotąd uchwycone źródła nic o tym nie mówią. Nie wiadomo również, jak długo utrzymała się wodna granica naturalna między Ostrówkiem i Sródka. Do połączenia ich nie mogło jednak dojść, gdyż Sródka należała do dóbr biskupich, a Ostrówek - tak jak Chwalisz ewo - do dóbr kapituły poznańskiej.
Od 1638 r. podstawowe wiadomości o Ostrówku zaczynają dostarczać jego zachowane do dziś księgi miejskie. Jest w Archiwum Państwowym w Poznaniu mały fragment księgi wójtowsko-ławniczej z lat 1638-1642 4 zawierający trochę rezygnacji domów, testament i nieco szczegółów obyczajowych w innych aktach. Od 1647 rozpoczyna się księga burmistrzowsko-radziecka 5 sięgająca do połowy XVIII wieku, a w niektórych partiach, jak przyjmowanie do prawa miejskiego, dochodząca aż do 1799 r., kiedy Ostrówek tracił prawa miejskie. Głównym walorem tej nieporządnie prowadzonej księgi są spisy podatkowe i zapisy nowych obywateli. W aktach notowani są burmistrze i rajcy miasteczka (do pięciu osób). Notuje się tam różne opłaty wnoszone przez mieszkańców, tak roczne, jak kwartalne, podatki stałe i nadzwyczajne. Spisów podatników jest kilkadziesiąt, co zezwala na bardzo szczegółowe analizy składu społeczności Ostrówka, uchwycenie dziedziczenia nieruchomości, zawodów i zajęć czy zamożności ostrowian. Podobny charakter rachunkowy ma księga dochodów i wydatków od 1753 do 1790 roku 6 . Spisy pozwalają dość dokładnie określić liczbę mieszkańców miasta. Najstarszy z zachowanych, kompletnych spisów, "Rejestrz odbierania podymnego i Z poborem na miasteczku Ostrowie według dawnych kwitów' z roku 1648 podaje: ,,[lJ Naprzo[dJ pan JerzY Stroiwąs kuśnierz złoty 1; [2J Item [takżeJ Wociech GłowieczYk Z ogroda i zplacu zł. 1; [3J Item Oseska wdowa solvitflorenum [zapłaciła 1 złotyj; [4J Item szewcowa Piotrowa solvit florenum; [5J Item Z Łakomego ze trzech placów złotych 3; [6J Item Jan Klenet Z płaca zŁ. 1; [7J Item AndrzYj Nawała Z płaca i Z ogrodu zł. l; [8J Item Harinowskiego solvit flor.; [9J Item Jakubek krawiec zł. l; [10J Item AmroŻ)l Swoboda solvit [zapłaciłJ; [IIJ Item Matys Biernad solvit; [12J Item wdowa Baranka Z gruntu flor.; [13J Item Matys Chudzik z dwu [placów?J 2 flor.; [14J Item Jan Dziński ze dwu placów kopa [60 grJ; [15J Item komornik Z Regulusowego Z pułtora placu zł. pułtora; [16J Item Marcin Rendei ze domu i Z placu kopa. Pobór tegosz roku od rzemiesła: Marcin Rendei kuśnierz zł.; JerzY Stroiwąs kuśnierz zł.; Jakub Janowic krawiec zł.; JamroŻ)l Swieboda Świec [szewcJ zł. " Tak więc w 1648 r. było tam co najmniej 16 właścicieli nieruchomości, w tym czterech rzemieślników, i co najmniej trzy wdowy. Inny spis, "Regestr wybierania suchodziennego trojga we miasteczku Ostrowie roku pańskiego 1654 w Post' jest jednym z czterech zachowanych kwartalnych spisów - stąd ich informacje należałoby zestawić łącznie dla pełnego ich wykorzystania - i podaje: 
,,[lJ P[anJ JerzY Stroiwąs (gr. 15 - skr.) 6; [2J P[ani?J Krupina solvit [zapłaciłaj gr 9; [3J Osses solvit gr 9; [4J Wójtowa solvit gr 9; [5J Bormistrz ;[6J Nawała solvit gr 9; [7J Klenot solvit gr 9; [8J Nawała (?) solvit gr 9; [9J Janowicz; [10J Jakub krawiec solvit gr 9; [UJ Koszutowicz pisarz; [12J Hadzicka; [13J Ldzińskai?) z pułtora placu gr 12; [14J Regulusowa solvit gr 9; [15J Redelka solvit gr 18. Komornicy: Grygier uChorynki 3 gr; RakoczY 3 pułtoraki; Japostołka 3 gr; Jewa Bodeswina "'.
Okazuje się, że w ciągu kilku lat nastąpiły spore zmiany i pojawili się nowi mieszkańcy na starych nieruchomościach. Nadal jednak liczba właścicieli nieruchomości jest zbliżona - 15-16 osób. Interpretacja zmian wymagałyby jednak dokładniejszej analizy spisów z sąsiednich lat, uzupełnień imion, nazwisk i zawodów, a także wyjaśnienia kompletności zapisów (np. w spisie z następnego kwartału zielonoświątkowego na tyluż nieruchomościach jest więcej wdów i tylko dwóch komorników, w kwartale na św. Michał identycznie, w ostatnim, na św. Tomasza, jest 16 właścicieli i dwóch komorników). Nieco różnią się w spisach kwartalnych płacone sumy. Spis z 1690 roku to "Regestr wybierania na żołnierza Je(gomość) Pana Kuchmistrza Koronnego JMPana Gałeckiego' w którym wszyscy mieszkańcy opodatkowani są jednakowo. ,,[lJ P[anJ SzYmon Antoniewicz fi.l; [2J P. SzYmon mielcarzfi.l; [3J P. Dobrucki fi.l; [4J P. Zygmuntka fi.l; [5J P. Kowalekfl.l; [6J P. SzYmańska fi.l; [7J P. Łukasz Krobski fi.l; [8J P. Przewoźnik fi.l; [9J P. Marek fi. l; [10J P. Piotr piekarz fi.l; [llJ P. Będera fi.l; [12J P. Jan Kozieł fi. l; [13J P. Łukasz pilarz fi.l; [14J P. Walenty fi. l; [15J P. Zieleniewicz fl.l". Wynika stąd, że minęło pół wieku, a ilość nieruchomości na Ostrówku nie uległa zmianie. Ostatni z wybranych spisów ukazuje sytuację w 1741." Roku pańskiego 1741 dnia 16 października za urzędu zacnie sławnego p. burmistrza Lipińskiego stanął regestr hybernowy uchwalony przY obuch porządkach: J1J Dom p[anaJ Falbińskiego zł. 1 gr 8; [2J Dom p. Mikołajeskiego zł. 1 gr 8; [3J Dom p. Koruskiego zł. 1 gr 8; [4J Dom p. Kierzoskiego zł. 1 gr 8; [5J Dom p. Dominika zł. 1 gr 8; [6J Dom p. Gawareckiego zł. 2gr 16; [7J Dom p. Sikorskiego gr 20; [8J Dom p. Lipińskiego gr 20; [9J Dom p. Janoskiego zł. 1 gr 8; [10J Dom p. Stojnackiego zł. 1 gr 15; [llJ Dom p. Mroczka zł. 1 gr 15; [12J Dom p. Wrzecińskiego zł. 1 gr 8; [13J Dom p. Jankoskiego zł. 1 gr 8; [14J Dom p. Treckiego zł. 3 gr 20; [15J Dom p. WawrzYnu zł. 1; [16J Dom p. Jordanoskiego gr 20; [17J Dom p. Zamieyskiego gr 20; [18J Dom Nowackiego gr 20; [19J Dom p. BednarczYka gr 20; [20J Dom p. Szpilera zł. 2 gr 20; [21 J Dom p. Rakocego zł. 1 gr 15; [22J Dom p. Zasadzkiego gr 20; grunt pusty gr 20".
Rejestr wykazuje najwyższą dotąd liczbę nieruchomości, co więcej, są one silnie zróżnicowane co do swej wartości. Ukazuje też charakterystyczne zmiany nazwisk mieszkańców miasteczka, upodabniających się do nazwisk szlacheckich. Niestety, to źródło nie informuje nas o zawodach Ostro wian, przez co nie wiemy, czy zmieniła się rola funkcjonalna miasteczka, czy nadal utrzymało ono swój usługowy charakter. Wykorzystanie pozostałych spisów, informacji o udzielanych prawach miejskich i innych aktów zawartych w tych archiwaliach pozwoliłoby na lepsze poznanie tej społeczności. 
Niewielki Ostrówek stale utrzymywał swe "obydwa porządki", czyli radę miejską z burmistrzem i ławę z wójtem, zgodnie z przywilejem lokacyjnym, choć w świetle niektórych spisów podatników musiały występować trudności z obsadzeniem tych godności. Cechów nie było, a rzemieślnicy należeli najpewniej do cechów chwaliszewskich, bo przynależeli do parafii przy kościele św. Mikołaja, lub ewentualnie do cechów śródeckich. Studia nad Ostrówkiem, mimo jego niewielkiego znaczenia w aglomeracji poznańskiej, mają spore znaczenie poznawcze. Miasteczko, mając 15-22 właścicieli nieruchomości, było jednym z najmniejszych miast Korony. Mimo to utrzymywało się stale przy życiu, nie przeżywało takich fluktuacji ilości mieszkańców, jakie są charakterystyczne dla pozostałych miasteczek aglomeracji, a nawet samego Poznania i na tym właśnie polega fenomen Ostrówka, który od poło XV w. do końca XVIII w. był stale najmniejszym miastem Rzeczypospolitej. [Red.]
PRZYPISY:l Przywileje miasta Poznania..., nr 47 (tłum. red.). 2 Por. Słownik histolYczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, T. I, z. 2, s. 235-242 (Chwaliszewo), 268-270 (Cybina). Hasło Ostrówek T. III, z. 3 (w druku).
3 Por. Lustracje i opisy..., ss. 12, 18, 26, 33, 67, 106.
4 APP, jUIYdyki poznańskie 39.
5 APP, jurydyki poznańskie 40.
6 APP, jurydyki poznańskie 41.